Հակոբյան, Արթուր Աշոտի

Математика

Աշխատությունը նվիրված է աստղաֆիզիկայի կարևորագույն հիմնախնդիրներից մեկի՝ գերնոր աստղերի առաջացման, զարգացման և դրանց ծնող գալակտիկաների ֆիզիկական ու կառուցվածքային առանձնահատկությունների վիճակագրական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում են աստղային էվոլյուցիայի ավարտական փուլերում տեղի ունեցող հզոր պայթյունային երևույթները, դրանց առաջացման ֆիզիկական մեխանիզմները, տարբեր տիպերի գերնոր աստղերի տարածական բաշխումը և այդ երևույթների կապը գալակտիկաների հատկությունների հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գերնոր աստղերի դասակարգմանը, դրանց լուսատվության, սպեկտրային բնութագրերի, պայծառության փոփոխության և դիտողական այլ ցուցանիշների ուսումնասիրությանը։ Քննարկվում են գերնոր աստղերի հիմնական տեսակների՝ Ia, Ib, Ic և II տիպերի առանձնահատկությունները, դրանց առաջացման հնարավոր նախապայմանները, նախորդող աստղային համակարգերի բնույթը և պայթյունների ֆիզիկական գործընթացների տարբերությունները։ Կարևորվում է զանգվածեղ աստղերի միջուկային կոլապսի և սպիտակ թզուկների հետ կապված ջերմամիջուկային պայթյունների ուսումնասիրությունը՝ որպես աստղային էվոլյուցիայի և տիեզերքում քիմիական տարրերի առաջացման ու տարածման կարևոր գործընթացներ։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակներում դիտարկվում են գերնոր աստղերի հայտնաբերման հաճախականության, դրանց տարածական տեղաբաշխման, տարբեր գալակտիկական միջավայրերում հանդիպման հավանականության և դիտողական ընտրանքի առանձնահատկությունների վիճակագրական վերլուծության մեթոդները։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում ծնող գալակտիկաների ձևաբանական դասակարգմանը, դրանց աստղային զանգվածին, լուսատվությանը, գունային ցուցանիշներին, աստղառաջացման ակտիվությանը, քիմիական բաղադրությանը և այլ ֆիզիկական պարամետրերին։ Ուսումնասիրվում են պարուրաձև, էլիպսաձև և անկանոն գալակտիկաներում գերնոր աստղերի հանդիպման հաճախականությունների հնարավոր տարբերությունները, ինչպես նաև գալակտիկաների աստղային բնակչությունների տարիքային կազմի և գերնոր աստղերի տեսակների միջև գոյություն ունեցող կապերը։ Կարևորվում է աստղառաջացման ինտենսիվության ազդեցությունը զանգվածեղ աստղերի էվոլյուցիայի և միջուկային կոլապսով պայմանավորված գերնոր աստղերի առաջացման հաճախականության վրա։ Միաժամանակ դիտարկվում են ավելի հին աստղային բնակչություններ ունեցող գալակտիկաներում ջերմամիջուկային գերնոր աստղերի առաջացման առանձնահատկությունները և դրանց հնարավոր կապը կրկնակի աստղային համակարգերի էվոլյուցիայի հետ։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է գերնոր աստղերի դիրքերի ուսումնասիրությունը ծնող գալակտիկաների ներսում՝ հաշվի առնելով գալակտիկական կենտրոններից ունեցած հեռավորությունը, պարուրաթևերի կառուցվածքը, աստղառաջացման ակտիվ շրջանների տեղաբաշխումը և միջաստղային միջավայրի առանձնահատկությունները։ Անդրադարձ է կատարվում դիտողական տվյալների հավաքագրման, աստղագիտական կատալոգների օգտագործման, տարբեր աստղադիտակներով ստացված չափումների համադրման և վիճակագրական ընտրանքների ձևավորման մեթոդաբանական հարցերին։ Հատուկ ուշադրության են արժանանում տվյալների ամբողջականության, հայտնաբերման հավանականության, դիտողական սահմանափակումների և ընտրանքային շեղումների ազդեցության գնահատման խնդիրները, որոնք էական նշանակություն ունեն ստացված վիճակագրական արդյունքների հավաստիության համար։ Քննարկվում են մաթեմատիկական վիճակագրության, հավանականությունների տեսության, հարաբերակցային վերլուծության և տվյալների բազմաչափ մշակման մեթոդների կիրառման հնարավորությունները՝ գերնոր աստղերի և գալակտիկաների բնութագրերի միջև օրինաչափությունների բացահայտման նպատակով։ Կարևորվում է գերնոր աստղերի հաճախականության գնահատումը գալակտիկաների աստղային զանգվածի և աստղառաջացման տեմպի նկատմամբ, ինչը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու աստղային բնակչությունների զարգացման առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև գերնոր աստղերի նշանակությանը գալակտիկաների քիմիական էվոլյուցիայի, միջաստղային միջավայրի հարստացման, ծանր քիմիական տարրերի տարածման և նոր աստղերի ձևավորման գործընթացների տեսանկյունից։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում Ia տիպի գերնոր աստղերի կիրառությունը որպես տիեզերական հեռավորությունների որոշման կարևոր աստղաֆիզիկական գործիք, ինչպես նաև դրանց լուսատվության հնարավոր կախվածությունը ծնող գալակտիկաների հատկություններից։ Նման ուսումնասիրությունները նշանակություն ունեն տիեզերաբանական հեռավորությունների սանդղակի ճշգրտման և Տիեզերքի ընդարձակման վերաբերյալ դիտողական տվյալների մեկնաբանման համար։ Հետազոտության թեմատիկան հնարավորություն է տալիս համադրելու աստղային էվոլյուցիայի տեսական մոդելները և իրական աստղագիտական դիտումների արդյունքները՝ բացահայտելով գերնոր աստղերի առաջացման պայմանների բազմազանությունը և դրանց կախվածությունը գալակտիկական միջավայրից։ Աշխատությունն ունի գիտական և մեթոդաբանական նշանակություն՝ նպաստելով արտագալակտիկական աստղագիտության, աստղային բնակչությունների ֆիզիկայի, դիտողական աստղաֆիզիկայի և վիճակագրական աստղագիտության զարգացմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել աստղագետների, աստղաֆիզիկոսների, տիեզերաբանների, մաթեմատիկական վիճակագրության մասնագետների, գիտաշխատողների, ասպիրանտների, ֆիզիկայի և աստղագիտության ուսանողների, ինչպես նաև Տիեզերքի կառուցվածքի, գալակտիկաների էվոլյուցիայի և աստղային պայթյունների ֆիզիկայով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։