Հայրապետյան, Արևիկ Շմավոնի

Лингвистика

Աշխատությունը նվիրված է տեսողական ընկալում արտահայտող բայերի իմաստային և շարահյուսական առանձնահատկությունների համակարգված լեզվաբանական ուսումնասիրությանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն բայական միավորների վրա, որոնք արտահայտում են տեսնելու, նայելու, դիտելու, նկատելու, հետևելու և տեսողական ընկալման հետ կապված այլ գործողություններ ու վիճակներ։ Քննության են առնվում այդ բայերի բառային նշանակությունները, իմաստային տարբերակները, միմյանց հետ ունեցած հարաբերությունները և տարբեր խոսքային իրավիճակներում դրանց գործածության առանձնահատկությունները։ Կարևորվում է տեսողական ընկալման ակտիվ և պասիվ բնույթի տարբերակումը, քանի որ որոշ բայեր կարող են արտահայտել նպատակաուղղված դիտում, իսկ մյուսները՝ առանց հատուկ մտադրության տեղի ունեցող զգայական ընկալում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բայերի շարահյուսական հնարավորություններին՝ ուսումնասիրելով դրանց կապակցելիությունը ենթակայի, ուղիղ կամ անուղղակի խնդրի, հանգամանքների և նախադասության այլ անդամների հետ։ Վերլուծվում է, թե բայի իմաստային կառուցվածքն ինչպես կարող է պայմանավորել նախադասության կառուցվածքը, անհրաժեշտ լրացումների ընտրությունը և գործողության մասնակիցների միջև ձևավորվող հարաբերությունները։ Ուսումնասիրվում են նաև բազմիմաստության, իմաստային անցումների և փոխաբերական գործածությունների դեպքերը, երբ տեսողական ընկալման սկզբնական նշանակություն ունեցող բայը կարող է արտահայտել ճանաչողություն, գիտակցում, գնահատում կամ այլ վերացական իմաստներ։ Նման փոփոխությունները հնարավորություն են տալիս բացահայտել զգայական ընկալման և մտավոր գործունեության լեզվական արտահայտման միջև գոյություն ունեցող կապերը։ Բայերի իմաստային դասակարգումը համադրվում է դրանց շարահյուսական վարքագծի հետ, ինչը թույլ է տալիս պարզել, թե տարբեր նշանակություններն ինչպիսի կառուցվածքային մոդելներում են առավել հաճախ իրացվում։ Աշխատությունում կարող են դիտարկվել նաև համատեքստի դերը բայական իմաստի հստակեցման, հոմանիշ ձևերի տարբերակման և խոսքային նշանակության ձևավորման գործընթացներում։ Հետազոտությունը նպաստում է բառային իմաստաբանության և շարահյուսության փոխկապակցվածության ավելի ամբողջական ընկալմանը՝ ցույց տալով, որ բայական միավորների նշանակությունը սերտորեն կապված է դրանց քերականական գործառույթների հետ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել ընդհանուր և համեմատական լեզվաբանության, իմաստաբանության, շարահյուսության, բառագիտության և բայական համակարգերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, բանասերների, դասախոսների և ուսանողների համար։