Качазнуни, Ованес

История

Աշխատությունը քաղաքական-պատմական և ինքնաքննադատական բնույթի ուսումնասիրություն է, որը ներկայացնում է 20-րդ դարի առաջին տասնամյակների հայ քաղաքական կյանքի, պետականաշինության և կուսակցական գործունեության վերաբերյալ հեղինակի դիտարկումներն ու գնահատականները։ Հեղինակը Հովհաննես Քաջազնունին է՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության առաջին վարչապետը և Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության հիմնադիր անդամներից մեկը։ Գիրքը ձևավորվել է կուսակցության արտասահմանյան մարմինների խորհրդաժողովին ներկայացված զեկուցման հիման վրա, իսկ ռուսերեն հրատարակությունը լույս է տեսել Թիֆլիսում 1927 թվականին։ Հեղինակը հետադարձ հայացքով անդրադառնում է կուսակցության քաղաքական գործունեությանը, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ժամանակաշրջանի պետական ու արտաքին քաղաքական խնդիրներին, տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության փոփոխություններին և հայկական քաղաքական շրջանակների առջև ծառացած բարդ ընտրություններին։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նախկին որոշումների և քաղաքական հաշվարկների քննադատական վերագնահատումը․ հեղինակը քննարկում է կազմակերպության հնարավորությունների գնահատման, արտաքին ուժերի նկատմամբ ակնկալիքների, պետական կառավարման փորձի և փոփոխված քաղաքական պայմաններին հարմարվելու խնդիրները։ Աշխատության առանցքային առանձնահատկությունն այն է, որ քննադատությունը ներկայացվում է հենց կուսակցության նախկին ղեկավար գործչի դիրքերից և արտացոլում է նրա անձնական քաղաքական եզրահանգումները, այլ ոչ թե չեզոք պատմագիտական գնահատական։ Հեղինակը հանգում է այն տեսակետին, որ պատմական նոր պայմաններում կուսակցության նախկին քաղաքական առաքելությունը սպառվել է, և անհրաժեշտ է վերանայել նրա հետագա գործունեության նպատակահարմարությունը։ Այս դիրքորոշումը հրապարակումից հետո առաջացրել է զգալի արձագանք և բանավեճ ինչպես կուսակցական շրջանակներում, այնպես էլ հայկական հասարակական ու քաղաքական միջավայրում։ Հետազոտական տեսանկյունից նյութը կարևոր է ոչ միայն ներկայացված քաղաքական գնահատականների, այլև տվյալ ժամանակաշրջանի հայ քաղաքական մտքի ներքին հակասությունները, պարտությունների ու ճգնաժամերի վերաիմաստավորման փորձերը և կուսակցական ինքնաքննադատության առանձնահատկությունները հասկանալու համար։ Այն կարող է օգտագործվել որպես պատմական սկզբնաղբյուր՝ հեղինակի պնդումները համադրելով նույն ժամանակաշրջանի այլ փաստաթղթերի, հուշագրությունների և պատմագիտական ուսումնասիրությունների հետ։