Մարգարյան Ե.

Другие предметы

Հրատարակությունը գործնական և մեթոդական բնույթի ձեռնարկ է՝ նախատեսված գրադարանային աշխատողների համար և նվիրված գրադարանի հավաքածուի նպատակային ձևավորման, համալրման, զարգացման ու կազմակերպման հիմնական սկզբունքներին։ Նյութում գրադարանային ֆոնդը դիտարկվում է որպես գրադարանի գործունեության առանցքային բաղադրիչ, որի որակից, թեմատիկ ընդգրկումից, արդիականությունից և ընթերցողների պահանջներին համապատասխանությունից մեծապես կախված է տեղեկատվական ու մշակութային սպասարկման արդյունավետությունը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է գրականության ընտրության, ձեռքբերման աղբյուրների որոշման, ֆոնդի կառուցվածքի ձևավորման և առկա հավաքածուի պարբերական ուսումնասիրության մեթոդների վրա։ Կոմպլեկտավորումը ներկայացվում է որպես շարունակական և պլանավորված գործընթաց, որի ընթացքում անհրաժեշտ է հաշվի առնել գրադարանի տեսակը, գործունեության ուղղությունները, սպասարկվող բնակչության կազմը, ընթերցողական պահանջները, տարածքի սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային առանձնահատկությունները և հրատարակչական արտադրանքի զարգացումը։ Կարևորվում է ֆոնդի ձևավորման գիտակցված քաղաքականությունը, որը թույլ է տալիս խուսափել ինչպես անհրաժեշտ գրականության պակասից, այնպես էլ քիչ պահանջարկ ունեցող կամ տվյալ գրադարանի խնդիրներին չհամապատասխանող նյութերի անհարկի կուտակումից։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում գրականության ընտրության սկզբունքներին։ Գրադարանավարը պետք է կարողանա գնահատել հրատարակության բովանդակությունը, գիտական, կրթական, մշակութային կամ գործնական նշանակությունը, ընթերցողական հնարավոր պահանջարկը և հավաքածուում արդեն առկա գրականության հետ դրա հարաբերակցությունը։ Ընտրության ժամանակ կարևորվում է տարբեր բնագավառների վերաբերյալ նյութերի հավասարակշռված ներկայացումը, տեղեկատու և ուսումնական գրականության առկայությունը, գեղարվեստական ստեղծագործությունների ընտրությունը և տարբեր տարիքային ու մասնագիտական խմբերի պահանջների հաշվառումը։ Ֆոնդի համալրումը դիտարկվում է ոչ թե որպես հնարավորինս մեծ քանակությամբ հրատարակությունների կուտակում, այլ որպես նպատակային ընտրություն, որի արդյունքում ձևավորվում է գործնականորեն օգտագործվող և գրադարանի խնդիրներին համապատասխան հավաքածու։ Քննության են առնվում կոմպլեկտավորման տարբեր աղբյուրներն ու եղանակները։ Դրանց շարքում կարող են լինել հրատարակչություններից և գրավաճառ կազմակերպություններից գրականության ձեռքբերումը, բաժանորդագրությունը, տարբեր կազմակերպություններից ստացվող հրատարակությունները, նվիրատվությունները, գրքերի փոխանակումը և գրադարանային համակարգում գործող այլ մատակարարման ձևերը։ Յուրաքանչյուր աղբյուր գնահատվում է ոչ միայն ստացվող նյութերի քանակի, այլև դրանց թեմատիկ համապատասխանության և ֆոնդի իրական կարիքները լրացնելու հնարավորության տեսանկյունից։ Առանձին տեղ է հատկացվում պարբերական հրատարակությունների համալրմանը։ Թերթերի, ամսագրերի, տեղեկագրերի և շարունակական այլ հրատարակությունների ընտրությունը պահանջում է պարբերական վերանայում, քանի որ դրանց տեղեկատվական արժեքը և ընթերցողական պահանջարկը ժամանակի ընթացքում կարող են փոփոխվել։ Բաժանորդագրության կազմակերպման ժամանակ անհրաժեշտ է համադրել ֆինանսական հնարավորությունները, հրատարակությունների թեմատիկան և դրանց փաստացի օգտագործման տվյալները։ Կարևոր ուղղություն է ընթացիկ և հետադարձ համալրման տարբերակումը։ Ընթացիկ համալրման նպատակն է գրադարանային հավաքածուն ժամանակին լրացնել նոր հրատարակություններով, մինչդեռ հետադարձ համալրումը հնարավորություն է տալիս ձեռք բերել նախկինում լույս տեսած, սակայն ֆոնդում բացակայող կամ անբավարար քանակով ներկայացված անհրաժեշտ նյութեր։ Հետադարձ համալրումը հատկապես կարևոր է այն դեպքերում, երբ ֆոնդի ուսումնասիրության ընթացքում հայտնաբերվում են թեմատիկ կամ ժամանակագրական բացեր։ Այս գործընթացի արդյունավետ կազմակերպման համար անհրաժեշտ է ունենալ հստակ պատկերացում հավաքածուի իրական վիճակի և ընթերցողական պահանջների մասին։ Հրատարակության մեջ կարևորվում է ֆոնդի ուսումնասիրությունը որպես համալրման քաղաքականության հիմք։ Գրականության շրջանառության, ընթերցողական պահանջարկի, տացքի հաճախականության, չբավարարված հարցումների և քիչ օգտագործվող նյութերի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե ֆոնդի որ հատվածներն են պահանջում լրացում կամ վերանայում։ Վիճակագրական տվյալները կարող են համադրվել գրադարանավարների դիտարկումների և ընթերցողների հարցումների հետ՝ ֆոնդի կառուցվածքի վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկեր ստանալու համար։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս կոմպլեկտավորման որոշումները հիմնավորել ոչ միայն ընդհանուր հանձնարարականներով, այլև տվյալ գրադարանի իրական գործունեության արդյունքներով։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ընթերցողների պահանջների ուսումնասիրմանը։ Գրադարանի հավաքածուն պետք է զարգանա սպասարկվող համայնքի կրթական, մասնագիտական, մշակութային և տեղեկատվական հետաքրքրություններին համապատասխան։ Ընթերցողական պահանջների ուսումնասիրությունը կարող է իրականացվել գրքերի տացքի տվյալների, հարցումների, զրույցների, չբավարարված պահանջների հաշվառման և այլ մեթոդների միջոցով։ Միաժամանակ կարևորվում է այն սկզբունքը, որ գրադարանը պետք է ոչ միայն արձագանքի արդեն ձևավորված պահանջարկին, այլև նպաստի նոր գիտելիքների տարածմանը, ընթերցողական հետաքրքրությունների ընդլայնմանը և մշակութային զարգացմանը։ Քննության է առնվում նաև տարբեր տեսակի գրադարանների ֆոնդերի առանձնահատկությունը։ Հանրային, մանկական, դպրոցական, ուսումնական, գիտական կամ մասնագիտական գրադարանների հավաքածուները չեն կարող ձևավորվել միևնույն չափանիշներով, քանի որ դրանք սպասարկում են տարբեր նպատակներ և ընթերցողական խմբեր։ Հետևաբար կոմպլեկտավորման քաղաքականությունը պետք է համապատասխանի տվյալ հաստատության գործառույթներին և սպասարկման ուղղություններին։ Հատուկ գրադարաններում առավել մեծ նշանակություն կարող է ունենալ մասնագիտական գրականության խորությունը, իսկ հանրային գրադարաններում՝ թեմատիկ բազմազանությունն ու տարբեր խմբերի պահանջների համադրումը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ֆոնդի պլանավորմանը և կոմպլեկտավորման աշխատանքների կազմակերպմանը։ Նախապես մշակված թեմատիկ ուղղությունները և առաջնահերթությունները հնարավորություն են տալիս ավելի արդյունավետ օգտագործել գրականության ձեռքբերման համար նախատեսված միջոցները։ Պլանավորման ընթացքում անհրաժեշտ է գնահատել ֆոնդի առկա կառուցվածքը, սպասվող հրատարակչական արտադրանքը և այն բնագավառները, որտեղ առկա է նյութերի պակաս։ Այս գործընթացում մեծ նշանակություն ունի նաև գրադարանի տարբեր բաժինների աշխատակիցների համագործակցությունը, քանի որ սպասարկման բաժիններում աշխատող գրադարանավարները անմիջականորեն տեղեկանում են ընթերցողների հարցումներին և կարող են արժեքավոր տեղեկություններ տրամադրել համալրման անհրաժեշտ ուղղությունների վերաբերյալ։ Առանձին թեմա է կրկնօրինակների քանակի որոշումը։ Բարձր պահանջարկ ունեցող հրատարակությունների դեպքում մեկ օրինակը կարող է չբավարարել ընթերցողական պահանջները, մինչդեռ սահմանափակ օգտագործման գրականության չափազանց մեծ թվով օրինակները կարող են անհարկի զբաղեցնել պահոցային տարածքը։ Այդ պատճառով օրինակների քանակը նպատակահարմար է որոշել պահանջարկի, գրադարանի չափերի, ընթերցողների թվի և նյութի նշանակության հիման վրա։ Նույն սկզբունքով կարևորվում է ֆոնդի պարբերական վերանայումը և քիչ օգտագործվող, բովանդակային առումով հնացած կամ ֆիզիկապես մաշված նյութերի նկատմամբ համապատասխան որոշումների ընդունումը՝ գործող գրադարանային կանոններին համապատասխան։ Ֆոնդի զարգացումը ներկայացվում է որպես համալրման և կարգավորման փոխկապակցված գործընթաց։ Նոր նյութերի մշտական ներմուծումը արդյունավետ չի կարող լինել, եթե միաժամանակ չի ուսումնասիրվում արդեն գոյություն ունեցող հավաքածուի վիճակը։ Այս պատճառով կոմպլեկտավորումը կապվում է հաշվառման, պահպանության, գրականության օգտագործման ուսումնասիրության և ֆոնդի կառուցվածքային զարգացման մյուս աշխատանքների հետ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում մատենագիտական տեղեկատվության օգտագործմանը։ Նոր և նախկինում հրատարակված գրականության մասին տեղեկությունները հնարավորություն են տալիս գրադարանավարին հետևել հրատարակչական արտադրանքին և ընտրել տվյալ հաստատության համար անհրաժեշտ նյութերը։ Մատենագիտական ցանկերը, հրատարակչական տեղեկագրերը, գրացուցակները և մասնագիտական այլ տեղեկատվական աղբյուրները դիտարկվում են որպես համալրման որոշումների ընդունման կարևոր գործիքներ։ Կարևորվում է նաև ձեռք բերված նյութերի հաշվառման և համապատասխան փաստաթղթավորման կազմակերպումը։ Ֆոնդի յուրաքանչյուր համալրում պետք է ներառվի գրադարանի հաշվառման համակարգում, որպեսզի հնարավոր լինի հետևել հավաքածուի քանակական և բովանդակային փոփոխություններին, վերահսկել նյութերի շարժը և իրականացնել վիճակագրական վերլուծություն։ Հաշվառման կարգավորված համակարգը նպաստում է նաև ֆինանսական և նյութական միջոցների արդյունավետ կառավարմանը։ Հրատարակության գործնական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն գրադարանավարին ներկայացնում է ֆոնդի ձևավորման գործընթացը որպես փոխկապակցված գործողությունների ամբողջություն՝ պահանջների ուսումնասիրությունից և գրականության ընտրությունից մինչև ձեռքբերում, հաշվառում, օգտագործման գնահատում և հետագա համալրման պլանավորում։ Նման մոտեցումը նպաստում է գրադարանային ռեսուրսների նպատակային օգտագործմանը և ընթերցողական սպասարկման որակի բարձրացմանը։ Ձեռնարկը կարող է օգտակար լինել հանրային, դպրոցական, ուսումնական և այլ գրադարանների աշխատողների, ֆոնդերի համալրման պատասխանատուների, գրադարանագիտության մասնագետների, մեթոդիստների, ինչպես նաև գրադարանային և տեղեկատվական գործ ուսումնասիրող ուսանողների համար։