Մաթևոսյան, Էվելինա Ազատի

Литература

Աշխատությունը նվիրված է XX դարի 1960–1980-ական թվականների ռուսական գեղարվեստական արձակում Հայաստանի թեմայի արտացոլման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ ուշադրություն դարձնելով երկրի պատմության, մշակույթի, բնաշխարհի, հասարակական կյանքի և ազգային ինքնության գրական ներկայացմանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն արձակ ստեղծագործություններն են, որոնցում հայկական իրականությունը հանդես է գալիս որպես սյուժեի միջավայր, կերպարների կենսաշխարհի բաղադրիչ, պատմական հիշողության տարածք կամ հեղինակային գեղարվեստական ընկալման առարկա։ Ուսումնասիրվում է, թե ռուսագիր հեղինակները ինչպիսի պատկերային և լեզվաոճական միջոցներով են ներկայացրել Հայաստանը, ինչպես են մեկնաբանել հայկական մշակութային միջավայրը և ինչ դեր է այդ թեման կատարել ստեղծագործությունների գաղափարական ու գեղարվեստական կառուցվածքում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է Հայաստանի գրական կերպարի ձևավորման վրա։ Գեղարվեստական արձակում երկիրը կարող է ներկայանալ իր բնաշխարհով, քաղաքային և գյուղական միջավայրով, պատմական հուշարձաններով, կենցաղով, մարդկանց փոխհարաբերություններով, ազգային ավանդույթներով և մշակութային հիշողությամբ։ Այս տարրերը ստեղծագործության մեջ հանդես են գալիս ոչ միայն որպես նկարագրական ֆոն, այլև կարող են մասնակցել կերպարների հոգեբանական աշխարհի, ստեղծագործության տրամադրության և գաղափարական բովանդակության ձևավորմանը։ Բնապատկերների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե ինչպես են լեռները, հովիտները, քաղաքները, գյուղերը և պատմամշակութային տարածքները վերածվում գեղարվեստական խորհրդանիշների և ինչպիսի զգացմունքային նշանակություն են ձեռք բերում հեղինակային պատումում։ Կարևոր տեղ է հատկացվում Երևանի գրական կերպարին։ Քաղաքային տարածքը կարող է ներկայացվել որպես ժամանակակից կյանքի, մշակութային հաղորդակցության և պատմական հիշողության հանդիպման վայր։ Քաղաքի ճարտարապետությունը, փողոցները, հասարակական ու մշակութային միջավայրը և առօրյա կյանքը հնարավորություն են տալիս հեղինակներին բացահայտել ժամանակաշրջանի սոցիալական փոփոխություններն ու մարդկանց կենսակերպը։ Միաժամանակ քաղաքային պատկերի միջոցով կարող է արտահայտվել հնի և նորի հարաբերակցությունը, երբ պատմական շերտերը համադրվում են արդիականացման գործընթացների հետ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հայկական գյուղի և ավանդական կենսակերպի ներկայացմանը։ Գյուղական միջավայրը գեղարվեստական արձակում կարող է կապվել աշխատանքի, ընտանիքի, սերունդների հարաբերությունների, հողի նկատմամբ վերաբերմունքի և ավանդույթների պահպանման թեմաների հետ։ Նման պատկերները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել, թե ռուսական արձակը ինչպես է ընկալել հայկական հասարակության առօրյա մշակույթը և ինչպիսի կերպարային միջոցներով է ներկայացրել ազգային առանձնահատկությունները։ Հետազոտության առանցքային ուղղություններից է հայ մարդու գեղարվեստական կերպարի վերլուծությունը։ Ուսումնասիրվում են տարբեր սոցիալական խմբերի և սերունդների ներկայացուցիչների կերպարները, նրանց բնավորությունը, արժեքային պատկերացումները, ընտանեկան ու հասարակական հարաբերությունները։ Կարևորվում է այն հարցը, թե հեղինակները որքանով են ստեղծում անհատականացված կերպարներ և ինչպես են դրանց միջոցով ներկայացնում ավելի լայն մշակութային ու սոցիալական միջավայրը։ Այս տեսանկյունից ուշադրություն է դարձվում կերպարների խոսքին, վարքագծին, հոգեբանական նկարագրությանը և նրանց հարաբերություններին այլ մշակութային միջավայրերի ներկայացուցիչների հետ։ Կարևոր թեմա է պատմական հիշողության դերը։ Հայաստանի մասին գեղարվեստական պատումներում ժամանակակից իրականությունը հաճախ կարող է ընկալվել անցյալի հետ շարունակական կապի մեջ։ Հնագույն և միջնադարյան մշակութային հուշարձանները, պատմական տեղանունները, ընտանեկան պատմությունները և սերունդների հիշողությունը կարող են ծառայել որպես տարբեր ժամանակաշրջանների միջև կապ ստեղծող գեղարվեստական միջոցներ։ Այսպիսի կառուցվածքում անցյալը չի սահմանափակվում պատմական տեղեկատվությամբ, այլ ներգրավվում է կերպարների ինքնագիտակցության և ստեղծագործության ընդհանուր իմաստային համակարգի մեջ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հայկական մշակութային ժառանգության ներկայացմանը։ Ճարտարապետական հուշարձանները, եկեղեցիները, վանքերը, ձեռագրական մշակույթը, երաժշտությունը, գրականությունը և ժողովրդական արվեստը կարող են դառնալ գեղարվեստական պատկերման կարևոր տարրեր։ Դրանց միջոցով ռուս հեղինակները հնարավորություն են ստանում ներկայացնելու հայկական մշակույթի պատմական խորությունը և տարբեր դարաշրջանների միջև պահպանվող շարունակականությունը։ Հետազոտության ընթացքում կարող է ուսումնասիրվել, թե մշակութային ժառանգությունը ստեղծագործություններում ինչ գործառույթ է կատարում՝ նկարագրակա՞ն, խորհրդանշակա՞ն, պատմակա՞ն, թե կերպարների աշխարհընկալումը բացահայտող։ Բնության պատկերը նույնպես դիտարկվում է որպես թեմայի կարևոր բաղադրիչ։ Հայկական բնաշխարհի նկարագրությունները կարող են ստեղծել ստեղծագործության տարածական միջավայրը և միաժամանակ արտահայտել հեղինակի վերաբերմունքը երկրի նկատմամբ։ Բնական պատկերները երբեմն կարող են համադրվել պատմական հիշողության կամ մարդու ներաշխարհի հետ՝ ձեռք բերելով խորհրդանշական նշանակություն։ Բնապատկերի լեզվաոճական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել գունային, ձայնային, տարածական և զգայական պատկերների համակարգը և որոշել դրանց դերը պատումի կառուցվածքում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություն է «սեփականի» և «օտարի» հարաբերակցության խնդիրը։ Մեկ այլ ազգային մշակույթի մասին գրող հեղինակը գործում է իր լեզվական ու մշակութային փորձի շրջանակում և միաժամանակ փորձում է ճանաչել այլ միջավայր։ Այդ պատճառով Հայաստանի գրական պատկերը կարող է կառուցվել արտաքին դիտարկման և ներքին մշակութային ընկալման փոխազդեցությամբ։ Ուսումնասիրվում է, թե հեղինակներն ինչպես են հաղթահարում մշակութային հեռավորությունը, ինչպես են մեկնաբանում իրենց համար նոր կամ առանձնահատուկ երևույթները և որքանով են կարողանում խուսափել ընդհանրացված պատկերացումներից։ Այս խնդիրը կարևոր է ազգային կերպարների և միջմշակութային հաղորդակցության գրական ուսումնասիրության համար։ Առանձին տեղ է զբաղեցնում հայ և ռուս ժողովուրդների մշակութային հարաբերությունների թեման։ Գրական ստեղծագործություններում տարբեր ազգային պատկանելություն ունեցող կերպարների հանդիպումները կարող են ներկայացնել փոխադարձ ճանաչման, բարեկամության, մասնագիտական համագործակցության կամ մշակութային հետաքրքրության տարբեր ձևեր։ Նման դրվագների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալ, թե տվյալ ժամանակաշրջանի արձակում ինչպիսի պատկերացումներ են ձևավորվել միջմշակութային հարաբերությունների վերաբերյալ և ինչպես է Հայաստանը ներառվել ռուսական գրական աշխարհընկալման մեջ։ Հատուկ ուշադրություն է հատկացվում 1960–1980-ական թվականների գրական միջավայրի առանձնահատկություններին։ Այդ ժամանակաշրջանի արձակում նկատելի էին մարդու ներաշխարհի, բարոյական ընտրության, պատմական հիշողության, առօրյա կյանքի և ազգային մշակույթների նկատմամբ հետաքրքրության տարբեր դրսևորումներ։ Հայաստանի թեմայի ուսումնասիրությունը այս լայն գրական գործընթացների համատեքստում հնարավորություն է տալիս պարզել, թե այն ինչպիսի տեղ է զբաղեցրել ժամանակաշրջանի ռուսական արձակում և ինչպես է փոխվել դրա գեղարվեստական մեկնաբանությունը տարբեր տասնամյակների ընթացքում։ Կարևորվում է հեղինակային դիրքորոշման վերլուծությունը։ Նույն մշակութային տարածքը տարբեր հեղինակների ստեղծագործություններում կարող է ներկայացվել տարբեր կերպ՝ պայմանավորված նրանց կենսափորձով, ճանապարհորդություններով, անձնական կապերով, գեղագիտական սկզբունքներով և ընտրված ժանրով։ Հետևաբար համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել Հայաստանի վերաբերյալ տարբեր հեղինակային պատկերացումները և առանձնացնել կրկնվող թեմատիկ ու պատկերային կառուցվածքները։ Հետազոտության մեջ կարող են համադրվել վեպերը, վիպակները, պատմվածքները, գեղարվեստական ակնարկները և արձակի այլ ձևեր։ Ժանրային տարբերությունները նույնպես ազդում են թեմայի ներկայացման եղանակի վրա։ Ծավալուն վեպում հայկական միջավայրը կարող է դառնալ սյուժեի ամբողջական տարածք, մինչդեռ պատմվածքում կամ ակնարկում այն կարող է կենտրոնանալ մեկ դրվագի, կերպարի կամ մշակութային տպավորության շուրջ։ Ժանրային վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պարզել, թե ինչպես է նույն թեման փոփոխվում ստեղծագործության կառուցվածքային պահանջներին համապատասխան։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում լեզվաոճական առանձնահատկություններին։ Հայաստանի և հայկական իրականության ներկայացման ժամանակ ռուսերեն արձակում կարող են օգտագործվել հայկական տեղանուններ, անձնանուններ, մշակութային հասկացություններ և առանձին ազգային իրողություններ արտահայտող բառեր։ Դրանց ներգրավումը ռուսերեն գեղարվեստական տեքստ կարող է կատարել ոչ միայն տեղեկատվական, այլև ոճական ու մշակութային գործառույթ։ Ուսումնասիրվում է, թե այդ լեզվական միավորները ինչպես են բացատրվում կամ մեկնաբանվում համատեքստում և ինչ դեր ունեն ազգային միջավայրի գեղարվեստական հավաստիության ձևավորման գործում։ Կարևոր խնդիր է նաև կերպավորման միջոցների ուսումնասիրությունը։ Փոխաբերությունները, համեմատությունները, խորհրդանիշները, բնապատկերային նկարագրությունները, դիմանկարները և հեղինակային մեկնաբանությունները միասին ձևավորում են Հայաստանի գեղարվեստական պատկերը։ Դրանց համակարգային ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել ոչ միայն այն, թե ինչ է պատմվում երկրի մասին, այլև այն, թե ինչպես է ստեղծվում այդ պատկերը գրական լեզվի միջոցով։ Այս տարբերակումը կարևոր է թեմատիկ ուսումնասիրությունը զուտ բովանդակային նկարագրությունից գրականագիտական վերլուծության վերածելու համար։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են լինել պատմագրական, համեմատական-տիպաբանական, թեմատիկ, պատկերաբանական և լեզվաոճական վերլուծության մեթոդները։ Առանձին ստեղծագործությունների մանրամասն քննությունը կարող է համադրվել ժամանակաշրջանի ընդհանուր գրական գործընթացների ուսումնասիրության հետ։ Սա հնարավորություն է տալիս բացահայտել ինչպես անհատական հեղինակային առանձնահատկությունները, այնպես էլ մի շարք ստեղծագործություններում հանդիպող ընդհանուր միտումները։ Կարևոր է նաև գրական տեքստերի համադրումը պատմամշակութային համատեքստի հետ՝ առանց գեղարվեստական ստեղծագործությունը փաստագրական աղբյուրի հետ նույնացնելու։ Գեղարվեստական արձակը ներկայացնում է ոչ թե իրականության ուղղակի պատճենը, այլ հեղինակային ընտրությամբ, պատկերային համակարգով և ժանրային պայմանականություններով ձևավորված աշխարհ։ Այդ պատճառով ուսումնասիրության կարևոր խնդիր է տարբերակել պատմական կամ մշակութային իրողությունը դրա գրական վերաիմաստավորումից։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ Հայաստանի թեմայի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ դիտարկել ռուսական արձակի թեմատիկ զարգացումը, ազգային կերպարի ստեղծման սկզբունքները և հայ-ռուսական գրական ու մշակութային փոխառնչությունները։ Նման ուսումնասիրությունը կարող է լրացնել XX դարի ռուս գրականության պատմության վերաբերյալ պատկերացումները և ցույց տալ, թե ինչպես է մեկ ազգային մշակույթ ներկայացվել մեկ այլ լեզվով ստեղծված գեղարվեստական գրականության մեջ։ Այն նաև հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել Հայաստանի գրական կերպարի փոփոխությունները և առանձնացնել այն թեմաները, պատկերներն ու խորհրդանիշները, որոնք առավել կայուն տեղ են զբաղեցրել ռուսագիր հեղինակների ստեղծագործություններում։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է Հայաստանի պատմամշակութային և ազգային կերպարի բազմակողմ գրականագիտական ուսումնասիրություն՝ ռուսական գեղարվեստական արձակի երեք տասնամյակների նյութի հիման վրա։ Այն կարող է օգտակար լինել ռուս գրականության, համեմատական գրականագիտության, հայ-ռուսական գրական կապերի, մշակութային փոխազդեցությունների և ազգային կերպարների գրական ներկայացման խնդիրներով զբաղվող հետազոտողների, դասախոսների, ասպիրանտների և ուսանողների համար։