Միլտովն

Литература

Համաշխարհային գրականության մեծագույն էպիկական ստեղծագործություններից մեկը՝ Ջոն Միլթոնի «Կորուսյալ դրախտը», աստվածաշնչյան թեմաների գեղարվեստական և փիլիսոփայական խոր մեկնաբանություն է, որի կենտրոնում մարդկության արարման, առաջին մարդկանց մեղսագործության, դրախտից արտաքսման և բարու ու չարի հավիտենական հակամարտության գաղափարներն են։ Ստեղծագործությունը հիմնված է Աստվածաշնչի Ծննդոց գրքի պատմության վրա, սակայն դրա բովանդակությունը դուրս է գալիս աստվածաշնչյան պատումի պարզ վերարտադրության սահմաններից՝ վերածվելով մարդու բնության, ազատ կամքի, աստվածային արդարության, անհնազանդության, գայթակղության, մեղքի և փրկության հնարավորության մասին համապարփակ գրական ու փիլիսոփայական խորհրդածության։ Պոեմի գործողությունները սկսվում են երկնքում տեղի ունեցած աստվածային հակամարտությունից հետո, երբ Սատանան և նրա կողմնակից ընկած հրեշտակները պարտություն են կրում Աստծո դեմ բարձրացրած ապստամբության մեջ և նետվում դժոխք։ Չնայած պարտությանը՝ Սատանան չի հրաժարվում իր հակառակությունից և որոշում է վրեժ լուծել՝ հարվածելով Աստծո նորաստեղծ աշխարհին և մարդկությանը։ Նրա ուշադրության կենտրոնում հայտնվում են Ադամն ու Եվան՝ առաջին մարդիկ, որոնք ապրում են Եդեմի պարտեզում՝ վայելելով արարչագործության ներդաշնակությունն ու աստվածային ներկայությունը։ Նրանք օժտված են ազատ կամքով և կարող են պահպանել Աստծո պատվիրանը կամ ենթարկվել անհնազանդության գայթակղությանը։ Սատանան, ընդունելով օձի կերպարանք, կարողանում է ազդել Եվայի վրա և դրդել նրան ճաշակելու արգելված պտղից, որից հետո մեղքի մեջ է ներքաշվում նաև Ադամը։ Այս գործողությամբ խախտվում է մարդու և Աստծո միջև հաստատված ներդաշնակությունը, և մարդկությունը կորցնում է դրախտային անմեղության ու հավիտենական երջանկության վիճակը։ Առաջին մեղքի հետևանքով առաջանում են ամոթը, վախը, փոխադարձ մեղադրանքները, տառապանքը և մահվան գիտակցումը։ Ադամի ու Եվայի պատմությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես մարդկության սկզբնական անկման առասպելաբանական պատում, այլև որպես մարդկային բնության բարդության, ազատ ընտրության հետևանքների և բարոյական պատասխանատվության գեղարվեստական ուսումնասիրություն։ Պոեմի կարևորագույն կերպարներից է Սատանան, որի կերպարը համաշխարհային գրականության ամենաբարդ և բազմաշերտ գեղարվեստական կերպարներից մեկն է։ Նա միաժամանակ մարմնավորում է ըմբոստությունը, հպարտությունը, իշխանատենչությունը, ինքնախաբեությունը և չարին դիմելու կամքը։ Նրա խոսքը հաճախ օժտված է ճարտասանական ուժով և գրավիչ տրամաբանությամբ, սակայն այդ արտաքին փայլի ներքո բացահայտվում են ներքին հակասությունները, հոգևոր դատարկությունն ու սեփական պարտության գիտակցումը։ Հեղինակը ցույց է տալիս, թե ինչպես հպարտությունն ու անսահման ինքնահաստատման ձգտումը կարող են մարդուն կամ բանական էակին հեռացնել ճշմարտությունից և հանգեցնել ինքնակործանման։ Ադամի և Եվայի կերպարների միջոցով բացահայտվում են սիրո, վստահության, անմեղության, գայթակղության, մեղքի, զղջման և ներողամտության թեմաները։ Նրանց հարաբերություններում արտահայտվում են մարդկային սիրո գեղեցկությունն ու խոցելիությունը, ինչպես նաև այն պատասխանատվությունը, որը բխում է ազատ կամքի գործադրումից։ Ադամը և Եվան ներկայացվում են որպես մարդկության նախահայրեր, որոնց ճակատագիրը խորհրդանշում է ամբողջ մարդկության գոյաբանական և բարոյական վիճակը։ Ստեղծագործության գաղափարական առանցքներից է ազատ կամքի հիմնահարցը։ Մարդը ստեղծված է որպես բանական և ինքնուրույն ընտրություն կատարելու ունակ էակ, ուստի նրա արարքները չեն կարող դիտարկվել միայն արտաքին հանգամանքների հետևանք։ Միլթոնը քննում է այն հարցը, թե ինչու է ազատությունը միաժամանակ մարդու մեծագույն պարգևը և նրա հնարավոր անկման պատճառը։ Մյուս կարևոր թեման աստվածային արդարության և ողորմածության փոխհարաբերությունն է։ Մեղքը խախտում է արարչագործության ներդաշնակությունը, սակայն մարդկության համար ամբողջությամբ չի վերանում փրկության և ապագա վերականգնման հնարավորությունը։ Աստվածային նախախնամության և փրկագործության գաղափարները պոեմին հաղորդում են հույսի ու բարոյական վերածննդի հեռանկար։ Պատմության ավարտին Ադամն ու Եվան ստիպված են հեռանալ Եդեմից, սակայն նրանց առջև բացվում է մարդկային կյանքի նոր ճանապարհ, որը կապված է աշխատանքի, տառապանքի, փորձության, գիտակցության և ապագա փրկության ակնկալիքի հետ։ Գրական առումով ստեղծագործությունն առանձնանում է բարձր էպիկական կառուցվածքով, ընդարձակ նկարագրություններով, մոնումենտալ տեսարաններով, ճարտասանական մենախոսություններով և աստվածաշնչյան, անտիկ ու քրիստոնեական մշակութային ավանդույթների համադրությամբ։ Հեղինակը լայնորեն օգտագործում է դիցաբանական և աստվածաբանական պատկերներ, խորհրդանշական հակադրություններ, համեմատություններ ու այլաբանություններ՝ ստեղծելով բազմաշերտ գեղարվեստական աշխարհ։ Պոեմի բանաստեղծական լեզուն հանդիսավոր է, պատկերավոր և մտավոր մեծ լարվածությամբ հագեցած։ Դրա կարևոր առանձնահատկություններից է նաև հերոսների ներաշխարհի խոր հոգեբանական բացահայտումը, որի շնորհիվ աստվածաշնչյան կերպարները ձեռք են բերում մարդկային բարդություն և անհատականություն։ Ստեղծագործությունը համադրում է էպիկական պատումը, դրամատիկական երկխոսությունը, փիլիսոփայական խորհրդածությունը և քնարական նկարագրությունը՝ ձևավորելով համաշխարհային գրականության մեջ բացառիկ գեղարվեստական ամբողջություն։ Պատմական և մշակութային առումով այն մեծ ազդեցություն է ունեցել եվրոպական գրականության, կրոնական մտածողության, գեղարվեստական պատկերավորման և հետագա ռոմանտիկական ու փիլիսոփայական ուղղությունների զարգացման վրա։ Միլթոնի ստեղծագործությունը նոր մեկնաբանություններ է հաղորդել աստվածաշնչյան նյութին՝ այն վերածելով ազատության, իշխանության, ըմբոստության, բարոյական ընտրության և մարդկային ճակատագրի մասին համամարդկային խորհրդածության։ Այն առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում նաև հայ գրական մշակույթի պատմության մեջ, քանի որ նման համաշխարհային դասական երկերի հայերեն թարգմանությունն ու հրատարակությունը կարևոր քայլ էին ազգային գրական միջավայրը համաշխարհային գրական ժառանգությանը հաղորդակից դարձնելու գործում։ Վենետիկի Սուրբ Ղազարի Մխիթարյան միաբանությունը նշանակալի դեր է ունեցել համաշխարհային գրականության երկերը հայերեն ներկայացնելու, հայերեն գրական լեզուն զարգացնելու և հայ ընթերցողի մտավոր աշխարհը հարստացնելու գործում։ Այս հրատարակությունը կարևոր է նաև հայ թարգմանական գրականության պատմության տեսանկյունից՝ որպես համաշխարհային էպիկական պոեզիայի խոշորագույն նմուշներից մեկի հայերեն ներկայացման վկայություն։ Ստեղծագործությունն ունի բարձր գրական, փիլիսոփայական, աստվածաբանական և կրթական արժեք։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում գրականագետների, փիլիսոփաների, աստվածաբանների, պատմաբանների, թարգմանության տեսությամբ զբաղվող մասնագետների և համաշխարհային գրականությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Միաժամանակ այն շարունակում է մնալ արդիական ընթերցանության նյութ, քանի որ բարձրացնում է մարդկային գոյության հիմնարար հարցեր՝ ազատության և հնազանդության, բարու և չարի, հպարտության և խոնարհության, սիրո և պատասխանատվության, մեղքի և փրկության մասին՝ ընթերցողին հրավիրելով խորհելու մարդու ընտրությունների և դրանց հետևանքների շուրջ։