Մխիթարյան, Անահիտ Ռոբերտի

История

Աշխատությունը նվիրված է հայոց ամուսնության և հարսանեկան ծիսակարգի պատմական զարգացման ուսումնասիրությանը՝ V-XVIII դարերի հայկական մատենագրական աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունների հիման վրա։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է ամուսնության կազմակերպման ձևերի, ընտանեկան հարաբերությունների, նշանադրության, պսակադրության, հարսանեկան արարողությունների և դրանց ուղեկցող սովորույթների պատմական փոփոխությունների բացահայտման վրա։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս գրավոր սկզբնաղբյուրների միջոցով վերականգնել հայ հասարակության ամուսնաընտանեկան մշակույթի այն շերտերը, որոնք ձևավորվել և փոփոխվել են ավելի քան մեկ հազարամյակի ընթացքում։ Քննության են առնվում պատմագրական, եկեղեցական, կանոնական, իրավական և գրական բնույթի աղբյուրներում պահպանված վկայությունները՝ դրանց համադրման միջոցով բացահայտելով ամուսնության վերաբերյալ հասարակական պատկերացումները և ընդունված վարքականոնները։ Ամուսնությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես երկու անհատների միություն, այլև որպես ընտանիքների և ազգակցական խմբերի միջև սոցիալական կապեր ձևավորող կարևոր հաստատություն։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում ամուսնական զույգի ընտրության սկզբունքներին, ընտանիքի և ազգականների մասնակցությանը, խնամախոսության ավանդույթներին և ամուսնության վերաբերյալ համաձայնության ձեռքբերման ձևերին։ Քննության են առնվում նշանադրության նշանակությունը և այն գործողությունները, որոնց միջոցով ամուսնության նախնական համաձայնությունը ստանում էր հասարակական ճանաչում։ Ուսումնասիրվում են նշանի, նվերների և նյութական փոխանակումների վերաբերյալ տեղեկությունները՝ դրանք դիտարկելով ընտանիքների միջև ձևավորվող հարաբերությունների համատեքստում։ Առանձին նշանակություն է տրվում եկեղեցական պսակադրության ձևավորմանն ու ամրապնդմանը։ Քրիստոնեության տարածման և Հայոց եկեղեցու կանոնական համակարգի զարգացման պայմաններում ամուսնությունը աստիճանաբար ենթարկվում է ավելի հստակ եկեղեցական կարգավորման։ Դիտարկվում են ամուսնության թույլատրելիության պայմանները, ազգակցական և խնամիական սահմանափակումները, ամուսնական տարիքի, փոխադարձ համաձայնության, մենամուսնության և եկեղեցական օրհնության վերաբերյալ նորմերը։ Քննության են առնվում եկեղեցական ժողովների և կանոնական գրականության մեջ արտացոլված դրույթները, որոնք հնարավորություն են տալիս հետևել ամուսնաընտանեկան հարաբերությունների իրավական ու բարոյական կարգավորման զարգացմանը։ Կարևորվում է սովորութային և եկեղեցական իրավունքի փոխհարաբերությունը, քանի որ նախաքրիստոնեական կամ ժողովրդական ծագում ունեցող մի շարք սովորույթներ շարունակել են պահպանվել քրիստոնեական ծիսակարգի շրջանակում՝ երբեմն վերաիմաստավորվելով և նոր նշանակություն ստանալով։ Հարսանեկան ծիսաշարը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված արարողությունների համակարգ, որի տարբեր փուլերը կապված էին ընտանիքի ստեղծման և նոր ամուսնական զույգի հասարակական ճանաչման հետ։ Ուսումնասիրվում են հարսնացուի և փեսացուի ընտանիքների մասնակցությունը, հանդիսավոր արարողությունները, հյուրասիրությունները, նվիրատվությունները, երաժշտական ու տոնական դրսևորումները և այլ սովորույթներ, որոնց մասին տեղեկություններ են պահպանվել միջնադարյան գրավոր աղբյուրներում։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում հարսի՝ հայրական ընտանիքից ամուսնու ընտանիք անցնելու սոցիալական և խորհրդանշական նշանակությանը։ Այս գործընթացը դիտարկվում է ընտանիքի կառուցվածքի, ազգակցական հարաբերությունների և համայնքային կյանքի համատեքստում։ Քննության են առնվում նաև ամուսինների իրավունքների ու պարտականությունների, ընտանիքի ներսում տղամարդու և կնոջ կարգավիճակի, ժառանգության և ունեցվածքի հետ կապված պատկերացումները։ Նյութական հարաբերությունների ուսումնասիրության շրջանակում կարևորվում են օժիտի, ամուսնական նվերների և ընտանիքների միջև կատարվող այլ նյութական փոխանցումների վերաբերյալ աղբյուրային տեղեկությունները։ Դրանք հնարավորություն են տալիս ամուսնությունը դիտարկել նաև միջնադարյան հասարակության տնտեսական հարաբերությունների տեսանկյունից։ Առանձին քննության առարկա են ամուսնության արգելքների և ամուսնալուծության վերաբերյալ կանոնները։ Եկեղեցական և իրավական աղբյուրների համադրումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել այն պայմանները, որոնց դեպքում ամուսնությունը կարող էր համարվել անթույլատրելի կամ անվավեր, ինչպես նաև այն բացառիկ հանգամանքները, որոնց առկայությամբ թույլատրվում էր ամուսնական միության լուծարումը։ Կարևորվում է նաև տարբեր դավանանքների պատկանող անձանց միջև ամուսնությունների նկատմամբ եկեղեցական վերաբերմունքը, որը կապված էր միջնադարյան հասարակության կրոնական ինքնության պահպանման խնդիրների հետ։ V-XVIII դարերի լայն ժամանակագրական ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս հետևել ամուսնահարսանեկան մշակույթի շարունակականությանը և փոփոխություններին տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում։ Քաղաքական իշխանությունների փոփոխությունը, օտար տիրապետությունները, բնակչության տեղաշարժերը, եկեղեցական կյանքի զարգացումը և հարևան ժողովուրդների հետ մշակութային շփումները տարբեր կերպ են անդրադարձել ընտանեկան հարաբերությունների և ծիսական սովորույթների վրա։ Միաժամանակ աղբյուրների համադրությունը բացահայտում է բազմաթիվ ավանդույթների երկարատև պահպանությունը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում մատենագրական աղբյուրների ազգագրական արժեքին։ Միջնադարյան հեղինակները սովորաբար նպատակ չեն ունեցել կազմելու ամուսնության և հարսանիքի ամբողջական ազգագրական նկարագրություններ, սակայն նրանց երկերում պահպանված առանձին տեղեկությունների համակարգումը հնարավորություն է տալիս վերականգնել առօրյա կյանքի բազմաթիվ կողմեր։ Այդ պատճառով աղբյուրագիտական քննությունը կարևոր է տվյալների պատմական միջավայրը, հեղինակի նպատակը և հաղորդվող տեղեկության բնույթը ճիշտ գնահատելու համար։ Տարբեր դարերի վկայությունների համեմատությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնել հին ծագում ունեցող սովորույթները, հետագա փոփոխությունները և քրիստոնեական մշակույթի ազդեցությամբ ձևավորված նոր տարրերը։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայ ընտանիքի պատմության ուսումնասիրության համար, քանի որ ամուսնության ինստիտուտի միջոցով բացահայտվում են ազգակցական համակարգը, ընտանիքի հասարակական գործառույթները, սերունդների շարունակականության վերաբերյալ պատկերացումները և համայնքի մասնակցությունը անհատի ընտանեկան կյանքին։ Հարսանեկան ծեսը ներկայացվում է որպես հայոց սոցիոնորմատիվ և հոգևոր մշակույթի կարևոր բաղադրիչ, որտեղ միահյուսվում են իրավական նորմերը, կրոնական պատկերացումները, ժողովրդական սովորույթները և ընտանեկան արժեքները։ Երկար ժամանակահատվածի աղբյուրների համակարգված ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել հայկական ավանդական հասարակության ընտանեկան կազմակերպման և ծիսական մշակույթի զարգացման մասին։ Նյութը կարող է օգտակար լինել հայ ազգագրության, հայոց պատմության, միջնադարյան մատենագրության, աղբյուրագիտության, Հայոց եկեղեցու պատմության, սովորութային և կանոնական իրավունքի, ընտանիքի պատմության ու մշակութային մարդաբանության ոլորտների հետազոտողների, ազգագրագետների, պատմաբանների, բանասերների, դասախոսների և ուսանողների համար։