Նաջարյան, Մերի Տիգրանի

История

Աշխատանքը նվիրված է 1991-2016 թվականներին Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացի և դրա ազդեցության ուսումնասիրությանը հայ-թուրքական հարաբերությունների վրա։ Հետազոտության կենտրոնում Հայաստանի Հանրապետության անկախացումից հետո ձևավորված նոր քաղաքական իրողություններն են, որոնց պայմաններում Հայոց ցեղասպանության հիշողությունը, միջազգային ճանաչման հարցը և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման խնդիրները դարձան Հայաստանի արտաքին քաղաքականության, հայկական սփյուռքի գործունեության և միջազգային օրակարգի փոխկապակցված ուղղություններ։ Ուսումնասիրությունը դիտարկում է ճանաչման գործընթացը ոչ միայն որպես պատմական իրողության միջազգային գնահատման ձգտում, այլև որպես քաղաքական, դիվանագիտական և հասարակական գործընթաց, որն ազդել է երկու երկրների հարաբերությունների զարգացման վրա։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել անկախ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական սկզբունքները, Թուրքիայի նկատմամբ ձևավորված դիրքորոշումները և այն հանգամանքները, որոնք պայմանավորել են հարաբերությունների հաստատման ու զարգացման դժվարությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցում տարբեր պետությունների, միջազգային կազմակերպությունների, խորհրդարանական կառույցների և հասարակական կազմակերպությունների դերակատարությանը։ Տարբեր երկրների կողմից ճանաչման վերաբերյալ ընդունված բանաձևերը, հայտարարությունները և քաղաքական որոշումները դիտարկվում են որպես միջազգային հանրության վերաբերմունքի ձևավորման կարևոր բաղադրիչներ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև հայկական սփյուռքի գործունեությունը։ Սփյուռքյան կազմակերպությունները տասնամյակներ շարունակ կարևոր դեր են ունեցել ցեղասպանության միջազգային ճանաչման օրակարգի պահպանման, քաղաքական և հասարակական շրջանակների իրազեկման, պատմական հիշողության պահպանման և տարբեր երկրների օրենսդիր մարմիններում համապատասխան նախաձեռնությունների առաջմղման գործում։ Այս գործունեությունը որոշակի ազդեցություն է ունեցել միջազգային քաղաքական օրակարգում հարցի պահպանման վրա և, միաժամանակ, առնչվել է Հայաստանի արտաքին քաղաքական առաջնահերթություններին։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև Թուրքիայի պետական քաղաքականությանը ցեղասպանության հարցի նկատմամբ։ Թուրքիայի պաշտոնական դիրքորոշումը, պատմական իրադարձությունների մեկնաբանման վերաբերյալ մոտեցումները և միջազգային ճանաչման նախաձեռնություններին հակազդելու քաղաքականությունը կարևոր գործոններ են եղել հայ-թուրքական հարաբերությունների ձևավորման ընթացքում։ Այս համատեքստում ուսումնասիրության առարկա են դառնում նաև թուրքական արտաքին քաղաքականության այն քայլերը, որոնք ուղղված են եղել միջազգային ճանաչման գործընթացի սահմանափակմանը կամ դրա քաղաքական հետևանքների կանխմանը։ 1990-ականների և 2000-ականների ընթացքում հարաբերությունների կարգավորման փորձերը կարևոր տեղ են զբաղեցնում հետազոտության մեջ։ Դիվանագիտական կապերի հաստատման բացակայությունը, սահմանների փակ լինելը, տարածաշրջանային քաղաքական զարգացումները և պատմական հարցերի շուրջ հակասությունները ստեղծել են բարդ միջավայր երկկողմ հարաբերությունների համար։ Միաժամանակ առկա են եղել երկխոսության և հարաբերությունների կարգավորման տարբեր նախաձեռնություններ, որոնք ցույց են տվել, որ պատմական հիշողության և քաղաքական հարաբերությունների հարցերը հնարավոր է դիտարկել նաև բանակցային գործընթացների համատեքստում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում 2009 թվականի հայ-թուրքական արձանագրությունների գործընթացին։ Դրանց նախապատրաստումն ու ստորագրումը դիտարկվում են որպես հարաբերությունների կարգավորման ամենանշանակալի փորձերից մեկը ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում։ Արձանագրությունների շուրջ քննարկումները ցույց տվեցին, որ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման, սահմանների բացման և պատմական հարցերի շուրջ մոտեցումների միջև գոյություն ունի բարդ փոխկապակցվածություն։ Ցեղասպանության հարցի միջազգային ճանաչման գործընթացը այս փուլում շարունակեց մնալ Հայաստանի, Թուրքիայի և սփյուռքյան կառույցների քաղաքական ու հասարակական քննարկումների կարևոր թեմա։ Ուսումնասիրությունը կարող է վերլուծել նաև այն հարցը, թե որքանով է միջազգային ճանաչման ընդլայնումը նպաստել հայ-թուրքական հարաբերությունների բարդացմանը, և որքանով այն, ընդհակառակը, նպաստել է պատմական խնդրի միջազգային տեսանելիության բարձրացմանը։ Այս հարցի ուսումնասիրությունը պահանջում է տարբերակել պատմական հիշողության, արդարության և միջազգային իրավաքաղաքական գնահատականի խնդիրները՝ դրանց ազդեցությունը չնույնացնելով երկկողմ դիվանագիտական հարաբերությունների բոլոր գործոնների հետ։ Աշխատանքում կարևոր նշանակություն ունի նաև տարածաշրջանային քաղաքական միջավայրի ուսումնասիրությունը։ Հայ-թուրքական հարաբերությունները զարգացել են ոչ թե մեկուսացված, այլ Հարավային Կովկասի անվտանգության, Հայաստանի և Ադրբեջանի հակամարտության, Թուրքիայի տարածաշրջանային քաղաքականության և միջազգային ուժերի շահերի փոխազդեցության պայմաններում։ Այդ պատճառով ցեղասպանության ճանաչման գործընթացի ազդեցությունը նպատակահարմար է դիտարկել ավելի լայն աշխարհաքաղաքական համատեքստում։ 2015 թվականի՝ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի հետ կապված միջազգային միջոցառումները և քաղաքական հայտարարությունները կարող են առանձնահատուկ տեղ զբաղեցնել հետազոտության մեջ։ Այդ ժամանակահատվածում թեման լայնորեն քննարկվեց տարբեր երկրների քաղաքական և հասարակական շրջանակներում, իսկ Հայաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունների պատմական ու քաղաքական խնդիրները կրկին հայտնվեցին միջազգային ուշադրության կենտրոնում։ 2016 թվականը կարող է դիտարկվել որպես ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի ամփոփիչ փուլ, որի ընթացքում արդեն տեսանելի էին նախորդ տարիների գործընթացների արդյունքները և հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման սահմանափակումները։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են նպաստել միջազգային ճանաչման գործընթացի և երկկողմ հարաբերությունների միջև առկա փոխազդեցությունների ավելի հավասարակշռված գնահատմանը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1991-2016 թվականներին Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը եղել է հայ-թուրքական հարաբերությունների վրա ազդող կարևոր քաղաքական և հասարակական գործոններից մեկը, սակայն այն գործել է տարածաշրջանային, դիվանագիտական, պատմական և աշխարհաքաղաքական բազմաթիվ այլ հանգամանքների հետ փոխկապակցված։ Թեման կարևոր է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության, հայ-թուրքական հարաբերությունների պատմության, ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացի, սփյուռքի քաղաքական գործունեության և Հարավային Կովկասի միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրության համար։