Սիմոնյան, Պողոս Սիմոնի

История

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է XIX դարի վերջին տասնամյակում Հայկական հարցի և ռուս հասարակական մտքի փոխհարաբերությունների քննությանը՝ բացահայտելով, թե ինչպես էր հայ ժողովրդի ազգային-քաղաքական և սոցիալական դրությունը ընկալվում Ռուսաստանի հասարակական ու մտավոր շրջանակներում։ Աշխատության առանցքում այն ժամանակաշրջանն է, երբ Օսմանյան կայսրության հայաբնակ նահանգներում խորանում էին քաղաքական և սոցիալական ճգնաժամերը, իսկ հայության անվտանգության, բարենորոգումների և ինքնապաշտպանության խնդիրները աստիճանաբար վերածվում էին միջազգային քաղաքականության կարևոր հարցի։ 1890-ական թվականներին այս խնդիրը հատկապես սրվեց՝ կապված Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության նկատմամբ իրականացվող բռնությունների, բարենորոգումների ձախողման և եվրոպական տերությունների քաղաքականության հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է ռուս հասարակական կարծիքի ձևավորման գործընթացի բացահայտումը։ Ռուսաստանում Հայկական հարցի նկատմամբ վերաբերմունքը միատարր չէր․ տարբեր հասարակական և քաղաքական խմբեր այն գնահատում էին տարբեր տեսանկյուններից՝ ելնելով ազգային, կրոնական, մարդասիրական, քաղաքական և աշխարհաքաղաքական պատկերացումներից։ Մի կողմից՝ ռուս մտավորականության և հասարակական գործիչների մի մասը հայերի վիճակը դիտարկում էր որպես քրիստոնյա բնակչության պաշտպանության և մարդկային իրավունքների խնդիր, մյուս կողմից՝ Ռուսական կայսրության արտաքին և ներքին քաղաքական շահերը հաճախ պայմանավորում էին այդ հարցի նկատմամբ պաշտոնական վերաբերմունքի սահմանափակ ու հակասական բնույթը։ Ուսումնասիրության մեջ առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Ռուսաստանի հասարակական մամուլին, հրապարակախոսությանը և քաղաքական մտքին, քանի որ այդ ժամանակաշրջանում մամուլը հասարակական կարծիքի ձևավորման կարևորագույն միջոցներից էր։ Հայկական հարցի վերաբերյալ հոդվածները, հրապարակումները, գրական-հրապարակախոսական արձագանքներն ու քննարկումները նպաստում էին ռուս ընթերցողին Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության դրությանը ծանոթացնելուն։ Միաժամանակ այդ հրապարակումները արտացոլում էին հենց ռուսական հասարակության ներսում գոյություն ունեցող քաղաքական հակասությունները։ Հայկական հարցի ընկալման կարևոր բաղադրիչ էր Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգներում տիրող իրավիճակի մասին տեղեկատվությունը։ Ռուս հասարակական գործիչների և հրապարակախոսների ուշադրության կենտրոնում էին բռնությունները, հարկային ճնշումները, վարչական կամայականությունները, բնակչության անվտանգության խնդիրը և բարենորոգումների անհրաժեշտությունը։ Այս իրողությունները քննարկվում էին ոչ միայն հայերի ազգային պահանջների, այլև Օսմանյան կայսրության ընդհանուր քաղաքական համակարգի և նրա քրիստոնյա ժողովուրդների դրության համատեքստում։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, որ Հայկական հարցը ռուսական հասարակական մտքում հաճախ ձեռք էր բերում ավելի լայն նշանակություն՝ կապվելով արևելյան քրիստոնյաների պաշտպանության և Ռուսաստանի՝ որպես տարածաշրջանային տերության դերի հետ։ Միևնույն ժամանակ կարևոր է տարբերակել ռուսական հասարակական կարծիքը ցարական կառավարության պաշտոնական քաղաքականությունից։ Պաշտոնական իշխանությունները Հայկական հարցը դիտարկում էին նախևառաջ Ռուսական կայսրության արտաքին քաղաքական և ռազմավարական շահերի տեսանկյունից։ Կովկասի նկատմամբ վերահսկողությունը, Օսմանյան կայսրության հետ հարաբերությունները և տարածաշրջանում ռուսական ազդեցության ընդլայնման հնարավորությունները նշանակալի գործոններ էին։ Հետևաբար հասարակական շրջանակներում հայերի պաշտպանության վերաբերյալ հնչող մարդասիրական կամ քաղաքական կոչերը միշտ չէ, որ համընկնում էին պետական քաղաքականության առաջնահերթությունների հետ։ Առանձին ուշադրության է արժանի ռուսական հասարակական մտքի տարբեր ուղղությունների վերաբերմունքը հայ ազգային շարժմանը։ Հայ քաղաքական կազմակերպությունների գործունեության ակտիվացումը և ազգային ինքնապաշտպանության գաղափարների տարածումը ռուս հասարակության մի մասի կողմից կարող էին ընկալվել որպես ազատագրական շարժման դրսևորում, մինչդեռ այլ շրջանակներ դրանք դիտարկում էին կայսրության ներքին կայունության և արտաքին քաղաքական շահերի տեսանկյունից։ Այս հակասական գնահատականները ցույց են տալիս, որ Հայկական հարցի ընկալումը սերտորեն կապված էր նաև XIX դարի վերջին Ռուսաստանի սեփական քաղաքական ու գաղափարական խնդիրների հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր թեման է 1890-ական թվականների հայկական կոտորածների ազդեցությունը ռուս հասարակական կարծիքի վրա։ Այդ իրադարձությունների մասին տեղեկությունների տարածումը մեծացրեց հայերի նկատմամբ համակրանքը ռուս հասարակության որոշ շրջանակներում և առաջ բերեց բողոքի ու դատապարտման արձագանքներ։ Հայկական բնակչության զանգվածային բռնությունների և տեղահանությունների մասին հաղորդումները Հայկական հարցը վերածում էին ոչ միայն դիվանագիտական, այլև բարոյական և մարդասիրական խնդրի։ Այս գործընթացում կարևոր դեր ունեին ռուս մտավորականները, գրողները, հրապարակախոսները և հասարակական գործիչները, որոնք իրենց հրապարակումներով փորձում էին ազդել հասարակական կարծիքի վրա։ Ուսումնասիրության շրջանակում Հայկական հարցը դիտարկվում է նաև ռուս-հայկական հասարակական և մշակութային կապերի համատեքստում։ XIX դարի ընթացքում ձևավորված կրթական, մշակութային և մտավոր կապերը նպաստում էին նրան, որ ռուսական հասարակության որոշ շրջանակներ ավելի լավ ճանաչեին հայ ժողովրդի պատմությունը, մշակույթը և ազգային խնդիրները։ Հայ մտավորականության ներկայացուցիչների գործունեությունը Ռուսաստանում ևս նպաստում էր հայկական ազգային խնդիրների ներկայացմանը ռուս հասարակությանը։ Այդ կապերը Հայկական հարցի շուրջ ձևավորվող հասարակական քննարկումների կարևոր նախադրյալներից էին։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու նաև եվրոպական տերությունների քաղաքականության նկատմամբ ռուսական հասարակության վերաբերմունքը։ Հայկական հարցը XIX դարի վերջին արդեն դուրս էր եկել միայն ռուս-թուրքական հարաբերությունների շրջանակից և դարձել եվրոպական դիվանագիտության բաղադրիչ։ Ռուս հասարակական միտքը տարբեր կերպ էր գնահատում Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի և մյուս տերությունների դիրքորոշումները՝ հատկապես բարենորոգումների իրականացման և Օսմանյան կայսրության նկատմամբ քաղաքականության հարցերում։ Այս համատեքստում Հայկական հարցը միաժամանակ ընկալվում էր որպես ազգային ազատագրության, մարդասիրության և միջազգային քաղաքականության խնդիր։ Ուսումնասիրության կարևոր արդյունքն այն է, որ 1890-ական թվականների ռուս հասարակական մտքի վերաբերմունքը Հայկական հարցի նկատմամբ անհրաժեշտ է դիտարկել բազմաշերտ կերպով։ Այն ներառում էր մարդասիրական համակրանք, կրոնական և մշակութային ընդհանրությունների գիտակցում, քաղաքական համերաշխություն, Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքական շահերի հաշվարկ և երբեմն նաև կայսերական մտածողության սահմանափակումներ։ Հենց այս գործոնների փոխազդեցությունն էր ձևավորում ռուս հասարակության վերաբերմունքը հայ ժողովրդի ազգային և քաղաքական խնդիրների նկատմամբ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կարևոր է XIX դարի վերջին Հայկական հարցի միջազգային պատմությունը և ռուսական հասարակական-քաղաքական միտքը փոխկապակցված դիտարկելու համար։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես էր հայ ժողովրդի ճակատագիրը դառնում ռուսական հասարակական քննարկումների առարկա, ինչպիսի գաղափարական դիրքորոշումներ էին ձևավորվում այդ խնդրի շուրջ և ինչ հակասություններ գոյություն ունեին հասարակական համակրանքի ու պետական քաղաքականության միջև։ Նյութը կարող է հետաքրքրել հայոց պատմությամբ, ռուսական հասարակական մտքի պատմությամբ, միջազգային հարաբերություններով, Հայկական հարցով և XIX դարի վերջի ազգային-ազատագրական շարժումների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։