Степанян, Г.

История

Այս գիրքը նվիրված է Խորհրդային Միության հերոս, լեյտենանտ Ս. Մ. Օհանյանի կյանքին, զինվորական ծառայությանը և ռազմական սխրանքներին։ Աշխատության հիմքում անհատական հերոսության և զինվորական պարտքի գաղափարներն են, որոնց միջոցով ներկայացվում է խորհրդային զինվորի կերպարը Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին։ Նյութը կարևոր է ոչ միայն որպես առանձին զինվորականի կենսագրական պատմություն, այլև որպես տվյալ ժամանակաշրջանի ռազմական իրականության, ռազմաճակատային կյանքի և մարտական ծառայության պայմանների մասին պատկերացում կազմելու աղբյուր։ Պատերազմական տարիների պատմությունը հաճախ ներկայացվում է խոշոր ռազմական գործողությունների, ճակատամարտերի և ռազմավարական որոշումների միջոցով, սակայն նման աշխատությունները հնարավորություն են տալիս այդ իրադարձությունները դիտարկել կոնկրետ մարդու ճակատագրի և անձնական փորձառության միջոցով։ Ս. Մ. Օհանյանի կենսագրության ուսումնասիրության կարևոր մասը նրա ձևավորման տարիների, աշխարհայացքի և զինվորական ուղու ներկայացումն է։ Ռազմաճակատ մեկնելուց հետո նրա կյանքը ենթարկվում է պատերազմի պայմաններին, որտեղ զինվորական պատրաստվածությունը, կարգապահությունը, արագ կողմնորոշվելու ունակությունը և անձնական պատասխանատվությունը դառնում են կենսական նշանակություն ունեցող հատկանիշներ։ Լեյտենանտի կերպարի միջոցով ընդգծվում է հատկապես երիտասարդ հրամանատարի դերը մարտական իրավիճակում՝ երբ անհրաժեշտ է ոչ միայն կատարել վերադաս հրամանները, այլև ինքնուրույն որոշումներ ընդունել և պատասխանատվություն կրել զինվորների ու մարտական առաջադրանքի համար։ Գրքի կարևոր թեմաներից է մարտական սխրանքի գաղափարը։ Խորհրդային ռազմական պատմագրության մեջ հերոսության գաղափարը սովորաբար կապվում է հայրենիքի պաշտպանության, զինվորական երդմանը հավատարմության, անձնազոհության և մարտական առաջադրանքի կատարման հետ։ Օհանյանի կերպարը ներկայացվում է այդ արժեքների համատեքստում՝ շեշտադրելով նրա նվիրվածությունը ծառայությանը և վտանգավոր իրավիճակներում ցուցաբերած քաջությունը։ Այսպիսով, անհատական կենսագրությունը միահյուսվում է Հայրենական մեծ պատերազմի ընդհանուր պատմության հետ։ Հատուկ նշանակություն ունի այն մարտական միջավայրը, որում ձևավորվում է հերոսի գործունեությունը։ Ռազմաճակատային պայմաններում զինվորների գործողությունները պայմանավորված էին ոչ միայն ռազմական հրամաններով, այլև մշտական վտանգով, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությամբ, մարդկային կորուստներով և արագ փոփոխվող իրավիճակներով։ Այդ պայմաններում հրամանատարի անձնական օրինակը կարող էր էական ազդեցություն ունենալ ստորաբաժանման մարտունակության և բարոյահոգեբանական վիճակի վրա։ Հետևաբար Օհանյանի կերպարի միջոցով կարելի է ուսումնասիրել նաև հրամանատարի և զինվորների փոխհարաբերությունները, պատասխանատվության զգացումը և մարտական ընկերակցության նշանակությունը։ Աշխատության պատմական արժեքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ այն անհատական ճակատագրի միջոցով ներկայացնում է պատերազմի ժամանակաշրջանի սոցիալական և ռազմական իրողությունները։ Պատերազմը փոխում է մարդու կյանքի բնական ընթացքը՝ երիտասարդներին ներգրավելով զինվորական ծառայության մեջ և նրանց առջև դնելով գոյաբանական նշանակության խնդիրներ։ Հաղթանակի, պարտքի, կյանքի պահպանման, ընկերոջը պաշտպանելու և սեփական կյանքը վտանգելու որոշումները դառնում են զինվորի առօրյայի մասը։ Այս տեսանկյունից հերոսի պատմությունը կարելի է դիտարկել նաև որպես պատերազմի մարդկային կողմի արտացոլում։ Գրքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում Խորհրդային Միության հերոսի բարձրագույն կոչման թեման։ Այդ կոչումը խորհրդային պետական համակարգում համարվում էր բացառիկ ռազմական կամ քաղաքացիական սխրանքի համար տրվող բարձրագույն պարգևներից մեկը։ Հերոսի կոչման արժանանալու հանգամանքների ներկայացումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպիսի գործողություններ էին գնահատվում որպես առանձնահատուկ քաջության և անձնազոհության օրինակներ։ Միաժամանակ այդ փաստը պատմականորեն կապում է անհատական սխրանքը խորհրդային ժամանակաշրջանի պետական պարգևատրման և հիշողության քաղաքականության հետ։ Ուսումնասիրության մեջ ռազմական իրադարձությունները կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել նաև ռազմապատմական տեսանկյունից։ Մարտական գործողությունների նկարագրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել այնպիսի գործոնների մասին, ինչպիսիք են ստորաբաժանումների փոխգործակցությունը, հրամանատարական որոշումները, մարտական առաջադրանքների կատարումը և ռազմաճակատում զինվորների գործողությունների պայմանները։ Այս մանրամասները անհատական կենսագրությունը վերածում են ավելի լայն ռազմական պատմության մի մասի։ Հերոսի կերպարը նաև հիշողության պահպանման կարևոր օրինակ է։ Պատերազմի մասնակիցների մասին կենսագրական աշխատությունները նպաստում են ոչ միայն կոնկրետ մարդու կյանքի վերականգնմանը, այլև հասարակական հիշողության պահպանմանը։ Դրանք հնարավորություն են տալիս հաջորդ սերունդներին պատկերացում կազմել պատերազմի իրական մասնակիցների մասին՝ նրանց կյանքի, ծառայության, դժվարությունների և կատարած սխրանքների միջոցով։ Այս իմաստով գիրքը կարող է դիտարկվել որպես պատմական հիշողության պահպանման միջոց։ Միաժամանակ նյութը արժեքավոր է հայկական ռազմական պատմության տեսանկյունից, քանի որ հայազգի զինվորականների մասնակցությունը Հայրենական մեծ պատերազմին խորհրդային պատմության կարևոր բաղադրիչներից է։ Հայկական ծագում ունեցող զինվորների և սպաների կենսագրությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս լրացնելու պատերազմի տարիների հայերի մասնակցության վերաբերյալ պատմական պատկերը և ներկայացնելու այն մարդկանց անհատական ճակատագրերը, որոնք ծառայել են խորհրդային բանակում։ Ընդհանուր առմամբ, գիրքը ներկայացնում է Ս. Մ. Օհանյանի կյանքի և զինվորական գործունեության պատմությունը՝ այն կապելով Հայրենական մեծ պատերազմի ռազմաճակատային իրադարձությունների և խորհրդային ռազմական հերոսության գաղափարի հետ։ Այն կարող է հետաքրքրել ռազմական պատմությամբ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արևելյան ճակատի պատմությամբ, հայ զինվորականների կենսագրություններով և Խորհրդային Միության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։