Տերտերյան, Ղուկաս

География

Բնագիտական ուսումնական աշխատություն է՝ նվիրված մթնոլորտի, օդային երևույթների, եղանակի փոփոխությունների և դրանց առաջացման բնական օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը։ Գիրքը նպատակ ունի ընթերցողին ծանոթացնելու օդերևութաբանության հիմնական հասկացություններին, մթնոլորտային գործընթացների բնույթին և եղանակային պայմանների ձևավորման վրա ազդող գործոններին՝ նպաստելով բնության երևույթների գիտական ընկալմանը։ Աշխատության թեմատիկ առանցքը Երկրի մթնոլորտի կառուցվածքի, օդի հատկությունների, ջերմաստիճանի, օդային ճնշման, խոնավության և մթնոլորտային շարժումների ուսումնասիրությունն է։ Մթնոլորտը դիտարկվում է որպես Երկրի բնական միջավայրի կարևոր բաղադրիչ, որի վիճակի փոփոխությունները պայմանավորում են եղանակային բազմազան երևույթները և էական ազդեցություն ունեն մարդու կյանքի, գյուղատնտեսության ու բնական միջավայրի վրա։ Օդերևութաբանության հիմնարար հարցերից են արևային ճառագայթման ազդեցությունը օդի տաքացման վրա, Երկրի մակերևույթի և մթնոլորտի ջերմային փոխանակությունը, ջերմաստիճանի տարածական ու ժամանակային փոփոխությունները, ինչպես նաև մթնոլորտային ճնշման անհավասար բաշխման հետևանքով առաջացող օդային հոսանքները։ Կարևոր նշանակություն ունեն քամիների առաջացման, ուղղության և ուժգնության, օդային զանգվածների շարժման և եղանակային պայմանների փոփոխության օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը։ Աշխատության բնագիտական բովանդակության կարևոր ուղղություններից է նաև մթնոլորտային խոնավության և ջրի շրջանառության ներկայացումը։ Օդում ջրային գոլորշու պարունակությունը, խտացման գործընթացները և ջերմաստիճանային պայմանների փոփոխությունները կապված են ամպերի, մառախուղի, ցողի, անձրևի, ձյան և այլ մթնոլորտային երևույթների առաջացման հետ։ Այս երևույթների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու մթնոլորտում ջրի շրջանառության ընթացքը և տեղումների ձևավորման բնական մեխանիզմները։ Օդերևութաբանական գիտելիքների կարևոր բաղադրիչ են նաև ամպամածության, մթնոլորտային տեղումների, փոթորիկների և եղանակային այլ փոփոխությունների դիտարկումն ու նկարագրությունը։ Աշխատության ճանաչողական նշանակությունը պայմանավորված է բնության երևույթների միջև պատճառահետևանքային կապերի բացահայտմամբ։ Եղանակը դիտարկվում է որպես բազմաթիվ բնական գործոնների փոխազդեցության արդյունք, իսկ դրա փոփոխությունները՝ որպես մթնոլորտում շարունակաբար ընթացող ֆիզիկական գործընթացների արտահայտություն։ Այսպիսի մոտեցումը նպաստում է բնության նկատմամբ գիտական մտածողության ձևավորմանը և հնարավորություն է տալիս տարբերակելու մթնոլորտային երևույթների արտաքին դրսևորումները դրանց իրական պատճառներից։ Օդերևութաբանության գործնական նշանակությունը նույնպես կարևոր է, քանի որ եղանակային պայմանների ճանաչումն ու կանխատեսումը անհրաժեշտ են գյուղատնտեսության, նավագնացության, ճանապարհորդության, շինարարության և տնտեսական գործունեության բազմաթիվ ոլորտների համար։ Մթնոլորտային երևույթների կանոնավոր դիտարկումը, ջերմաստիճանի, ճնշման, խոնավության և քամու չափումները գիտական հիմք են ստեղծում եղանակային փոփոխությունները գնահատելու և հնարավոր վտանգավոր երևույթների մասին պատկերացում կազմելու համար։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է բնագիտական համառոտ դասընթացների և գիտահանրամատչելի ուսումնական գրականության ավանդույթին։ Դրա հիմնական առանձնահատկությունը մասնագիտական գիտելիքների համակարգված ներկայացումն է՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ծանոթանալու գիտության հիմնական հասկացություններին և մթնոլորտային երևույթների ուսումնասիրման սկզբունքներին։ Օդերևութաբանական թեմաների ընդգրկումը հայերեն ուսումնական գրականության մեջ կարևոր քայլ էր բնագիտական գիտելիքների տարածման, գիտական տերմինաբանության զարգացման և մայրենի լեզվով գիտության դասավանդման հնարավորությունների ընդլայնման տեսանկյունից։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը նշանակալի տեղ ունի XIX դարի հայ բնագիտական և կրթական գրականության զարգացման պատմության մեջ։ Վիեննայի Մխիթարյան միաբանությունը մեծ դեր է կատարել հայերեն գիտական, կրթական, պատմական և գեղարվեստական գրականության ստեղծման ու տարածման գործում։ Միաբանության անդամները կարևորել են համաշխարհային գիտության նվաճումները հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու, եվրոպական գիտելիքները հայերենով ներկայացնելու և ազգային կրթական միջավայրում բնագիտական առարկաների ուսուցումը զարգացնելու անհրաժեշտությունը։ Բնագիտական աշխատությունների հրատարակությունը նպաստել է հայերեն գիտական բառապաշարի հարստացմանը և գիտության տարբեր բնագավառների նկատմամբ հետաքրքրության ձևավորմանը։ Այս հրատարակությունը վկայում է նաև այն մասին, որ XIX դարի հայ կրթական մտքի շրջանակում կարևորություն էր տրվում ոչ միայն պատմական, լեզվաբանական և կրոնական գիտելիքներին, այլև բնության գիտական ուսումնասիրությանը։ Գիրքը արժեքավոր է հայ բնագիտական գրականության, օդերևութաբանական գիտելիքների տարածման, գիտական տերմինաբանության ձևավորման և Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում օդերևութաբանների, բնագետների, գիտության պատմաբանների, հայագետների, մանկավարժների և XIX դարի հայ գիտակրթական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ որպես հայերեն բնագիտական ուսումնական գրականության զարգացման նշանակալի նմուշ։