Туманский, Александр Григорьевич, 1861-1920

История

Աշխատությունը պատմաաղբյուրագիտական և արևելագիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է վաղ և միջնադարյան հայ հեղինակների երկերում Մուհամմադի, իսլամի առաջացման, արաբական նվաճումների և մահմեդական աշխարհի վերաբերյալ պահպանված տեղեկությունների հավաքմանը, համադրմանն ու մեկնաբանմանը։ Հիմնական ուշադրությունը դարձվում է VII դարից սկսած հայկական պատմագրական ավանդույթում ձևավորված վկայություններին՝ ցույց տալով, թե հայ մատենագիրներն ինչպես են ընկալել նոր կրոնի տարածումը և դրա հետ կապված պատմական ու քաղաքական փոփոխությունները։ Ուսումնասիրության կարևոր աղբյուրային շերտերից են վաղ հայկական պատմագրության այն վկայությունները, որոնցում Մուհամմադը ներկայացվում է արաբների կրոնական և հասարակական առաջնորդի համատեքստում, իսկ իսլամի ձևավորումը դիտարկվում է Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցող լայնածավալ փոփոխությունների հետ փոխկապակցված։ Աշխատության մեջ համադրվում են տարբեր ժամանակաշրջանների հեղինակների հաղորդումները՝ ուշադրություն դարձնելով դրանց ժամանակագրությանը, տեղեկությունների ծագմանը, պատմական միջավայրին և հեղինակների աշխարհայացքային դիրքորոշումներին։ Քննության են առնվում արաբների ծագման վերաբերյալ պատկերացումները, Աբրահամի և Իսմայելի հետ կապված ավանդությունները, նոր կրոնական ուսմունքի մասին հայ հեղինակների տեղեկությունները, ինչպես նաև քրիստոնյա և մահմեդական հասարակությունների շփումների արտացոլումը հայկական սկզբնաղբյուրներում։ Հատուկ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ հայկական աղբյուրների մի մասը ժամանակագրորեն մոտ է իսլամի սկզբնական շրջանին և այդ պատճառով արժեքավոր համեմատական նյութ է տրամադրում վաղ իսլամի պատմության ուսումնասիրման համար։ Միաժամանակ հեղինակների հաղորդումները դիտարկվում են քննադատական մոտեցմամբ, քանի որ դրանք ստեղծվել են տարբեր դարաշրջաններում, տարբեր տեղեկությունների հիման վրա և հաճախ արտահայտում են քրիստոնեական պատմագրությանը բնորոշ մեկնաբանություններ։ Նյութը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու նաև այն փոփոխությունները, որոնք ժամանակի ընթացքում տեղի են ունեցել հայ մատենագրության մեջ իսլամի և մահմեդական հասարակության ընկալման հարցում։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ միջնադարյան պատմագրության, հայ-արաբական պատմական ու մշակութային առնչությունների, վաղ իսլամի պատմության և քրիստոնյա հեղինակների կողմից մահմեդական աշխարհի ընկալման ուսումնասիրության համար։

История

Այս աշխատությունը ներկայացնում է Էրզրումի և Բիթլիսի վիլայեթներին հարակից տարածքների տեղագրական, աշխարհագրական և ճանապարհային առանձնահատկությունների ուսումնասիրություն՝ առանձնահատուկ ուշադրություն դարձնելով այն հատվածներին, որոնք կապվում էին ռազմական գործողությունների գոտու և դեպի Էրզրում տանող ուղղությունների հետ։ Նյութում նկարագրվում են ուսումնասիրվող տարածաշրջանի բնակավայրերը, ճանապարհները, լեռնանցքները, գետերը, հովիտները, բնական պայմանները և հաղորդակցության հնարավորությունները՝ այդ տվյալները դիտարկելով նաև ռազմական տեսանկյունից։ Առանձնահատուկ արժեք ունեն երթուղային նկարագրությունները, որոնք կարող են տեղեկություններ հաղորդել տարբեր ուղղություններով տեղաշարժի պայմանների, ճանապարհների վիճակի, բնակավայրերի միջև հեռավորությունների, տեղանքի անցանելիության և տարածաշրջանի բնական խոչընդոտների մասին։ Աշխատությունը կարևոր աղբյուրագիտական նշանակություն ունի Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգների պատմաաշխարհագրական ուսումնասիրության համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել տվյալ ժամանակաշրջանի վարչական, բնակեցված և հաղորդակցական տարածքի մասին։ Տեղագրական նկարագրությունները միաժամանակ կարող են օգտակար լինել Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ռազմաճակատի իրադարձությունները հասկանալու համար, քանի որ ռազմական գործողությունների ընթացքի վրա մեծ ազդեցություն ունեին լեռնային ռելիեֆը, ճանապարհային ցանցը, եղանակային պայմանները և զորքերի տեղաշարժի հնարավորությունները։ Նյութը կարող է հետաքրքրել պատմաբաններին, ռազմական պատմությամբ զբաղվող հետազոտողներին, աշխարհագրագետներին, քարտեզագետներին և Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջանների պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։ Այն հատկապես արժեքավոր է որպես ժամանակաշրջանի տարածքային ու երթուղային պայմանների մասին տեղեկատվություն պարունակող փաստագրական աղբյուր, որը թույլ է տալիս ուսումնասիրել տարածաշրջանը ոչ միայն քաղաքական և ռազմական իրադարձությունների, այլև նրա իրական աշխարհագրական միջավայրի համատեքստում։