Թումանյանց, Երանուհի Ստեփանի

Право

Աշխատությունը նվիրված է դատական իշխանության ինքնուրույնության սկզբունքի ուսումնասիրությանը՝ Հայաստանի Հանրապետությունում իրականացված սահմանադրական բարեփոխումների համատեքստում։ Հետազոտության առանցքում դատական իշխանության՝ օրենսդիր և գործադիր իշխանություններից ինստիտուցիոնալ և գործառութային տարանջատման, դատարանների ու դատավորների անկախության երաշխավորման, ինչպես նաև դատական համակարգի ինքնուրույն գործունեության համար անհրաժեշտ սահմանադրաիրավական մեխանիզմների վերլուծությունն է։ Ինքնուրույնության սկզբունքը դիտարկվում է իշխանությունների բաժանման և զսպումների ու հակակշիռների համակարգի շրջանակում, քանի որ անկախ և արդյունավետ դատական իշխանության առկայությունը իրավական պետության կարևորագույն նախապայմաններից է։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում են «անկախություն» և «ինքնուրույնություն» հասկացությունների բովանդակությունն ու փոխհարաբերությունը, դրանց դրսևորումները դատական իշխանության կազմակերպական և գործառութային մակարդակներում, ինչպես նաև դատավորի անհատական անկախության և ամբողջ դատական համակարգի ինստիտուցիոնալ ինքնուրույնության տարբերությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի սահմանադրական զարգացման տարբեր փուլերին և այն փոփոխություններին, որոնց արդյունքում կատարելագործվել են դատական իշխանության կազմակերպման և գործունեության իրավական հիմքերը։ Ուսումնասիրության կարևոր հատվածը վերաբերում է 2005 և 2015 թվականների սահմանադրական փոփոխություններին, որոնց շրջանակում դատական իշխանության անկախության և ինքնուրույնության ապահովման հարցերը ստացել են նոր սահմանադրաիրավական լուծումներ։ Հատուկ նշանակություն ունի Բարձրագույն դատական խորհրդի ձևավորումը՝ որպես դատական իշխանության անկախության ապահովմանն ուղղված կարևոր ինստիտուցիոնալ մեխանիզմ։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ դատավորների նշանակման և առաջխաղացման, կարգապահական պատասխանատվության, պաշտոնավարման երաշխիքների, դատավորների գործունեության գնահատման և դատական համակարգի կառավարման հարցերին՝ դրանք դիտարկելով դատական իշխանության ինքնուրույնության ապահովման տեսանկյունից։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև դատական իշխանության ֆինանսական, վարչական և կազմակերպական ինքնուրույնության խնդիրը, քանի որ դատական անկախությունը չի սահմանափակվում միայն դատավորի՝ որոշումներ կայացնելիս արտաքին ազդեցությունից զերծ լինելու պահանջով։ Դատարանների բնականոն գործունեության համար անհրաժեշտ են համապատասխան նյութական, ֆինանսական, մարդկային և կազմակերպական պայմաններ, որոնք պետք է ապահովեն դատական համակարգի կայուն և արդյունավետ աշխատանքը։ Աշխատության շրջանակում քննարկվում է նաև դատական իշխանության անկախության և հաշվետվողականության միջև հավասարակշռության հարցը։ Ինքնուրույն դատական իշխանությունը չի նշանակում վերահսկողությունից դուրս գործող համակարգ. իրավական պետության պայմաններում այն պետք է միաժամանակ լինի անկախ, արդյունավետ, թափանցիկ և օրենքի պահանջներին համապատասխան գործող։ Այդ պատճառով կարևոր է այնպիսի իրավական և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների ձևավորումը, որոնք կկանխեն ինչպես քաղաքական կամ վարչական միջամտությունը, այնպես էլ դատական իշխանության ներսում լիազորությունների չարաշահումը։ Սահմանադրական բարեփոխումների համատեքստում դատական իշխանության ինքնուրույնության ամրապնդումը դիտարկվում է որպես դատաիրավական համակարգի կայացման և իրավական պետության զարգացման կարևոր ուղղություն։ Հետազոտության մեջ կարող են վերլուծվել նաև դատական իշխանության և իշխանության մյուս ճյուղերի փոխհարաբերությունները՝ պարզելու համար, թե ինչ սահմանադրական երաշխիքներ և իրավական մեխանիզմներ են անհրաժեշտ դատական համակարգի նկատմամբ հնարավոր քաղաքական կամ վարչական ազդեցությունները սահմանափակելու համար։ Այդ համատեքստում կարևոր են դատավորների կարգավիճակի երաշխիքները, դատական կառավարման մարմինների լիազորությունները, դատարանակազմության սկզբունքները, դատական ինքնակառավարման հնարավորությունները և դատական իշխանության ներքին կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու նաև սահմանադրական բարեփոխումների ազդեցությունը դատական իշխանության գործնական ինքնուրույնության վրա՝ դիտարկելով ոչ միայն իրավական նորմերի փոփոխությունները, այլև դրանց կիրառման արդյունավետությունը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը դատական իշխանության ինքնուրույնությունը ներկայացնում է որպես իրավական պետության և ժողովրդավարական կառավարման հիմնարար սկզբունք՝ բացահայտելով դրա սահմանադրաիրավական հիմքերը, ինստիտուցիոնալ երաշխիքները, առկա խնդիրները և զարգացման հնարավոր ուղղությունները։ Այն կարող է հետաքրքրել սահմանադրական և դատական իրավունքով զբաղվող մասնագետներին, իրավաբաններին, գիտաշխատողներին, դատաիրավական ոլորտի մասնագետներին և իրավագիտություն ուսումնասիրող ուսանողներին։