United States. President (1913-1921 : Wilson)

История

Այս աշխատությունը վերաբերում է Հայաստանի համար միջազգային մանդատի գաղափարին և դրա շուրջ ձևավորված քաղաքական ու դիվանագիտական քննարկումներին՝ հատկապես Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ստեղծված միջազգային նոր իրավիճակի պայմաններում։ Ուսումնասիրության կենտրոնում այն քաղաքական պատկերացումն է, որի համաձայն Հայաստանը պետք է անցներ միջազգային հովանավորության կամ կառավարման հատուկ համակարգի ներքո՝ նպատակ ունենալով ապահովել երկրի անվտանգությունը, պետական կառույցների կայացումը, տարածքային ամբողջականությունը և բնակչության պաշտպանությունը։ Աշխատությունը կարող է դիտարկել մանդատի գաղափարի առաջացման պատմական նախադրյալները, որոնք ձևավորվեցին Օսմանյան կայսրության պարտությունից, կայսրության փլուզումից և Հայկական հարցի միջազգային քաղաքականության օրակարգում նոր փուլ մտնելուց հետո։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ պատերազմի ավարտից հետո Հայաստանի ապագայի հարցը քննարկվում էր ոչ միայն հայ քաղաքական և հասարակական շրջանակներում, այլև հաղթող տերությունների, միջազգային կազմակերպությունների և դիվանագիտական շրջանակների մակարդակներում։ Մանդատային համակարգը դիտարկվում է որպես այդ ժամանակաշրջանի միջազգային քաղաքականության գործիք, որի միջոցով նախատեսվում էր որոշ տարածքների կառավարումն ու պետականաշինության գործընթացը վստահել ավելի զարգացած պետություններին՝ մինչև տեղական կառավարման լիարժեք ինքնուրույնության հասնելը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է Հայաստանի նկատմամբ մանդատ ստանձնելու հնարավոր թեկնածուների և նրանց քաղաքական շահերի ուսումնասիրությունը։ Այդ համատեքստում կարող են քննարկվել ԱՄՆ-ի, եվրոպական տերությունների և այլ միջազգային դերակատարների դիրքորոշումները, ինչպես նաև այն պատճառները, որոնք ազդեցին Հայաստանի մանդատի գաղափարի իրականացման հնարավորությունների վրա։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև Հայաստանի անվտանգության խնդրին, սահմանների որոշմանը, հայ փախստականների և ցեղասպանությունից վերապրածների պաշտպանության հարցերին, տնտեսական վերականգնմանը և պետական կառավարման ինստիտուտների ձևավորմանը։ Մանդատի կողմնակիցների տեսանկյունից միջազգային հովանավորությունը կարող էր դիտարկվել որպես Հայաստանի պետականության ամրապնդման և արտաքին վտանգներից պաշտպանության միջոց, մինչդեռ դրա հակառակորդները կարող էին մտահոգություններ ունենալ ինքնիշխանության սահմանափակման, ֆինանսական ծախսերի և տարածաշրջանային քաղաքական բարդությունների վերաբերյալ։ Հետազոտության կարևոր աղբյուրագիտական ուղղություն կարող են կազմել դիվանագիտական փաստաթղթերը, միջազգային համաժողովների նյութերը, քաղաքական գործիչների հայտարարությունները, մամուլի հրապարակումները և Հայաստանի ապագայի վերաբերյալ միջազգային քննարկումները։ Դրանց համադրումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էր ձևավորվում Հայաստանի նկատմամբ միջազգային պատասխանատվության գաղափարը և ինչպիսի քաղաքական ու իրավական սահմանափակումների էր այն բախվում։ Աշխատությունը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ նաև Սևրի պայմանագրի, Հայաստանի Հանրապետության միջազգային կարգավիճակի և ԱՄՆ-ի կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու վերաբերյալ քննարկումների ուսումնասիրության համար։ Միաժամանակ այն թույլ է տալիս գնահատել, թե ինչու այդ նախագիծը չվերածվեց երկարաժամկետ գործող միջազգային կառավարման համակարգի և ինչպես հետագա աշխարհաքաղաքական զարգացումները փոխեցին Հայաստանի հարցի միջազգային ընկալումը։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել Հայկական հարցի, Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո միջազգային հարաբերությունների, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության, դիվանագիտության պատմության և միջազգային իրավունքի պատմության մասնագետներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու Հայաստանի համար միջազգային մանդատի գաղափարի քաղաքական էությունը, դրա առաջացման պատճառները, միջազգային դերակատարների դիրքորոշումները և իրականացման խոչընդոտները՝ այն դիտարկելով Առաջին աշխարհամարտից հետո ձևավորված միջազգային համակարգի և Հայկական հարցի լայն համատեքստում։