Վաղարշյան, Արթուր Գրիշայի

Право

Աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական իշխանության համակարգի ձևավորման, կառուցվածքի և գործունեության ուսումնասիրությանը 1918-1920 թվականներին։ Այն ներկայացնում է անկախ հայկական պետականության վերականգնումից հետո ձևավորված իշխանության հիմնական ինստիտուտները, դրանց իրավական հիմքերը, փոխհարաբերությունները և պետական կառավարման իրականացման առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում են օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների ձևավորումն ու գործունեությունը, Ազգային ժողովի, կառավարության և տեղական կառավարման մարմինների դերը, ինչպես նաև պետական ապարատի կայացման գործընթացը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում իշխանության կենտրոնական և տեղական կառույցների փոխհարաբերություններին, պետական կառավարման արդյունավետության խնդիրներին և նորաստեղծ հանրապետության պայմաններում կառավարման համակարգի կազմակերպման դժվարություններին։ Աշխատանքը անդրադառնում է նաև քաղաքական կուսակցությունների և հասարակական ուժերի ազդեցությանը պետական իշխանության ձևավորման ու որոշումների կայացման գործընթացների վրա, ինչպես նաև ներքին քաղաքական իրավիճակի և արտաքին մարտահրավերների ազդեցությանը պետական կառավարման համակարգի վրա։ Այդ ժամանակաշրջանը բնորոշվում էր պատերազմի, տնտեսական ծանր պայմանների, գաղթականների մեծ հոսքերի, տարածքային և անվտանգային խնդիրների առկայությամբ, որոնք զգալիորեն ազդում էին պետական կառույցների գործունեության վրա։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է պետական ինստիտուտների կայացման ընթացքի և դրանց իրավաքաղաքական հիմքերի գնահատումը՝ բացահայտելով ինչպես ձեռքբերումները, այնպես էլ առկա սահմանափակումներն ու խնդիրները։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս ամբողջական պատկերացում կազմելու Հայաստանի անկախ պետականության առաջին փորձի կառավարման համակարգի մասին և հասկանալու, թե ինչպիսի ինստիտուցիոնալ հիմքերի վրա էր կառուցվում հանրապետության պետականությունը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի նորագույն պատմության, պետական կառավարման զարգացման և ժողովրդավարական ինստիտուտների ձևավորման գործընթացների հետազոտության համար։

Право

Պատմաիրավագիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի առաջին հանրապետության գոյության տարիներին՝ 1918–1920 թվականներին, դատական համակարգի ձևավորման, կազմակերպման և գործունեության պատմական ու իրավական առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակներում քննության են առնվում անկախ հայկական պետականության վերականգնման պայմաններում դատական իշխանության հաստատման նախադրյալները, արդարադատության իրականացման կազմակերպական և իրավական հիմքերը, ինչպես նաև պետական կառավարման համակարգում դատական մարմինների տեղն ու նշանակությունը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Հայաստանի առաջին հանրապետության պետականաշինության գործընթացին, իրավական համակարգի ձևավորման դժվարություններին, նախկին վարչաիրավական կառուցակարգերի վերափոխմանը և նորաստեղծ պետության պայմաններում դատական հաստատությունների գործունեության ապահովման հիմնախնդիրներին։ Ուսումնասիրվում են դատական իշխանության կազմակերպման սկզբունքները, դատարանների իրավասությունների սահմանման, դատական գործերի քննության և արդարադատության իրականացման ընթացակարգերի իրավական կարգավորման հարցերը։ Քննության են առնվում Հայաստանի առաջին հանրապետության օրենսդրական գործունեության առանձնահատկությունները, նախկինում գործող իրավական նորմերի կիրառման և փոփոխման հնարավորությունները, ինչպես նաև ազգային պետականության պահանջներին համապատասխան դատաիրավական համակարգի ձևավորման անհրաժեշտությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է դատական մարմինների կառուցվածքի, իրավասությունների և փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությունը՝ հաշվի առնելով տվյալ ժամանակաշրջանի պետական կառավարման առանձնահատկությունները և իրավական համակարգի զարգացման պայմանները։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում դատավորների նշանակման, նրանց մասնագիտական պատրաստվածության, դատական գործունեության կազմակերպման, դատավարական ընթացակարգերի և դատական որոշումների կատարման հետ կապված հիմնախնդիրներին։ Դիտարկվում են քաղաքացիական և քրեական գործերի քննության առանձնահատկությունները, իրավական վեճերի լուծման մեխանիզմները, քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության հնարավորությունները և դատական մարմինների գործունեության արդյունավետության վրա ազդող գործոնները։ Անդրադարձ է կատարվում դատական իշխանության և պետական կառավարման մյուս մարմինների փոխհարաբերություններին, իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի պատմական ընկալումներին և արդարադատության անկախության ապահովման իրավական ու կազմակերպական նախադրյալներին։ Հետազոտության թեմատիկ շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում Հայաստանի առաջին հանրապետության գործունեության բարդ պատմական պայմանները, մասնավորապես՝ պատերազմական իրավիճակը, տնտեսական դժվարությունները, բնակչության տեղաշարժերը, վարչական կառավարման կազմակերպման խնդիրները և դրանց հնարավոր ազդեցությունը դատական համակարգի գործունեության վրա։ Քննարկվում են իրավական կարգուկանոնի պահպանման, հասարակական հարաբերությունների կարգավորման, սեփականության պաշտպանության և քաղաքացիների իրավական անվտանգության ապահովման հետ կապված մարտահրավերները։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում դատական համակարգի ձևավորման ընթացքում իրավական ժառանգականության և նոր պետական ինստիտուտների ստեղծման փոխհարաբերությունները, ինչպես նաև իրավական ավանդույթների ազդեցությունը անկախ Հայաստանի արդարադատության կազմակերպման վրա։ Ուսումնասիրվում են դատական համակարգի զարգացման օրենսդրական և վարչական նախադրյալները, իրավական բարեփոխումների հնարավոր ուղղությունները և պետական կառույցների գործունեության կազմակերպման պատմական փորձը։ Աշխատության շրջանակներում կարևորվում է պատմական սկզբնաղբյուրների, օրենսդրական ակտերի, կառավարության որոշումների, պաշտոնական փաստաթղթերի, դատական նյութերի և ժամանակաշրջանի մամուլի ուսումնասիրության նշանակությունը՝ դատական համակարգի գործունեության առավել ամբողջական պատկերը վերականգնելու համար։ Առանձին ուշադրության են արժանի Հայաստանի առաջին հանրապետության դատական համակարգի համեմատական ուսումնասիրության հնարավորությունները՝ տարածաշրջանի այլ պետությունների և ժամանակաշրջանի իրավական համակարգերի զարգացման համատեքստում։ Հետազոտությունը կարող է նպաստել հայկական պետականության իրավական պատմության, արդարադատության կազմակերպման ազգային փորձի և դատական իշխանության ինստիտուցիոնալ զարգացման վերաբերյալ գիտական պատկերացումների խորացմանը։ Կարևորվում է նաև 1918–1920 թվականների դատաիրավական փորձի ուսումնասիրության նշանակությունը Հայաստանի պետականության պատմական շարունակականության, իրավական մշակույթի ձևավորման և դատական համակարգի զարգացման տարբեր փուլերի համեմատական գնահատման համար։ Աշխատությունն ունի պատմագիտական, իրավագիտական և աղբյուրագիտական նշանակություն և կարող է օգտակար լինել իրավաբանների, պատմաբանների, պետության և իրավունքի պատմության մասնագետների, սահմանադրական և դատական իրավունքի հետազոտողների, պետական կառավարման պատմությունն ուսումնասիրող գիտաշխատողների, արխիվագետների, ասպիրանտների և իրավաբանական ու պատմագիտական բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ուսանողների համար։