Զադոյան, Էվելինա Ռոբերտի

Лингвистика

Աշխատությունը նվիրված է հուշագրության ժանրում հետահայացության և առաջահայացության տեքստային կարգերի լեզվական դրսևորումների ուսումնասիրությանը՝ անգլերեն լեզվով ստեղծված նյութի հիման վրա։ Հետազոտության կենտրոնում ժամանակի և տեքստի կազմակերպման այն լեզվական մեխանիզմներն են, որոնց միջոցով հեղինակը ներկայացնում է անցյալի իրադարձությունները, վերադառնում արդեն նկարագրված դրվագներին, կանխատեսում կամ ակնարկում հետագայում տեղի ունեցող իրադարձությունները և ձևավորում ընթերցողի ընկալման ժամանակային շրջանակը։ Հուշագրությունը առանձնահատուկ ժանր է, քանի որ դրանում պատմվող իրադարձությունները սովորաբար վերարտադրվում են անցյալից՝ հեղինակի հետագա գիտելիքի, հիշողության և գնահատականի տեսանկյունից։ Այդ պատճառով ժամանակային տարբեր հարթությունների փոխհարաբերությունը հուշագրական տեքստի կառուցվածքի և իմաստային կազմակերպման կարևորագույն առանձնահատկություններից է։ Հետահայացությունը տեքստում դրսևորվում է այն դեպքերում, երբ պատմողական ընթացքը ժամանակավորապես շեղվում է հիմնական ժամանակային հաջորդականությունից և վերադառնում ավելի վաղ տեղի ունեցած իրադարձությունների, հիշողությունների, իրավիճակների կամ անձնական փորձառությունների նկարագրությանը։ Նման հետադարձումները կարող են օգտագործվել հերոսների անցյալի, հարաբերությունների, իրադարձությունների պատճառների կամ պատմողի կենսափորձի վերաբերյալ լրացուցիչ տեղեկություն հաղորդելու նպատակով։ Դրանք ոչ միայն լրացնում են պատմությունը, այլև նպաստում են տարբեր դրվագների միջև պատճառահետևանքային և իմաստային կապերի բացահայտմանը։ Առաջահայացությունը, իր հերթին, կապված է պատմողական ժամանակի առաջ շարժվելու կամ ապագա իրադարձությունների նկատմամբ ընթերցողի ուշադրությունը նախապես ուղղորդելու հետ։ Տեքստում այն կարող է դրսևորվել ապագա գործողությունների ուղղակի ներկայացմամբ, կանխատեսումներով, ակնարկներով, նախազգուշացումներով կամ այնպիսի լեզվական ձևերով, որոնք հետագայում նկարագրվելիք իրադարձության վերաբերյալ նախնական տեղեկատվություն են հաղորդում։ Հուշագրության դեպքում առաջահայացությունը հետաքրքիր առանձնահատկություն ունի, քանի որ հեղինակը պատմում է արդեն ապրած իրադարձությունների մասին և հաճախ նախապես գիտի դրանց հետագա զարգացումն ու ավարտը։ Այդ պատճառով ապագային վերաբերող տեղեկատվությունը կարող է ներկայացվել ոչ միայն հերոսի տվյալ պահի սպասումների, այլև հետագայում ձևավորված հեղինակի գիտելիքի տեսանկյունից։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է հետահայացության և առաջահայացության լեզվական արտահայտման միջոցների դասակարգումը։ Ուսումնասիրվում են ժամանակային բայաձևերը, ժամանակային մակբայները, կապակցությունները, ժամանակային նշանակություն ունեցող բառային միավորները, բարդ նախադասությունների կառուցվածքները և այլ քերականական ու շարահյուսական միջոցներ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում բայային ժամանակների գործածությանը, քանի որ անգլերենում ժամանակային ձևերի ընտրությունը կարևոր դեր ունի իրադարձությունների հաջորդականության, միաժամանակության և ժամանակային հեռավորության արտահայտման գործում։ Հետահայացության ձևավորման ժամանակ կարող են կիրառվել այնպիսի կառուցվածքներ, որոնք ընթերցողին տեղափոխում են հիմնական պատմողական ժամանակից դեպի ավելի վաղ ժամանակային հարթություն։ Դրանք թույլ են տալիս տարբերակել պատմվող իրադարձության ժամանակը և դրանից ավելի վաղ տեղի ունեցած դեպքերը։ Այսպիսի միջոցների հետևողական կիրառումը նպաստում է հուշագրական պատմության ժամանակային կառուցվածքի հստակեցմանը և ընթերցողի համար տարբեր ժամանակային շերտերի տարանջատմանը։ Առաջահայացության դեպքում լեզվական միջոցները կարող են կապել տվյալ պահը հետագայում տեղի ունեցող իրադարձությունների հետ։ Ապագա ժամանակի ձևերը, համապատասխան բայական կառուցվածքները, մոդալ միջոցները և ժամանակային արտահայտությունները հնարավորություն են տալիս ստեղծել սպասման, կանխատեսման կամ հետագա զարգացումների վերաբերյալ ակնկալիքի ազդեցություն։ Միաժամանակ հեղինակը կարող է դիտավորյալ սահմանափակել կամ ընդլայնել ընթերցողի տեղեկացվածությունը՝ դրանով իսկ ձևավորելով պատմողական լարվածություն։ Հետազոտության մեջ կարևոր նշանակություն ունի նաև տեքստային կապակցվածության խնդիրը։ Հետահայաց և առաջահայաց ժամանակային անցումները պետք է ոչ միայն քերականորեն ճիշտ ձևակերպվեն, այլև ներդաշնակորեն կապվեն տեքստի մյուս հատվածների հետ։ Ժամանակային ցուցիչների, կրկնությունների, դերանունների, կապակցիչների և թեմատիկ շարունակականության միջոցով ապահովվում է տարբեր ժամանակային հատվածների փոխկապակցվածությունը։ Այսպիսով, ժամանակային հարաբերությունները հանդես են գալիս ոչ միայն որպես քերականական երևույթ, այլև որպես տեքստի ամբողջականության և իմաստային կազմակերպման կարևոր միջոց։ Հուշագրության ժանրում ժամանակային կառուցվածքի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու նաև հեղինակի սուբյեկտիվ դիրքորոշման դրսևորումները։ Հեղինակը կարող է անցյալի իրադարձություններին վերադառնալ արդեն ձևավորված փորձառության և հետագա գիտելիքի դիրքերից՝ վերագնահատելով նախկինում տեղի ունեցածը։ Այդ պատճառով հետահայաց հատվածները հաճախ ունեն ոչ միայն տեղեկատվական, այլև մեկնաբանական և գնահատողական գործառույթ։ Նույն կերպ առաջահայացությունը կարող է օգտագործվել ապագա իրադարձությունների նկատմամբ հեղինակի վերաբերմունքը, կանխատեսումները կամ հուզական արձագանքը փոխանցելու համար։ Աշխատության շրջանակում կարող է ուսումնասիրվել նաև պատմողի և ընթերցողի միջև հաղորդակցական հարաբերությունը։ Ժամանակային շեղումների միջոցով հեղինակը կարող է վերահսկել տեղեկատվության մատուցման հաջորդականությունը՝ որոշ տեղեկություններ ներկայացնելով դրանց բնական ժամանակագրական հերթականությունից առաջ կամ հետո։ Այդ մեխանիզմը կարևոր դեր ունի տեքստի կառուցվածքային կազմակերպման և ընթերցողի հետաքրքրության պահպանման գործում։ Հետահայացության և առաջահայացության համադրումը հնարավորություն է տալիս ստեղծել բազմաշերտ պատմողական կառուցվածք, որտեղ անցյալը, պատմելու ներկա պահը և ապագայի վերաբերյալ գիտելիքը փոխկապակցվում են։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը պայմանավորված է ստացված արդյունքների հնարավոր կիրառմամբ անգլերեն տեքստերի լեզվական և տեքստաբանական վերլուծության, թարգմանության, օտար լեզվի ուսուցման և գրական ստեղծագործությունների ուսումնասիրության գործընթացներում։ Ժամանակային կարգերի լեզվական առանձնահատկությունների բացահայտումը կարող է օգնել ավելի ճշգրիտ հասկանալ հուշագրական տեքստերի կառուցվածքը, պատմողական ռազմավարությունները և հեղինակի հաղորդակցական նպատակները։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հետահայացությունն ու առաջահայացությունը հուշագրության մեջ ոչ միայն ժամանակային տեղեկության փոխանցման միջոցներ են, այլև տեքստի կառուցվածքը, իմաստային ամբողջականությունը, պատմողական ռիթմը և հեղինակի դիրքորոշումը ձևավորող կարևոր լեզվական գործիքներ։ Դրանց քերականական, շարահյուսական, բառային և տեքստային դրսևորումների համակարգված ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ բացահայտել անգլերեն հուշագրական տեքստերի ժամանակային կազմակերպման առանձնահատկությունները և դրանցում հիշողության ու պատմողականության փոխհարաբերությունը։