Изучение стеклообразующей и микроликвационной областей алюмоборатной системы B₂O₃-Al₂O₃-LIF и разработка низкотемпературных стекол и стеклокристаллических материалов

География

Աշխատությունը նվիրված է Armenia ուրբանիզացված տարածքների հիդրոլոգիական առանձնահատկությունների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ ընդգրկելով քաղաքային միջավայրում ջրային ռեսուրսների ձևավորման, բաշխման և փոփոխության հիմնական գործընթացները։ Գրքում վերլուծվում են մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի վարքագիծը քաղաքաշինական ազդեցության պայմաններում, անձրևաջրերի հոսքերի ձևավորման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև ջրահեռացման համակարգերի արդյունավետությունը տարբեր քաղաքային գոտիներում։ Հեղինակը ուսումնասիրում է ուրբանիզացիայի ազդեցությունը հիդրոլոգիական ցիկլի վրա՝ ներառյալ հողի անթափանցելիության աճը, ջրային ներծծման նվազումը և հեղեղումների հաճախականության փոփոխությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ջրային ռիսկերի գնահատմանը, հեղեղումների կանխատեսման մոդելավորմանը և քաղաքային ենթակառուցվածքների հարմարվողականության խնդիրներին։ Քննարկվում են նաև կայուն ջրային կառավարման մոտեցումները՝ կանաչ ենթակառուցվածքներ, անձրևաջրերի հավաքման համակարգեր և էկոհիդրոլոգիական լուծումներ, որոնք ուղղված են քաղաքային ջրային համակարգերի կայունացմանը։

Сельское хозяйство

Աշխատանքը նվիրված է Վայոց ձորի մարզի պայմաններում հողի էրոզիայի կանխարգելման և դրա հետևանքների նվազեցման նպատակով հակաէրոզիոն միջոցառումների համակարգի մշակմանը և այդ միջոցառումների արդյունավետ կազմակերպման հողաշինարարական ուղիների հիմնավորմանը։ Հետազոտության հիմքում հողային ռեսուրսների պահպանության, արդյունավետ օգտագործման և դրանց արտադրական ներուժի երկարաժամկետ ապահովման խնդիրն է։ Հայաստանի հողաշինարարական օրենսդրության համաձայն՝ հողաշինարարությունը ներառում է հողերի արդյունավետ օգտագործման և պահպանության ծրագրավորումը, գյուղատնտեսական հողերի պահպանության ծրագրերի մշակումը և հողերի մոնիթորինգը, ուստի հակաէրոզիոն միջոցառումների կազմակերպումը դրա կարևոր բաղադրիչներից է։ Վայոց ձորի մարզի համար խնդիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի լեռնային ռելիեֆի, լանջերի զգալի թեքությունների, տեղումների սեզոնային բնույթի, մակերևութային հոսքերի և հողօգտագործման տարբեր ձևերի պայմաններում։ Այս գործոնների համակցությունը կարող է նպաստել հողի վերին՝ օրգանական նյութերով և սննդատարրերով հարուստ շերտի աստիճանական հեռացմանը, ինչի հետևանքով նվազում է հողի բերրիությունը, վատանում են դրա ջրաֆիզիկական հատկությունները և սահմանափակվում գյուղատնտեսական արտադրողականությունը։ Էրոզիան հատկապես վտանգավոր է լանջային գյուղատնտեսական տարածքներում, որտեղ սխալ ընտրված մշակման ուղղությունը կամ հողի պաշտպանական միջոցառումների բացակայությունը կարող են արագացնել մակերևութային ջրահոսքի ձևավորումը և հողանյութի տեղափոխումը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է Վայոց ձորի տարածքի բնական և տնտեսական պայմանների համալիր գնահատումը։ Դրա համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ռելիեֆը, լանջերի թեքությունն ու երկարությունը, հողերի տիպերը և մեխանիկական կազմը, բուսածածկույթը, տեղումների և մակերևութային հոսքերի բնույթը, գյուղատնտեսական հողերի օգտագործման ձևերը և էրոզիայի տարածվածության աստիճանը։ Այս տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս տարածքը բաժանել էրոզիոն վտանգի տարբեր մակարդակ ունեցող հատվածների և յուրաքանչյուր հատվածի համար ընտրել համապատասխան հակաէրոզիոն միջոցառումների համալիր։ Աշխատանքի առանցքային ուղղություններից է հողերի էրոզիոն վիճակի քարտեզագրումը և հողաշինարարական գոտիավորումը։ Ժամանակակից հողաշինարարական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն արձանագրել արդեն էրոզացված տարածքները, այլև առանձնացնել այն հողամասերը, որտեղ առկա են էրոզիայի զարգացման բարձր նախադրյալներ։ Այդպիսի տարածքային վերլուծությունը կարևոր է, քանի որ նույն հակաէրոզիոն միջոցը բոլոր հողամասերում չի կարող ունենալ նույն արդյունավետությունը։ Միջոցառումների ընտրությունը պետք է պայմանավորված լինի տեղանքի ռելիեֆով, հողի հատկություններով, մշակաբույսերի կառուցվածքով և ջրային հոսքի առանձնահատկություններով։ Հակաէրոզիոն հողաշինարարության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել գյուղատնտեսական հողերի տարածքային վերակազմակերպումը։ Խնդիրը ներառում է հողամասերի ճիշտ տեղաբաշխում, դրանց չափերի և սահմանների նպատակահարմար կազմակերպում, ճանապարհների և դաշտամիջյան ուղիների տեղադրման համապատասխանություն ռելիեֆին, ինչպես նաև մշակաբույսերի այնպիսի տարածական կազմակերպում, որը կնվազեցնի մակերևութային հոսքի արագությունն ու հողի լվացումը։ Հատկապես կարևոր է խուսափել լանջի թեքությամբ ուղղված վարից և հնարավորության դեպքում կիրառել հողի մշակման հորիզոնական կամ ուրվագծային կազմակերպում։ Հակաէրոզիոն համալիրում կարող են ներառվել ագրոտեխնիկական միջոցառումներ։ Դրանց թվում են հողի մշակման համապատասխան ուղղության ընտրությունը, նվազագույն կամ հողապաշտպան մշակությունը, բազմամյա խոտաբույսերի օգտագործումը, ցանքաշրջանառության կատարելագործումը և այնպիսի մշակաբույսերի տեղաբաշխումը, որոնք ապահովում են հողի մակերեսի ավելի լավ պաշտպանություն։ Նպատակն է նվազեցնել անձրևների և ձնհալի ջրերի անմիջական ազդեցությունը հողի վրա, մեծացնել ջրի ներթափանցումը հողի մեջ և սահմանափակել մակերևութային հոսքի առաջացումը։ Վայոց ձորի պայմաններում կարևոր նշանակություն կարող են ունենալ նաև անտառմելիորատիվ միջոցառումները։ Լանջերի համապատասխան հատվածներում պաշտպանիչ անտառաշերտերի, թփուտային կամ խոտածածկ բուսականության ստեղծումը կարող է նվազեցնել մակերևութային հոսքի էներգիան, ամրացնել հողը արմատային համակարգի միջոցով և նպաստել խոնավության պահպանմանը։ Բուսածածկույթի վերականգնումը հատկապես կարևոր է էրոզիայի արդեն ենթարկված տարածքներում, որտեղ բնական բուսական ծածկի խախտումը կարող է արագացնել հողատարումը։ Հակաէրոզիոն միջոցառումների շարքում կարող են կիրառվել նաև հիդրոտեխնիկական լուծումներ։ Դրանք անհրաժեշտ են այն դեպքերում, երբ կազմակերպատնտեսական, ագրոտեխնիկական և անտառմելիորատիվ միջոցառումները բավարար չեն էրոզիոն գործընթացը կանխելու համար։ Մասնագիտական ուսումնասիրություններում որպես նման միջոցներ դիտարկվում են լայն հիմքով թումբ-սանդղավանդակները, աստիճանավոր դարավանդները, ջրաորսիչ առուները և այլ կառուցվածքներ, որոնք կարգավորում են մակերևութային հոսքը և սահմանափակում հողի լվացումը։ Հետազոտության մեջ կարող է հիմնավորվել նաև հողերի հակաէրոզիոն կազմակերպման և ջրային ռեսուրսների կառավարման փոխկապակցվածությունը։ Ջրի արագ և անկառավարելի հոսքը լանջային տարածքներում հողի էրոզիայի հիմնական շարժիչ գործոններից է, ուստի ջրահեռացման և ջրակարգավորման համակարգերի ճիշտ տեղադրումը կարող է էապես նվազեցնել հողատարումը։ Դրենաժային առուների, ջրաորսիչ կառույցների և այլ ինժեներական միջոցների տեղադրումը պետք է իրականացվի տեղանքի ռելիեֆի և ջրհավաք ավազանների առանձնահատկություններին համապատասխան։ Հողերի պահպանության կարևոր ուղղություն է նաև արդեն դեգրադացված հողերի վերականգնումը։ Վերականգնման ընթացքում անհրաժեշտ է ապահովել մակերևույթի կայունացում, բերրի հողաշերտի պահպանում կամ վերականգնում, օրգանական նյութերով հարստացում և համապատասխան բուսածածկույթի ձևավորում։ ՀՀ գործող պահանջներում գյուղատնտեսական նպատակներով հողերի վերականգնման համար նախատեսվում է նաև ագրոքիմիական, ագրոտեխնիկական, ինժեներական և հակաէրոզիոն միջոցառումների համատեղ կիրառում։ Աշխատանքի կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել հակաէրոզիոն հողաշինարարական նախագծերի տնտեսական արդյունավետության գնահատումը։ Յուրաքանչյուր միջոցառման համար անհրաժեշտ է համադրել դրա իրականացման ծախսերը, պահպանման պահանջները և ակնկալվող արդյունքները՝ հողի բերրիության պահպանման, բերքատվության կայունացման, ջրային հոսքերի կարգավորման և հողի կորստի նվազեցման տեսանկյունից։ Այս մոտեցումը հնարավորություն կտա առանձնացնելու այն միջոցառումները, որոնք առավել նպատակահարմար են մարզի տարբեր գյուղատնտեսական գոտիների համար։ Մոնիթորինգի համակարգի ստեղծումը ևս կարևոր է երկարաժամկետ արդյունքների գնահատման համար։ Հողերի պարբերական դիտարկումը կարող է ներառել էրոզիայի խորության և տարածքի փոփոխության, հողի բերրիության ցուցանիշների, բուսածածկույթի վիճակի, մակերևութային հոսքի և կիրառված հակաէրոզիոն միջոցառումների արդյունավետության վերահսկում։ Հողերի մոնիթորինգը Հայաստանի հողաշինարարական համակարգի պաշտոնական գործառույթներից է, ինչը հիմք է ստեղծում նման ուսումնասիրությունների արդյունքները տարածքային կառավարման և հողերի պահպանության ծրագրերում կիրառելու համար։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Վայոց ձորի համար հակաէրոզիոն միջոցառումների տարածքայինորեն հիմնավորված համակարգի մշակման հնարավորության մեջ։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել համայնքային և ներտնտեսային հողաշինարարական ծրագրերի կազմման, գյուղատնտեսական հողերի արդյունավետ օգտագործման, դեգրադացված տարածքների վերականգնման և էրոզիոն վտանգի նվազեցման նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հողի էրոզիայի դեմ պայքարը դիտարկում է ոչ թե առանձին ագրոտեխնիկական գործողությունների, այլ փոխկապակցված հողաշինարարական, ագրոտեխնիկական, անտառմելիորատիվ և անհրաժեշտության դեպքում հիդրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրի տեսանկյունից։ Վայոց ձորի մարզի բնական պայմանների և հողօգտագործման առանձնահատկությունների հաշվառմամբ նման համակարգի մշակումը կարող է նպաստել հողային ռեսուրսների պահպանմանը, գյուղատնտեսական հողերի արտադրողականության կայունացմանը և մարզի հողային ֆոնդի երկարաժամկետ արդյունավետ կառավարմանը։

Право

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում բժշկական ապահովագրության իրավական կարգավորման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել առողջապահական ծառայությունների ֆինանսավորման և քաղաքացիների առողջության պաշտպանության ոլորտում ձևավորվող իրավահարաբերությունների առանձնահատկությունները։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում են բժշկական ապահովագրության հասկացությունը, դրա հիմնական սկզբունքները, իրավական բնույթը, սուբյեկտների շրջանակը և ապահովագրական հարաբերությունների առաջացման ու իրականացման պայմանները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ապահովագրված անձի, ապահովագրական կազմակերպության, բժշկական հաստատության և պետության իրավունքներին ու պարտականություններին, ինչպես նաև նրանց միջև առաջացող իրավական հարաբերությունների կարգավորմանը։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել բժշկական ծառայությունների դիմաց վճարման, ապահովագրական հատուցումների տրամադրման, բժշկական օգնության հասանելիության և ապահովագրական դեպքերի իրավական սահմանման հետ կապված հարցերը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում բժշկական ապահովագրության ոլորտում պայմանագրային հարաբերություններին, ապահովագրական պայմանագրերի բովանդակությանը, կողմերի պատասխանատվությանը և վեճերի լուծման մեխանիզմներին։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև ապահովագրական ռիսկերի գնահատման, ապահովագրավճարների ձևավորման, ապահովագրական հատուցումների սահմանների և բժշկական ծառայությունների որակի նկատմամբ վերահսկողության իրավական խնդիրներին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի բժշկական ապահովագրության և պետական սոցիալական պաշտպանության համակարգերի փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը, քանի որ առողջապահական ծառայությունների ֆինանսավորման տարբեր մեխանիզմների արդյունավետ համադրումը կարող է էական ազդեցություն ունենալ բնակչության բժշկական օգնության հասանելիության վրա։ Հայաստանի Հանրապետությունում առողջության պահպանման իրավունքը և բժշկական օգնության ու սպասարկման կազմակերպման հիմքերը կարգավորվում են համապատասխան իրավական ակտերով, իսկ առողջապահական ոլորտի իրավական դաշտի կատարելագործումը շարունակում է մնալ հանրային քաղաքականության կարևոր ուղղություն։ Հետազոտության շրջանակում կարող են վերլուծվել նաև բժշկական ապահովագրության զարգացման հնարավոր մոդելները, միջազգային փորձը և դրա կիրառելիությունը Հայաստանի պայմաններում։ Կարևոր խնդիրներից է ապահովագրական համակարգի միջոցով քաղաքացիների ֆինանսական ռիսկերի նվազեցումը՝ միաժամանակ ապահովելով բժշկական ծառայությունների որակը, մատչելիությունը և բուժօգնության շարունակականությունը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև անձնական և բժշկական տվյալների պաշտպանության, բժշկական գաղտնիքի պահպանման և ապահովագրական հարաբերություններում տեղեկատվության օրինական օգտագործման իրավական պահանջներին։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ բժշկական ապահովագրության իրավական կարգավորման բացերի բացահայտման, գործող մեխանիզմների կատարելագործման և առողջապահական ծառայությունների ֆինանսավորման ավելի արդյունավետ իրավական մոդելների մշակման համար։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել իրավաբաններին, առողջապահության ոլորտի մասնագետներին, ապահովագրական կազմակերպությունների աշխատակիցներին, պետական կառավարման մարմինների ներկայացուցիչներին, իրավական հետազոտողներին, բժիշկներին և համապատասխան մասնագիտություններով սովորող ուսանողներին։

Педагогика

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է հանրակրթական դպրոցում կենսաբանության ուսուցման գործընթացում թեստային գնահատման մեթոդական համակարգի մշակմանը և կիրառման առանձնահատկություններին։ Աշխատությունում քննարկվում է թեստերի դերը որպես ուսումնական արդյունքների օբյեկտիվ գնահատման գործիք, որը թույլ է տալիս չափել աշակերտների գիտելիքները, կարողությունները և կենսաբանական հասկացությունների ընկալման մակարդակը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում թեստերի կառուցման սկզբունքներին՝ ներառյալ հարցերի տեսակները, բարդության աստիճանների տարբերակումը, թեմատիկ համապատասխանությունը և գնահատման չափանիշների հստակեցումը։ Ներկայացվում են նաև թեստավորման կիրառման մեթոդական մոտեցումներ դասապրոցեսում՝ ընթացիկ և ամփոփիչ գնահատման ձևաչափերով, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը ուսուցման արդյունավետության բարձրացման վրա։ Աշխատությունում ընդգծվում է, որ ճիշտ մշակված թեստային համակարգը նպաստում է ուսուցման անհատականացմանը, աշակերտների ինքնուրույն աշխատանքի խթանմանը և ուսուցչի կողմից հետադարձ կապի ավելի արդյունավետ կազմակերպմանը։ Միաժամանակ դիտարկվում են նաև թեստերի կիրառման սահմանափակումներն ու հնարավոր դժվարությունները՝ հատկապես ստեղծագործական մտածողության գնահատման տեսանկյունից։

Биология

Աշխատությունը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում տարածված կաթնասունների տեսակային կազմի, տարածման, կենսամիջավայրերի և էկոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում տարածաշրջանի թերիոֆաունայի բազմազանությունն է՝ տարբեր բնական լանդշաֆտների և բարձրադիր գոտիների պայմաններում։ Տարածքի լեռնային ռելիեֆը, անտառային զանգվածները, թփուտները, մարգագետնային և ժայռային կենսամիջավայրերը ձևավորում են տարբեր էկոլոգիական պայմաններ, որոնք կարող են ապահովել կաթնասունների բազմաթիվ խմբերի բնակության և տարածման հնարավորություններ։ Ուսումնասիրության շրջանակում ուշադրություն է հատկացվում մանր կաթնասուններին, չղջիկներին, միջատակերներին, կրծողներին, գիշատիչներին և սմբակավորներին՝ գնահատելով դրանց տարածվածությունն ու կենսամիջավայրերի հետ կապը։ Կարևոր ուղղություն է տեսակների աշխարհագրական տարածման ուսումնասիրությունը և կենդանական աշխարհի ձևավորման վրա բնական պայմանների ազդեցության գնահատումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի տարբեր տեսակների էկոլոգիական պահանջների, սննդային կապերի, կենսամիջավայրերի ընտրության և սեզոնային ակտիվության ընդհանուր օրինաչափությունների ուսումնասիրությունը, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի էկոհամակարգերում նրանց ունեցած դերի մասին։ Հետազոտության մեջ կարող են համադրվել դաշտային դիտարկումների, կենդանաբանական հավաքածուների, նախկին գիտական տվյալների և տարածման վերաբերյալ գրանցումների արդյունքները՝ տեսակային կազմի հնարավորինս ամբողջական բնութագիր ստանալու նպատակով։ Ուշադրություն է հատկացվում նաև հազվադեպ և պահպանության կարիք ունեցող տեսակներին, դրանց կենսամիջավայրերի վիճակին և մարդածին գործոնների հնարավոր ազդեցություններին։ Անտառահատումները, հողօգտագործման փոփոխությունները, ենթակառուցվածքային զարգացումը և բնական միջավայրերի մասնատումը կարող են փոփոխել կենդանիների տարածման ու բնակության պայմանները, ինչի պատճառով ֆաունիստական տվյալները կարևոր են նաև կենսաբազմազանության պահպանության տեսանկյունից։ Տեսակների կազմի և տարածման վերաբերյալ համակարգված տեղեկատվությունը կարող է հիմք ծառայել հետագա կենդանաբանական և էկոլոգիական հետազոտությունների, կենսամիջավայրերի գնահատման և բնապահպանական միջոցառումների գիտական հիմնավորման համար։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է կենդանաբանության, թերիոլոգիայի, կենսաաշխարհագրության և կենդանիների էկոլոգիայի մոտեցումները՝ ներկայացնելով տարածաշրջանի կաթնասունների բազմազանության և տարածման առանձնահատկությունների համալիր ուսումնասիրություն։

Сельское хозяйство

Գիտական աշխատանքը նվիրված է հայկական կիսակոպտաբուրդ ցեղի ոչխարների բրդային արտադրողականության, բրդի որակի և դրանց բարելավման հնարավոր ուղիների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են ցեղի կենսաբանական և արտադրատնտեսական առանձնահատկությունները, բրդի քանակական ու որակական ցուցանիշները, ինչպես նաև դրանց վրա ազդող ժառանգական, կերակրման, պահվածքի և բուծման գործոնները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բրդի հիմնական հատկությունների գնահատմանը՝ ներառյալ մանրաթելի կառուցվածքը, երկարությունը, հաստությունը, ամրությունը, մաքրությունը և այլ տեխնոլոգիական հատկանիշներ, որոնք որոշում են ստացվող բրդային հումքի արժեքն ու կիրառելիությունը։ Աշխատությունը նպատակ ունի բացահայտելու այն պայմաններն ու մեթոդները, որոնց միջոցով հնարավոր է բարձրացնել ոչխարների բրդատվությունը և միաժամանակ բարելավել բրդի որակը՝ պահպանելով ցեղի օգտակար հատկանիշները։ Քննարկվում են ընտրասերման և նպատակային բուծման հնարավորությունները, կենդանիների կերակրման և պահվածքի օպտիմալացումը, ինչպես նաև արտադրողականության բարձրացմանն ուղղված zootechnical միջոցառումները։ Հետազոտության արդյունքները կարող են գործնական նշանակություն ունենալ ոչխարաբուծության արդյունավետության բարձրացման, որակյալ բրդային հումքի արտադրության և հայկական կիսակոպտաբուրդ ցեղի հետագա կատարելագործման համար։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել անասնաբույծներին, գյուղատնտեսության մասնագետներին, կենդանաբուծության հետազոտողներին, բուծարարներին և ոչխարաբուծության զարգացման հարցերով զբաղվող մասնագետներին։