Նոր գրքեր: Հասարակական-քաղաքական գիտություններ: Ինֆորմացիոն ցանկ=Новые книги: Обшественно-политические науки: Информационный указател (1981, թիվ 6)

Литература

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է V–XVIII դարերի ընթացքում հայ և իրանական գրականությունների միջև ձևավորված բազմաշերտ կապերի, փոխազդեցությունների և մշակութային հաղորդակցության ուսումնասիրությանը։ Աշխատության մեջ հայ-իրանական գրական հարաբերությունները դիտարկվում են ոչ միայն որպես առանձին գրական ստեղծագործությունների կամ հեղինակների միջև ազդեցությունների ամբողջություն, այլև որպես երկարատև պատմամշակութային գործընթաց, որի հիմքում ընկած են երկու ժողովուրդների հարևանությունը, պատմական փոխհարաբերությունները, լեզվական ու մշակութային շփումները և ընդհանուր տարածաշրջանային միջավայրը։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է բացահայտել այն ուղիները, որոնց միջոցով իրանական մշակութային և գրական տարրերը ներթափանցել են հայկական գրական միջավայր, ինչպես նաև այն ազդեցությունները, որոնք հայկական գրական և մշակութային ավանդույթները կարող էին ունենալ իրանական աշխարհի վրա։ V–XVIII դարերի ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս հետևելու այդ կապերի զարգացման երկարատև ընթացքին՝ սկսած վաղմիջնադարյան մշակութային շփումներից մինչև նոր ժամանակաշրջանի գրական հարաբերություններ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում պատմական պայմանների ազդեցությանը գրական փոխազդեցությունների վրա։ Հայ և իրանական ժողովուրդների քաղաքական, տնտեսական և մշակութային շփումները տարբեր դարաշրջաններում ստեղծել են փոխադարձ ազդեցությունների համար նպաստավոր միջավայր։ Այդ հարաբերություններում կարևոր դեր են ունեցել նաև առևտրական ճանապարհները, քաղաքային մշակութային կենտրոնները, կրթական և հոգևոր հաստատությունները, ինչպես նաև տարբեր լեզուներով գրականության տարածման ու թարգմանության գործընթացները։ Գրական կապերը զարգացել են ոչ միայն ուղղակի ազդեցության միջոցով, այլև բանավոր ավանդությունների, պատմությունների, առասպելների, ժողովրդական զրույցների և մշակութային պատկերացումների փոխանակման ճանապարհով։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում թարգմանական գրականության դերը։ Թարգմանությունը հանդես է գալիս որպես մշակույթների միջև հաղորդակցության հիմնական միջոցներից մեկը՝ հնարավորություն տալով գրական և գաղափարական արժեքների տարածմանը։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում թարգմանված կամ փոխադրված ստեղծագործությունները նպաստել են գրական ժանրերի, թեմաների, կերպարների և գեղարվեստական պատկերների փոխանակմանը։ Այս գործընթացը հատկապես կարևոր է այն առումով, որ թարգմանության միջոցով ոչ միայն առանձին ստեղծագործություններ են անցնում մի մշակույթից մյուսը, այլև փոխվում են գրական ընկալման և գեղարվեստական մտածողության որոշ ձևեր։ Հայ-իրանական գրական կապերի կարևոր դրսևորումներից է թեմատիկ և կերպարային ընդհանրությունների ձևավորումը։ Երկու գրական ավանդույթներում հանդիպող պատմական, առասպելական, սիրային, հերոսական և բարոյափիլիսոփայական թեմաները կարող են ունենալ տարբեր ազգային մեկնաբանություններ, սակայն միաժամանակ պահպանել որոշակի ընդհանուր հիմք։ Հերոսական պայքարի, հայրենիքի, սիրո, հավատարմության, իշխանության, բարոյական ընտրության և ճակատագրի վերաբերյալ պատկերացումները տարբեր ժամանակներում դարձել են փոխազդեցության կարևոր հարթակներ։ Այդ ընդհանրությունների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ոչ միայն ազդեցության ուղղությունները, այլև երկու գրականությունների ինքնատիպությունը։ Ուսումնասիրության մեջ ուշադրություն է դարձվում նաև պատմագրական և գրական ժառանգության փոխհարաբերությանը։ Հայ և իրանական պատմական աղբյուրներում պահպանված տեղեկությունները կարող են կարևոր նյութ տրամադրել երկու ժողովուրդների մշակութային շփումների ուսումնասիրության համար։ Պատմական իրադարձությունների գեղարվեստական արտացոլումը հաճախ անցնում է ազգային սահմաններից և դառնում փոխադարձ գրական պատկերացումների ձևավորման հիմք։ Այս համատեքստում գրականությունը հանդես է գալիս որպես պատմական հիշողության պահպանման և տարբեր ժողովուրդների միջև մշակութային ընկալումների ձևավորման միջոց։ Առանձին նշանակություն ունի նաև բանահյուսական ժառանգության ուսումնասիրությունը։ Ժողովրդական հեքիաթները, ավանդազրույցները, առասպելները և հերոսապատումները հաճախ ունեն շարժուն բնույթ և կարող են տարածվել տարբեր ժողովուրդների մշակութային միջավայրերում՝ ենթարկվելով տեղական վերամշակման։ Հայկական և իրանական բանահյուսական նյութերի համադրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու սյուժետային մոտիվների, կերպարային տիպերի և պատկերային համակարգերի ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Այդ գործընթացում փոխառությունը սովորաբար չի նշանակում մեխանիկական կրկնություն․ օտար նյութը նոր մշակութային միջավայրում ստանում է նոր իմաստ և ձև։ XVIII դարի հասնող ժամանակային ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս դիտարկել նաև հայ-իրանական գրական կապերի շարունակականությունը՝ չնայած քաղաքական և հասարակական փոփոխություններին։ Տարբեր ժամանակաշրջաններում փոխվում են գրական հաղորդակցության ձևերը, սակայն մշակութային շփումների հիմքում շարունակում են մնալ աշխարհագրական հարևանությունը, պատմական կապերը և փոխադարձ հետաքրքրությունը։ Այս երկարատև գործընթացը ցույց է տալիս, որ հայ և իրանական գրականությունները զարգացել են ոչ թե մեկուսացված, այլ տարածաշրջանային մշակութային փոխազդեցությունների լայն համակարգում։ Ուսումնասիրության արժեքը պայմանավորված է նաև համեմատական գրականագիտության տեսանկյունից դրա նշանակությամբ։ Հայ-իրանական գրական կապերի քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ տարբերակել փոխազդեցության, փոխառության, զուգահեռ զարգացման և ընդհանուր մշակութային միջավայրի ազդեցության երևույթները։ Այն նպաստում է երկու գրական ավանդույթների փոխադարձ կապերի ավելի ամբողջական ընկալմանը և ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են պատմականորեն հարակից ժողովուրդների գրականությունները պահպանել սեփական ինքնատիպությունը՝ միաժամանակ փոխանակելով թեմաներ, գաղափարներ և գեղարվեստական ձևեր։ Այս ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել հայ և իրանական գրականության, արևելյան մշակույթի, համեմատական գրականագիտության և միջմշակութային կապերի ուսումնասիրությամբ զբաղվողներին՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմել V–XVIII դարերում ձևավորված հայ-իրանական գրական փոխհարաբերությունների զարգացման հիմնական ուղղությունների և դրանց մշակութային նշանակության մասին։

История

Հայաստանի Հանրապետության միջազգային դրությունը և արտաքին քաղաքականությունը 1918–1920 թթ. (գիրք առաջին)-ը պատմագիտական և միջազգային հարաբերությունների ուսումնասիրություն է, որը վերլուծում է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության արտաքին քաղաքական դիրքը և միջազգային հարաբերությունների համակարգը 1918–1920 թվականներին՝ ընդգրկելով այն բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրը, որտեղ ձևավորվում էր նորաստեղծ հայկական պետությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, աշխատությունում դիտարկվում են Հայաստանի դիվանագիտական հարաբերությունները տարբեր պետությունների և ուժային կենտրոնների հետ, այդ թվում՝ Անտանտի երկրներ, հարևան պետություններ և տարածաշրջանային հակամարտությունների մասնակից կողմեր, ինչպես նաև քննարկվում են սահմանային խնդիրները, անվտանգության մարտահրավերները և պետականության միջազգային ճանաչման գործընթացը, հատուկ ուշադրություն է դարձվում արտաքին քաղաքական որոշումների վրա ազդող ներքին քաղաքական գործոններին և ռազմական իրավիճակին, միաժամանակ վերլուծվում է Հայաստանի փորձը միջազգային համակարգում գոյատևելու և պետական շահերը պաշտպանելու տեսանկյունից, աշխատությունը նպատակ ունի ներկայացնելու Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ձևավորման բարդ ու բազմաշերտ գործընթացը այդ պատմական շրջափուլում։

Лингвистика

Աշխատանքը նվիրված է «Շահնամե»-ի բառապաշարի համակողմանի քննությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել երկի լեզվական կազմի առանձնահատկությունները, բառային շերտերի ծագումն ու գործածության բնույթը, ինչպես նաև բառապաշարի կապը ստեղծագործության թեմատիկ, պատմամշակութային և գրական բովանդակության հետ։ Հետազոտության կենտրոնում պարսկերենի դասական շրջանի այս կարևորագույն հուշարձանի բառային համակարգն է, որի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու ոչ միայն տվյալ երկի լեզվի, այլև միջնադարյան պարսկերենի զարգացման և բառապաշարի ձևավորման գործընթացների մասին։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել բառերի ծագումնաբանական շերտերը՝ առանձնացնելով իրանական բնիկ բառապաշարը, փոխառությունները և տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում լեզվի մեջ ներթափանցած օտարածին տարրերը։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել արաբական ծագում ունեցող բառերի տարածվածությանը, դրանց իմաստային և ոճական գործառույթներին, ինչպես նաև այն հարցին, թե ինչպես են դրանք համադրվում պարսկական հին և միջին լեզվական ժառանգության հետ։ Բառապաշարի քննությունը կարող է ներառել նաև հոմանիշների, հականիշների, բազմիմաստ բառերի, դարձվածային միավորների և կայուն բառակապակցությունների ուսումնասիրություն։ Երկի հարուստ բառային կազմը հնարավորություն է տալիս դիտարկել, թե ինչպես է հեղինակը տարբեր բառային միջոցներով արտահայտում հերոսների բնավորությունը, գործողությունների ընթացքը, զգացմունքային վիճակները, ռազմական իրադարձությունները և պատմական միջավայրը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ռազմարվեստին, զենքերին, ձիերին և ձիասարքին, թագավորական իշխանությանը, արքունական կյանքին, կենցաղին, կրոնական պատկերացումներին և սոցիալական հարաբերություններին վերաբերող բառերը։ Այդ բառային խմբերի ուսումնասիրությունը կարող է բացահայտել ստեղծագործության մեջ արտացոլված հասարակական և մշակութային իրականության բազմաթիվ կողմեր։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև բառերի իմաստային փոփոխություններին և պատմական բառագիտության խնդիրներին։ Դասական պարսկերենի բառերը ժամանակի ընթացքում կարող էին ձեռք բերել նոր իմաստներ, կորցնել նախկին նշանակությունները կամ փոխել իրենց գործածության ոլորտը, ուստի «Շահնամե»-ում դրանց նշանակության ճիշտ մեկնաբանությունը պահանջում է հաշվի առնել պատմական և համատեքստային գործոնները։ Այս տեսանկյունից բառային միավորների ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև հին և ժամանակակից պարսկերենի միջև լեզվական շարունակականությունն ու փոփոխությունները հասկանալու համար։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է բառապաշարի ոճական քննությունը։ Ստեղծագործության տարբեր հատվածներում բառերի ընտրությունը կարող է պայմանավորված լինել ոչ միայն իմաստային անհրաժեշտությամբ, այլև գեղարվեստական նպատակներով։ Բարձրաճաշակ, հանդիսավոր և հերոսական բառապաշարը կարող է ընդգծել արքայական կամ մարտական տեսարանների վեհությունը, մինչդեռ կենցաղային և խոսակցական բնույթի միավորները կարող են ստեղծել ավելի անմիջական ու կենդանի միջավայր։ Բառապաշարի ոճական շերտավորման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ստեղծագործության գեղարվեստական լեզվի կառուցվածքն ու արտահայտչական հնարավորությունները։ Կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև հատուկ անունների ուսումնասիրությունը՝ անձնանուններ, տեղանուններ, ցեղային և աշխարհագրական անվանումներ, որոնք ոչ միայն նույնականացնող գործառույթ ունեն, այլև հաճախ կապված են առասպելական, պատմական կամ մշակութային իմաստների հետ։ Դրանց լեզվական կառուցվածքի և ծագման ուսումնասիրությունը կարող է լրացուցիչ տեղեկություններ տալ ստեղծագործության աշխարհագրական և պատմամշակութային պատկերացումների մասին։ Աշխատանքի ընթացքում բառային նյութի համակարգումը կարող է իրականացվել թեմատիկ, իմաստաբանական, ծագումնաբանական և ոճական սկզբունքներով՝ հնարավորություն տալով ստանալ երկի բառապաշարի բազմակողմանի նկարագիրը։ Նման մոտեցումը կարևոր է նաև բառարանագրական տեսանկյունից, քանի որ ստեղծագործության բառային հարուստ նյութը կարող է ծառայել դասական պարսկերենի բառարանների և պատմական բառագիտական ուսումնասիրությունների համար։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ բառապաշարի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս միաժամանակ դիտարկել լեզվական և գրական երևույթները՝ ցույց տալով, թե ինչպես է բառային համակարգը կապված ստեղծագործության բովանդակության, գեղարվեստական ոճի և պատմամշակութային միջավայրի հետ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը «Շահնամե»-ի բառապաշարը ներկայացնում է որպես դասական պարսկերենի կարևոր լեզվական շտեմարան և ուսումնասիրում է դրա ծագումնաբանական, իմաստաբանական, թեմատիկ ու ոճական առանձնահատկությունները՝ նպաստելով պարսկերենի պատմության, իրանագիտության և միջնադարյան արևելյան գրականության լեզվական ժառանգության ավելի խոր ըմբռնմանը։

Биология

Աշխատությունը նվիրված է Հյուսիսարևմտյան Իրանում բնակվող ժողովուրդների գենետիկական կառուցվածքի, նրանց միջև կենսաբանական ազգակցության և պատմական ժողովրդագրական գործընթացների ուսումնասիրությանը՝ հայրական և մայրական գծերով փոխանցվող գենետիկական մարկերների համադրված վերլուծության միջոցով։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է Y քրոմոսոմի և միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի փոփոխականության վրա, որոնք պոպուլյացիոն գենետիկայում հնարավորություն են տալիս համապատասխանաբար ուսումնասիրել հայրական և մայրական ծագումնաբանական գծերի տարածվածությունն ու բազմազանությունը։ Տարբեր բնակչական խմբերից ստացված տվյալների համեմատական ուսումնասիրության միջոցով գնահատվում են գենետիկական նմանություններն ու տարբերությունները, առանձին գենետիկական գծերի հաճախականությունները և պոպուլյացիաների միջև հնարավոր պատմական կապերը։ Կարևորվում է տարածաշրջանի աշխարհագրական և պատմամշակութային առանձնահատկությունների ազդեցությունը բնակչության գենետիկական կազմի ձևավորման վրա, քանի որ Հյուսիսարևմտյան Իրանը պատմականորեն գտնվել է տարբեր ժողովուրդների տեղաշարժերի, առևտրային ճանապարհների և մշակութային փոխազդեցությունների տարածքում։ Գենետիկական տվյալները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրել բնակչության ձևավորման երկարաժամկետ գործընթացները, հնարավոր միգրացիոն հոսքերը, տարբեր խմբերի միջև գենային փոխանակությունը և որոշ հայրական կամ մայրական գծերի աշխարհագրական տարածման առանձնահատկությունները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում Y քրոմոսոմային և միտոքոնդրիումային տվյալների համեմատությանը, քանի որ դրանց միջև արձանագրվող տարբերությունները կարող են լրացուցիչ տեղեկություններ տրամադրել անցյալում տղամարդկանց և կանանց տեղաշարժերի ու ժողովրդագրական գործընթացների առանձնահատկությունների վերաբերյալ։ Հետազոտությունը կարող է ներառել նաև ուսումնասիրվող խմբերի տվյալների համեմատություն հարևան տարածաշրջանների և այլ պոպուլյացիաների գենետիկական ցուցանիշների հետ՝ ավելի լայն տարածաշրջանային փոխհարաբերությունները բացահայտելու նպատակով։ Գենետիկական բազմազանության ուսումնասիրությունը կատարվում է բնակչությունների պատմության վերակառուցման համատեքստում և չի ենթադրում անհատների մշակութային, լեզվական կամ ազգային ինքնության որոշում միայն կենսաբանական տվյալների հիման վրա։ Աշխատությունը համադրում է գենետիկայի, մարդաբանության, ժողովրդագրության և բնակչությունների պատմության մոտեցումները՝ տարածաշրջանի բնակչական կազմի ձևավորման վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկեր ստանալու համար։ Նյութը կարող է օգտակար լինել պոպուլյացիոն և էվոլյուցիոն գենետիկայի, մոլեկուլային մարդաբանության, պատմական ժողովրդագրության և տարածաշրջանի ժողովուրդների ծագման ու փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, մասնագետների և ուսանողների համար։

Религия

Աշխատությունը ներկայացնում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հավատքի համակարգի համառոտ նկարագիրը՝ ընդգրկելով նրա դավանական հիմքերը, պատմական ձևավորումը և ծիսական առանձնահատկությունները։ Հեղինակը վերլուծում է Հայ Եկեղեցու քրիստոսաբանական ուսմունքը՝ դրա կապը վաղ քրիստոնեական ժողովների որոշումների և արևելաքրիստոնեական ավանդույթի հետ։ Գրքում դիտարկվում են նաև եկեղեցու սրբազան ավանդույթները, խորհրդակատարությունները (սակրամենտները), ծիսակարգերը և հոգևոր կյանքի կազմակերպման հիմնական սկզբունքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում եկեղեցու ինքնության ձևավորմանը պատմական տարբեր փուլերում՝ ընդգծելով նրա դերը հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և ազգային ինքնության պահպանման գործում։ Հեղինակը ներկայացնում է նաև եկեղեցու վարչական կառուցվածքի և հոգևոր աստիճանակարգության հիմնական առանձնահատկությունները՝ կաթողիկոսության և թեմական համակարգի համատեքստում։ Աշխատությունը օգտակար է աստվածաբանների, պատմաբանների և հայ եկեղեցական ավանդույթի ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների համար՝ որպես համառոտ, բայց համակարգված պատկերացում Հայ Եկեղեցու դավանաբանական և կազմակերպական հիմքերի վերաբերյալ։

Философия

Հայոց ինքնության հիմնահարցեր-ը գիտական և վերլուծական բնույթի աշխատություն է, որը ուսումնասիրում է հայ ազգային ինքնության ձևավորման, զարգացման և պահպանման հիմնական գործոնները պատմական տարբեր փուլերում՝ սկսած հնագույն քաղաքակրթական արմատներից մինչև ժամանակակից գլոբալիզացիայի պայմանները, որտեղ քննարկվում են էթնոմշակութային ինքնության բաղադրիչները՝ լեզուն, կրոնը, պատմական հիշողությունը, մշակութային ավանդույթները և պետականության գաղափարը, ինչպես նաև դրանց փոխազդեցությունը արտաքին քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական պայմանների հետ, աշխատությունում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն պատմական հանգամանքներին, որոնք ազդել են ինքնության վերափոխման կամ ամրապնդման վրա՝ օտար տիրապետությունների շրջաններ, գաղթաշխարհի ձևավորում, ցեղասպանության հետևանքներ և սփյուռքահայության դերակատարություն, միաժամանակ ներկայացվում են նաև տարբեր գիտական մոտեցումներ ինքնության ընկալման վերաբերյալ՝ էթնոսիմվոլիկ, պատմամշակութային և քաղաքական մեկնաբանություններով, որոնք բացահայտում են հայ ինքնության բազմաշերտ և դինամիկ բնույթը, աշխատությունը նպատակ ունի ցույց տալ, որ հայոց ինքնությունը ոչ թե կայուն և անփոփոխ երևույթ է, այլ պատմականորեն զարգացող համակարգ, որը մշտապես վերաձևավորվել է արտաքին ճնշումների և ներքին զարգացումների ազդեցությամբ՝ պահպանելով իր հիմնական առանցքային բաղադրիչները։