Готовые материалы

Աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի ավանդական տնտեսական մշակույթի կարևոր ճյուղերից մեկին՝ ձիթհանությանը, դրա պատմական զարգացմանը, արտադրական կազմակերպմանը, տեխնիկական առանձնահատկություններին և հասարակական նշանակությանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում ձիթհանությունը դիտարկվում է ոչ միայն որպես բուսական յուղ ստանալու արհեստագործական գործունեություն, այլև որպես գյուղատնտեսության, սննդի արտադրության, տեղական տնտեսության և առօրյա կենցաղի հետ սերտորեն կապված մշակութային երևույթ։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Հայաստանում ձիթհանության տարածման ու զարգացման պատմական պայմանների, դրա աշխարհագրական առանձնահատկությունների և տարբեր բնակավայրերում ձևավորված արտադրական ավանդույթների մասին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ձիթհանության հումքային հիմքին՝ յուղատու բույսերի մշակմանը, դրանց հավաքմանն ու նախնական մշակմանը, ինչպես նաև սերմերից և պտուղներից յուղ ստանալու ավանդական եղանակներին։ Ներկայացվում են արտադրական գործընթացի հիմնական փուլերը՝ հումքի պատրաստումից և մանրացումից մինչև մամլումը, յուղի անջատումը, մաքրումն ու պահպանումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ձիթհաններում օգտագործվող գործիքների, սարքավորումների և տեխնիկական հարմարանքների նկարագրությունները, որոնք արտացոլում են ժողովրդական տեխնիկական գիտելիքների, աշխատանքի կազմակերպման և արհեստագործական հմտությունների զարգացումը։ Ձիթհանության արտադրական միջավայրի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու արհեստանոցների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, աշխատանքի բաժանումը, վարպետների մասնագիտական հմտությունները և արտադրության հետ կապված տնտեսական հարաբերությունները։ Աշխատության մեջ կարևոր են նաև ձիթհանության կապերը գյուղատնտեսական կյանքի ու համայնքային տնտեսության հետ, քանի որ յուղի արտադրությունը ոչ միայն ապահովել է բնակչության սննդային կարիքները, այլև ունեցել է փոխանակման, առևտրի և տեղական ապրանքաշրջանառության նշանակություն։ Բուսական յուղը կիրառվել է սննդի պատրաստման, կենցաղային տարբեր նպատակների և որոշ ավանդական արտադրական գործընթացների մեջ՝ դառնալով առօրյա կյանքի կարևոր բաղադրիչ։ Ուսումնասիրության պատմաազգագրական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու նաև ձիթհանության հետ կապված աշխատանքային սովորույթները, մասնագիտական ավանդույթները, արտադրական գիտելիքների փոխանցումը և վարպետների ու պատվիրատուների փոխհարաբերությունները։ Արհեստի զարգացման ընթացքի ուսումնասիրությունը բացահայտում է ավանդական տեխնոլոգիաների փոփոխությունները, արտադրական եղանակների կատարելագործումը և նոր սարքավորումների ներմուծման ազդեցությունը տեղական տնտեսության վրա։ Միաժամանակ ներկայացվում է ավանդական ձիթհանության դերը հայ ժողովրդի նյութական մշակույթի պահպանման և տնտեսական կյանքի պատմական ձևերի ճանաչման գործում։ Աշխատությունը կարևոր է նաև ժողովրդական տեխնիկայի ու արտադրական մշակույթի ուսումնասիրության տեսանկյունից, քանի որ ձիթհանության օրինակով բացահայտվում են մարդու և բնական միջավայրի փոխհարաբերությունները, տեղական հումքի օգտագործման եղանակները, աշխատանքային փորձի կուտակման ու փոխանցման ձևերը և կենցաղային պահանջմունքների ազդեցությունը արտադրական գործունեության վրա։ Այն արժեքավոր նյութ է տրամադրում հայ ազգագրության, տնտեսական պատմության, գյուղատնտեսության պատմության, ժողովրդական արհեստների և նյութական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել հետազոտողների, ուսանողների և ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրվում են հայ ժողովրդի ավանդական տնտեսությամբ, սննդի արտադրության պատմությամբ, գյուղական կյանքի կազմակերպմամբ և պատմականորեն ձևավորված արհեստագործական տեխնոլոգիաներով։

Աշխատությունը նվիրված է Նոր Նախիջևանի հայ համայնքի ժողովրդական բանավոր ստեղծագործությանը՝ ներկայացնելով այն որպես ազգային ինքնության, պատմական հիշողության, մշակութային ավանդույթների և համայնքային կյանքի պահպանման կարևոր միջոց։ Ուսումնասիրության կենտրոնում Նոր Նախիջևանի հայության բանահյուսական ժառանգությունն է, որը ձևավորվել և զարգացել է պատմական հայրենիքից դուրս՝ պահպանելով հայ ժողովրդի ընդհանուր մշակութային արժեքներն ու միաժամանակ ձեռք բերելով տեղական առանձնահատկություններ։ Հավաքված բանահյուսական նյութերը հնարավորություն են տալիս ծանոթանալու համայնքում տարածված ժողովրդական պատումներին, ավանդազրույցներին, հեքիաթներին, երգերին, ասացվածքներին, առածներին, հանելուկներին և բանավոր ստեղծագործության այլ ձևերին։ Դրանց բովանդակության միջոցով արտահայտվում են ժողովրդի աշխարհընկալումը, բարոյական պատկերացումները, կյանքի փորձը, կենցաղային հարաբերությունները, պատմական իրադարձությունների մասին հիշողություններն ու հասարակական միջավայրի ընկալումները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունեն ժողովրդական երգերն ու պատմողական ստեղծագործությունները, որոնցում արտացոլվում են մարդկանց առօրյա կյանքը, աշխատանքը, ընտանեկան հարաբերությունները, սիրո, կարոտի, ուրախության և կորստի ապրումները, ինչպես նաև հայրենիքի ու համայնքի նկատմամբ կապվածությունը։ Բանահյուսական ժառանգության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են Նոր Նախիջևանի հայերը պահպանել իրենց լեզուն, ազգային սովորույթները և մշակութային հիշողությունը՝ գտնվելով այլ ժողովուրդների ու մշակույթների հետ շարունակական շփման մեջ։ Այդ փոխազդեցությունների հետևանքով ձևավորված տեղական տարբերակները կարևոր են հայ ժողովրդական ստեղծագործության տարածքային բազմազանությունն ուսումնասիրելու համար։ Աշխատության մեջ ներկայացվող նյութերը արժեքավոր են նաև լեզվական տեսանկյունից, քանի որ բանավոր ստեղծագործություններում պահպանվում են տեղական խոսքի առանձնահատկությունները, բառապաշարը, դարձվածքները, ժողովրդական արտահայտչամիջոցներն ու պատմողական ոճը։ Դրանք հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն համայնքի գեղարվեստական մտածողությունը, այլև առօրյա հաղորդակցության և մշակութային փոխանցման ձևերը։ Բանահյուսական ստեղծագործությունների թեմատիկ ու ժանրային բազմազանությունը բացահայտում է համայնքի հոգևոր կյանքի տարբեր կողմերը՝ ժողովրդական հավատալիքներից ու ավանդական պատկերացումներից մինչև հասարակական վարքականոններ, ընտանեկան արժեքներ և սերունդների միջև փոխանցվող կենսափորձ։ Նյութերի գիտական հավաքումն ու ներկայացումը կարևոր նշանակություն ունեն նաև այն մշակութային ժառանգության պահպանման համար, որը երկար ժամանակ գոյատևել է բանավոր փոխանցման միջոցով և կարող էր աստիճանաբար մոռացության մատնվել համայնքի պատմական ու սոցիալական փոփոխությունների հետևանքով։ Ուսումնասիրությունը նպաստում է Նոր Նախիջևանի հայության պատմամշակութային ինքնատիպության ճանաչմանը և հնարավորություն տալիս համադրելու այդ համայնքի բանահյուսական ավանդույթները հայ ժողովրդական ստեղծագործության ընդհանուր ժառանգության հետ։ Այն կարևոր սկզբնաղբյուր է հայ բանահյուսության, ազգագրության, բարբառագիտության և հայկական սփյուռքի մշակութային պատմության ուսումնասիրության համար, ինչպես նաև օգտակար է այն ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրվում են հայկական գաղթօջախների հոգևոր կյանքով, ժողովրդական ստեղծագործության պահպանման ձևերով և ազգային մշակույթի շարունակականությամբ։

Աշխատությունը նվիրված է Արցախի պատմամշակութային միջավայրին, հայ բնակչության ավանդական կենցաղին, ժողովրդական ստեղծագործությանը և սերունդների ընթացքում ձևավորված մշակութային ժառանգությանը։ Այն ներկայացնում է Արցախը որպես հայկական ինքնատիպ պատմաազգագրական շրջան, որի բնակչության կենսակերպը, սովորույթները, հավատալիքներն ու բանավոր ավանդույթները ձևավորվել են պատմական, աշխարհագրական և հասարակական առանձնահատուկ պայմաններում։ Հավաքված ազգագրական և բանահյուսական նյութերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու արցախահայության առօրյա կյանքը, ընտանեկան ու համայնքային հարաբերությունները, ավանդական զբաղմունքները, կենցաղային սովորույթներն ու հասարակական վարքականոնները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում ժողովրդական բանավոր ստեղծագործությունը՝ որպես պատմական հիշողության, ազգային ինքնագիտակցության, աշխարհընկալման և գեղարվեստական մտածողության արտահայտություն։ Բանահյուսական նյութերի միջոցով բացահայտվում են ժողովրդի պատկերացումները բնության, մարդու, ընտանիքի, հասարակության, բարու և չարի, աշխատանքի ու կյանքի տարբեր երևույթների մասին։ Դրանք արտացոլում են նաև տեղական պատմական իրադարձությունների, նշանավոր անձանց, բնակավայրերի և համայնքային կյանքի մասին պահպանված հիշողությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր են ժողովրդական հավատալիքների, ծիսական սովորույթների, տոնակատարությունների և ընտանեկան արարողությունների դիտարկումները, որոնք ցույց են տալիս ավանդական մշակույթի տարբեր շերտերի փոխկապակցվածությունը։ Նյութերը հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու արցախահայության հոգևոր մշակույթի, ժողովրդական պատկերացումների, բարոյական արժեքների և համայնքային կյանքի կազմակերպման սկզբունքների մասին։ Տարածաշրջանային առանձնահատկությունների ներկայացումը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայ բանահյուսության ընդհանուր պատկերը լրացնելու տեսանկյունից, քանի որ տեղական ավանդույթներում պահպանվել են ինչպես համահայկական մշակութային ընդհանրություններ, այնպես էլ Արցախին բնորոշ լեզվական, բովանդակային և արտահայտչական առանձնահատկություններ։ Ժողովրդական խոսքի, պատումների, երգային ու այլ բանավոր ձևերի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու արցախյան միջավայրի լեզվամտածողությունը, պատկերավոր արտահայտչամիջոցները և ստեղծագործական ավանդույթները։ Ազգագրական նյութերն իրենց հերթին արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում նյութական ու հոգևոր մշակույթի, կենցաղի պատմական ձևերի, ընտանեկան սովորույթների և հասարակական հարաբերությունների մասին։ Այս ամենի համադրությունը գիրքը դարձնում է կարևոր աղբյուր Արցախի պատմամշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար՝ հնարավորություն տալով դիտարկելու տարածաշրջանի մշակույթը ոչ միայն առանձին սովորույթների ու բանահյուսական ստեղծագործությունների, այլև դրանց ձևավորման և պահպանման միջավայրի համատեքստում։ Հավաքված նյութերը նպաստում են նաև այնպիսի ավանդույթների պահպանմանը, որոնք բանավոր փոխանցման միջոցով են հասել հետագա սերունդներին և կարևոր դեր ունեն ազգային հիշողության շարունակականության մեջ։ Աշխատությունը արժեքավոր է հայ ազգագրության, բանահյուսության, բարբառագիտության, մշակութաբանության և տարածաշրջանային պատմության ուսումնասիրողների համար, ինչպես նաև օգտակար է բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրվում են Արցախի ժողովրդական մշակույթով, ավանդական կենցաղով և հայ ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգության բազմազանությամբ։

Աշխատությունը համակողմանիորեն ներկայացնում է Համշենի հայության պատմամշակութային ժառանգությունը, ավանդական կենցաղը, հասարակական հարաբերությունները, հոգևոր մշակույթն ու ազգային ինքնության առանձնահատկությունները։ Համշենահայերի ձևավորման և պատմական զարգացման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու Սև ծովի հարավարևելյան ափամերձ շրջաններում բնակված հայկական համայնքների ինքնատիպ մշակութային միջավայրը, ինչպես նաև այն պատմական, աշխարհագրական և հասարակական պայմանները, որոնց ազդեցությամբ ձևավորվել ու պահպանվել են նրանց ավանդույթները։ Գրքում ուշադրություն է դարձվում բնակավայրերի առանձնահատկություններին, բնակչության զբաղմունքներին, տնտեսական գործունեությանը, գյուղատնտեսությանը, անասնապահությանը, արհեստներին և առօրյա կյանքի կազմակերպմանը։ Նյութական մշակույթի դիտարկման միջոցով ներկայացվում են բնակելի միջավայրի, ժողովրդական ճարտարապետության, կենցաղային իրերի, հագուստի, սննդի և աշխատանքային սովորույթների բնորոշ գծերը, որոնք արտացոլում են Համշենի հայության կենսակերպն ու բնական միջավայրին հարմարվելու փորձը։ Առանձին կարևորություն ունեն ընտանեկան և համայնքային հարաբերությունների ուսումնասիրությունը, ամուսնության ու ընտանիքի կազմավորման սովորույթները, երեխաների դաստիարակության ավանդույթները, ազգակցական կապերը և հասարակական փոխօգնության ձևերը։ Հոգևոր մշակույթի շրջանակում դիտարկվում են ժողովրդական հավատալիքները, կրոնական պատկերացումները, տոները, ծեսերը, ավանդական արարողությունները և դրանց ուղեկցող սովորույթները, որոնցում պահպանվել են ինչպես համահայկական մշակութային տարրեր, այնպես էլ Համշենին բնորոշ տեղական առանձնահատկություններ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բանավոր ժողովրդական ստեղծագործությունը՝ երգերը, ավանդազրույցները, հեքիաթները, ասացվածքները, հանելուկներն ու ժողովրդական խոսքի այլ դրսևորումները, որոնք արտահայտում են համայնքի պատմական հիշողությունը, աշխարհընկալումը, հուզական կյանքն ու գեղարվեստական մտածողությունը։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև համշենահայերենի և տեղական խոսվածքի ուսումնասիրությունը, քանի որ լեզուն պահպանել է հայերենի պատմական շերտեր, յուրահատուկ բառապաշար, հնչյունական ու քերականական առանձնահատկություններ և մշակութային հիշողության կարևոր տարրեր։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են համշենահայերը տարբեր պատմական ու սոցիալական պայմաններում պահպանել իրենց լեզվական, ընտանեկան, կրոնական և մշակութային ավանդույթները, ինչպես նաև ինչպես են փոխազդել հարևան ժողովուրդների ու տարածաշրջանի ընդհանուր մշակութային միջավայրի հետ։ Ներկայացված ազգագրական նյութերը կարևոր են ոչ միայն մեկ տարածաշրջանի կենցաղը նկարագրելու, այլև հայկական մշակույթի ներքին բազմազանությունը, տեղական ինքնատիպ ձևերը և ազգային ավանդույթների շարունակականությունը բացահայտելու տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը նպաստում է Համշենի հայության պատմական ճակատագրի, մշակութային ժառանգության և ինքնության առանձնահատկությունների ճանաչմանը՝ պահպանելով արժեքավոր տեղեկություններ այնպիսի սովորույթների ու կենսակերպի մասին, որոնք ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են փոփոխությունների կամ աստիճանաբար դուրս եկել առօրյա գործածությունից։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուր և ուսումնասիրական նյութ է հայ ազգագրության, բարբառագիտության, բանահյուսության, մշակութաբանության և հայկական սփյուռքի պատմության մասնագետների, ուսանողների ու ընթերցողների համար՝ հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմելու Համշենահայերի ավանդական մշակույթի և հայ ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգության այդ ինքնատիպ հատվածի մասին։

Աշխատությունը նվիրված է Վանի հայության ավանդական հարսանեկան սովորույթներին, ծիսակարգին և ընտանեկան կենցաղի այն առանձնահատկություններին, որոնք ձևավորվել էին պատմական Վասպուրականի հայաբնակ միջավայրում։ Այն ներկայացնում է հարսանիքը որպես ոչ միայն երկու երիտասարդների ամուսնության առիթ, այլև ընտանիքների, ազգականների և համայնքի մասնակցությամբ իրականացվող կարևոր հասարակական ու մշակութային իրադարձություն, որի ընթացքում արտահայտվում էին ժողովրդի աշխարհայացքը, բարոյական պատկերացումները, սոցիալական հարաբերությունները և ավանդական արժեքները։ Կենցաղագրական նկարագրությունների միջոցով բացահայտվում են հարսանեկան արարողության տարբեր փուլերը՝ ամուսնության շուրջ նախնական պայմանավորվածություններից և ընտանիքների միջև հարաբերությունների հաստատումից մինչև հարսնացուի ու փեսացուի պատրաստությունը, հարսանեկան հանդեսը, ծիսական գործողություններն ու նորաստեղծ ընտանիքի ընդունումը։ Ուշադրություն է դարձվում հարսանիքի մասնակիցների դերերին, նրանց պարտականություններին, փոխհարաբերություններին և արարողության ընթացքում պահպանվող ընդունված վարքականոններին։ Ներկայացվում են հարսանեկան ծեսերին ուղեկցող խոսքային ու խորհրդանշական դրսևորումները, երգերը, բարեմաղթանքները, կատակները, ավանդական արտահայտություններն ու ծիսական գործողությունները, որոնց միջոցով փոխանցվում էին ամուսնության, ընտանիքի շարունակականության, պտղաբերության, բարեկեցության և նոր կյանքի սկզբի մասին ժողովրդական պատկերացումները։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հարսանեկան տոնակատարության նյութական և կենցաղային կողմը՝ հագուստը, զարդարանքը, հյուրասիրությունը, նվիրատվությունները, սեղանի կազմակերպումը և ծիսական առարկաների գործածությունը։ Այս մանրամասները հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու Վանի հայերի առօրյա կյանքի, ընտանեկան հարաբերությունների, հասարակական կարգի և համայնքային համերաշխության մասին։ Հարսանեկան սովորույթների ուսումնասիրությունը բացահայտում է նաև ավանդույթի փոխանցման մեխանիզմները, սերունդների միջև մշակութային կապը և այն նշանակությունը, որ ամուսնությունն ու ընտանիքի կազմավորումը ունեցել են հայկական հասարակության մեջ։ Տեղական առանձնահատկությունների ներկայացումը կարևոր է Վասպուրականի հայության մշակութային ինքնատիպությունը ճանաչելու համար, քանի որ հարսանեկան ծեսերում միավորվել են համահայկական ավանդույթներն ու Վանի տարածաշրջանին բնորոշ սովորույթները, պատկերացումները և արտահայտչաձևերը։ Աշխատությունը արժեքավոր է նաև որպես պատմական հիշողության պահպանման միջոց․ կենցաղային մանրամասների միջոցով այն վերակենդանացնում է մի միջավայր, որտեղ ընտանեկան ծեսերը սերտորեն կապված էին համայնքի հասարակական կյանքի և ազգային մշակույթի հետ։ Այն կարևոր նյութ է հայ ազգագրության, ժողովրդական ծիսագիտության, ընտանիքի պատմության և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար, ինչպես նաև օգտակար է բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրվում են Վանի հայության կենցաղով, ավանդական հարսանեկան արարողություններով և հայկական ընտանեկան մշակույթի պատմական ձևերով։

Աշխատությունը ներկայացնում է պատմական Հարք գավառի և Մշո Բուլանըխի հայ բնակչության կյանքը, կենցաղը, ավանդույթներն ու ժողովրդական մշակույթը՝ պահպանելով Արևմտյան Հայաստանի այդ պատմամշակութային շրջանի ինքնատիպ նկարագիրը։ Հիմքում Սահակ Մովսիսյանի՝ Բենսե անունով հայտնի ազգագրագետի հավաքած նյութերն են, որոնք կարևոր սկզբնաղբյուր են տարածաշրջանի հայության ավանդական կյանքի և բանավոր ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Նյութերը հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տեղի հայերի բնակության միջավայրի, ընտանեկան ու համայնքային հարաբերությունների, առօրյա զբաղմունքների, հասարակական սովորույթների և սերնդեսերունդ փոխանցվող մշակութային պատկերացումների մասին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում ժողովրդական բանահյուսությանը՝ որպես համայնքի պատմական հիշողության, աշխարհընկալման, բարոյական արժեքների և կենսափորձի արտահայտության։ Բանավոր ավանդության տարբեր դրսևորումների միջոցով բացահայտվում են ժողովրդի պատկերացումները մարդու, բնության, ընտանիքի, հասարակության և շրջապատող աշխարհի մասին, ինչպես նաև պատմական իրադարձությունների ու տեղական կյանքի հետ կապված հիշողությունները։ Ազգագրական նյութերը հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու տոնական ու ծիսական սովորույթները, ընտանեկան կյանքի կարևոր իրադարձություններին ուղեկցող արարողությունները, հավատալիքները, ավանդական վարքականոններն ու կենցաղային հարաբերությունները։ Դրանցում արտացոլվում են նաև աշխատանքի, ապրուստի միջոցների, համայնքային փոխօգնության և հասարակական կյանքի կազմակերպման առանձնահատկությունները։ Տարածաշրջանային նյութի կարևորությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն ներկայացնում է ոչ միայն առանձին սովորույթներ ու բանահյուսական պատումներ, այլև դրանց գոյության միջավայրը՝ թույլ տալով հասկանալ, թե ինչպես էին մշակութային ավանդույթները կապված մարդկանց առօրյայի և համայնքային կյանքի հետ։ Հատուկ արժեք ունեն ժողովրդական խոսքի ու տեղական լեզվական առանձնահատկությունների պահպանված դրսևորումները, որոնք արտացոլում են Մշո Բուլանըխի հայության լեզվամտածողությունը, արտահայտչական միջոցներն ու մշակութային ինքնատիպությունը։ Նյութերի գիտական մշակումը, ծանոթագրություններն ու բառարանային հավելվածը նպաստում են բովանդակության առավել ամբողջական ընկալմանը և հեշտացնում տեղական բառապաշարի ու ազգագրական հասկացությունների ուսումնասիրությունը։ Հավաքված տեղեկությունները կարևոր են նաև պատմական բնակավայրերի, տեղական ավանդույթների և Արևմտյան Հայաստանի հայության մշակութային ժառանգության հետազոտության համար։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս վերակազմելու մի տարածաշրջանի հայ համայնքի մշակութային դիմագիծը՝ հիմնվելով ժողովրդական հիշողության, կենցաղային փորձի և բանավոր ավանդության պահպանված վկայությունների վրա։ Այն արժեքավոր սկզբնաղբյուր է հայ ազգագրության և բանահյուսության, պատմական ժողովրդագրության, բարբառագիտության ու մշակութաբանության ուսումնասիրողների համար, ինչպես նաև օգտակար ընթերցանություն է բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվում են Արևմտյան Հայաստանի հայկական բնակավայրերի պատմությամբ, Մշո աշխարհի ավանդույթներով և հայ ժողովրդի ոչ նյութական մշակութային ժառանգությամբ։

Աշխատությունը նվիրված է հայ գրականության և մշակութային կյանքի ներկայացուցիչներից Կոնստանդին Մելիք-Շահնազարյանի՝ Տմբլաչի Խաչան գրական անվամբ հայտնի գործչի կյանքին, ստեղծագործական ուղուն և գրական ժառանգությանը։ Այն ներկայացնում է հեղինակի կենսագրության հիմնական հանգրվանները, նրա ձևավորման միջավայրը, հասարակական ու մշակութային այն պայմանները, որոնց ազդեցությամբ զարգացել են նրա աշխարհայացքն ու գրական հետաքրքրությունները։ Կենսագրական նյութի և գրականագիտական դիտարկումների համադրությամբ բացահայտվում են նրա ստեղծագործական անհատականության առանձնահատկությունները, գրական գործունեության ուղղությունները և հայ գրականության մեջ ունեցած տեղը։ Առանձին կարևորություն է տրվում ստեղծագործությունների թեմատիկ շրջանակին, գաղափարական բովանդակությանը, կերպարների ու իրավիճակների ներկայացման եղանակներին, ինչպես նաև հեղինակի լեզվական և ոճական առանձնահատկություններին։ Գրական ժառանգության ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու, թե ինչպես են նրա երկերում արտացոլվել ժամանակի հասարակական հարաբերությունները, մարդկանց կենցաղը, բարքերն ու մտածողությունը, ինչպես նաև անհատի և հասարակության փոխհարաբերության տարբեր կողմերը։ Տմբլաչի Խաչանի գրական անվան և ստեղծագործական դիմագծի դիտարկումը կարևոր է նաև նրա հեղինակային ինքնության, գրական ինքնարտահայտման և ժամանակի հայ գրական միջավայրում ձևավորված գեղարվեստական մոտեցումների ընկալման համար։ Աշխատությունը նպաստում է գրողի ստեղծագործությունների՝ իրենց պատմական ու մշակութային համատեքստում ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով գրական երկերի և դրանց ստեղծման ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի կապը։ Կենսագրական տեղեկությունների և ստեղծագործական ժառանգության վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու հեղինակի կյանքի, մտավոր հետաքրքրությունների, գրական որոնումների և մշակութային գործունեության մասին։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի նաև հայ գրականության պատմության այն հատվածի ուսումնասիրության համար, որի շրջանակում գրական գործիչների անհատական փորձը, ստեղծագործական մոտեցումները և հասարակական միջավայրի արտացոլումը ձևավորել են ազգային գրական մտքի զարգացումը։ Այն օգտակար է հայ գրականությամբ, գրականագիտությամբ, կենսագրական ուսումնասիրություններով և հայ մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների, ուսանողների ու ընթերցողների համար՝ նպաստելով Կոնստանդին Մելիք-Շահնազարյանի կյանքի ու գրական ժառանգության ճանաչմանը և նրա ստեղծագործական դերի արժևորմանը։

Աշխատությունը նվիրված է Փոքր Ասիայի պատմական Գամիրք (Կապադովկիա) երկրամասում բնակված հայերի պատմությանը, նրանց ազգային ինքնության ձևավորմանը, հասարակական կյանքին, կենցաղին և մշակութային ժառանգությանը։ Ուսումնասիրությունը ներկայացնում է Գամիրքի հայության պատմական անցյալը՝ անդրադառնալով տարածաշրջանում հայկական բնակչության հաստատման, բնակության տարածքների ձևավորման և պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում համայնքների զարգացման խնդիրներին։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հայաբնակ բնակավայրերի առանձնահատկություններին, բնակչության զբաղմունքներին, տնտեսական գործունեությանը, սոցիալական կառուցվածքին և համայնքային հարաբերություններին։ Պատմական տեղեկությունների ու ազգագրական դիտարկումների համադրությամբ բացահայտվում են տեղի հայերի առօրյա կյանքի կազմակերպման ձևերը, ընտանեկան հարաբերությունները, հասարակական սովորույթները, ավանդույթները և սերնդեսերունդ փոխանցվող մշակութային արժեքները։ Ուշադրության կենտրոնում են նաև նյութական մշակույթի դրսևորումները՝ բնակարանի ու կենցաղային միջավայրի առանձնահատկությունները, հագուստը, սնունդը, արհեստներն ու տնտեսական զբաղմունքները, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի հայ բնակչության կենսակերպի և տեղական պայմաններին հարմարվելու ձևերի մասին։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչներից է հոգևոր և հասարակական մշակույթը՝ կրոնական կյանքը, եկեղեցական ու համայնքային կառույցները, ժողովրդական հավատալիքները, ծեսերը, տոները, ընտանեկան սովորույթները, բանավոր ավանդույթներն ու ազգային հիշողության պահպանման միջոցները։ Այս երևույթների դիտարկումը ցույց է տալիս, թե ինչպես են Գամիրքի հայերը պահպանել իրենց լեզվական, կրոնական և մշակութային առանձնահատկությունները՝ միաժամանակ գտնվելով շրջակա ժողովուրդների ու տարածաշրջանի ընդհանուր պատմամշակութային միջավայրի ազդեցության ներքո։ Աշխատանքը կարևորում է նաև տեղական և համահայկական մշակութային տարրերի փոխհարաբերությունը՝ հնարավորություն տալով բացահայտելու, թե ինչ առանձնահատկություններ են բնորոշ եղել Գամիրքի հայության ինքնատիպ կենցաղին, սովորույթներին և հասարակական կազմակերպմանը։ Պատմաազգագրական մոտեցումը թույլ է տալիս համայնքի անցյալը դիտարկել ոչ միայն քաղաքական իրադարձությունների և պատմական տեղաշարժերի, այլև հասարակ մարդկանց կյանքի, նրանց աշխատանքային փորձի, ընտանեկան միջավայրի, ավանդույթների և մշակութային ժառանգության միջոցով։ Այս առումով ուսումնասիրությունը նպաստում է Փոքր Ասիայի հայության պատմության առավել ամբողջական ընկալմանը և կարևոր նյութ է տրամադրում տարածաշրջանի հայկական բնակավայրերի ու համայնքների պատմական նկարագրության համար։ Այն արժեքավոր է նաև հայկական սփյուռքի ձևավորման, տարածքային համայնքների ինքնության պահպանման, տեղական մշակութային առանձնահատկությունների և պատմական հիշողության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել հայագիտությամբ, պատմությամբ, ազգագրությամբ, մշակութաբանությամբ և հայկական գաղթօջախների պատմությամբ հետաքրքրվող հետազոտողների, ուսանողների ու ընթերցողների համար՝ ներկայացնելով Գամիրքի հայությանը որպես հայկական պատմամշակութային ժառանգության կարևոր և ինքնատիպ հատված։

Աշխատությունը նվիրված է հայ հասարակության արդի կյանքում տոների դերին, դրանց պահպանմանն ու փոփոխություններին, ինչպես նաև տոնական ավանդույթների և ժամանակակից սոցիալական հարաբերությունների փոխազդեցությանը։ Ուսումնասիրության առանցքում տոնն է՝ որպես ոչ միայն ուրախության, հանգստի և ժամանցի առիթ, այլև հասարակական հիշողության, ազգային ինքնության, մշակութային ժառանգության և համայնքային համախմբվածության կարևոր արտահայտություն։ Աշխատության մեջ դիտարկվում են հայերի տոնական կենցաղի ձևավորման առանձնահատկությունները, ավանդական տոնակատարությունների շարունակականությունն ու դրանց հարմարեցումը հասարակական նոր պայմաններին, ինչպես նաև այն փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում տոների ընկալման, կազմակերպման և նշման ձևերում։ Էթնոսոցիոլոգիական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տոնական երևույթները դիտարկել ոչ միայն մշակութային սովորույթների տեսանկյունից, այլև հասարակության կառուցվածքի, մարդկանց վարքագծի, արժեքային պատկերացումների և միջանձնային կապերի համատեքստում։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի ավանդույթի և արդիականության փոխհարաբերության ուսումնասիրությունը․ ինչպես են պահպանվում սերունդներից սերունդ փոխանցվող տոնական սովորույթները, ինչպիսի նոր տարրեր են ներմուծվում դրանց մեջ, և ինչպես են սոցիալական ու մշակութային փոփոխություններն ազդում տոնակատարությունների բովանդակության վրա։ Հայկական տոնական մշակույթը դիտարկվում է որպես բազմաշերտ համակարգ, որում միահյուսվում են կրոնական, ազգային, պատմական, ընտանեկան և հասարակական բաղադրիչները։ Տոների միջոցով արտահայտվում են ժողովրդի պատմական հիշողությունը, հավատալիքները, աշխարհընկալումը, բարոյական արժեքները և համայնքային պատկանելության զգացումը։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է նաև տոնական արարողությունների հասարակական նշանակությունը՝ ընտանիքի անդամների, հարազատների, ընկերների և տարբեր համայնքների միջև կապերի ամրապնդման, համատեղ մասնակցության և փոխադարձ հաղորդակցության տեսանկյունից։ Տոնական սովորույթների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են հասարակության տարբեր սերունդներ յուրացնում մշակութային ժառանգությունը, ինչ նշանակություն են տալիս ավանդական տոներին և ինչպես են դրանք ներառում իրենց առօրյա կյանքում։ Միաժամանակ ուշադրության կենտրոնում է տոների՝ որպես մշակութային ինքնության պահպանման և վերարտադրության միջոցի նշանակությունը ժամանակակից հասարակության պայմաններում։ Աշխատանքը արժեքավոր է հայոց արդի կենցաղի, տոնական մշակույթի և հասարակական հարաբերությունների ուսումնասիրության համար, քանի որ ներկայացնում է տոները ոչ թե մեկուսացված ծիսական իրադարձությունների, այլ հասարակական կյանքի և մշակութային գործընթացների անբաժանելի մասի տեսանկյունից։ Այն կարող է օգտակար լինել ազգագրությամբ, էթնոսոցիոլոգիայով, մշակութաբանությամբ և հայ ժողովրդի ավանդական ու ժամանակակից մշակույթով հետաքրքրվող հետազոտողների, ուսանողների և ընթերցողների համար՝ նպաստելով հայկական տոնական սովորույթների շարունակականության, փոփոխությունների և ժամանակակից հասարակության մեջ դրանց ունեցած նշանակության ավելի ամբողջական ընկալմանը։

Ռոզա Գրիգորյանի այս ծավալուն ազգագրական և բանահյուսագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Գեղարքունիքի պատմամշակութային միջավայրին, տարածաշրջանի բնակչության ժողովրդական ստեղծագործությանը, ավանդական կենսակերպին, սովորույթներին և հոգևոր մշակույթի առանձնահատկություններին։ Աշխատությունը ներկայացնում է Գեղարքունիքը որպես հայ ժողովրդի պատմական և մշակութային ինքնատիպ շրջան, որի բանավոր ժառանգության մեջ պահպանվել են տարբեր ժամանակաշրջանների պատմական հիշողությունը, հասարակական կյանքի դրսևորումները, տեղական աշխարհընկալումը և սերնդեսերունդ փոխանցված ավանդույթները։ Ժողովածուի հիմնական արժեքը տարածաշրջանին բնորոշ բանահյուսական նյութերի հավաքումն ու գիտական ներկայացումն է, որի միջոցով բացահայտվում են ժողովրդական ստեղծագործության ժանրային բազմազանությունը, թեմատիկ ընդգրկումը և տեղական առանձնահատկությունները։ Հատուկ նշանակություն ունեն ժողովրդական պատմություններն ու պատումները, որոնցում արտացոլվում են ժողովրդի հիշողության մեջ պահպանված պատմական իրադարձությունները, նշանավոր անձանց մասին պատկերացումները, բնակավայրերի անցյալը, հասարակական հարաբերությունները և համայնքային կյանքի կարևոր դրվագները։ Դրանց շարքում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում հուշապատումներն ու պատմական երգերը, որոնք կարևոր նյութ են տարածաշրջանի պատմական գիտակցության, անցյալի իրադարձությունների ժողովրդական ընկալման և բանավոր հիշողության պահպանման ձևերի ուսումնասիրության համար։ Բանահյուսական նյութերը հնարավորություն են տալիս բացահայտելու նաև Գեղարքունիքի բնակչության աշխարհայացքը, բարոյական պատկերացումները, մարդկային հարաբերությունների ընկալումը, առօրյա կյանքի փորձը և հասարակական վարքագծի ավանդական չափանիշները։ Ժողովրդական ստեղծագործությունների միջոցով արտահայտվում են աշխատանքի, ընտանիքի, հայրենիքի, ազատության, սիրո, հավատարմության, արդարության, բարության և մարդկային արժանապատվության գաղափարները։ Դրանց գեղարվեստական առանձնահատկությունները դրսևորվում են բանավոր խոսքին բնորոշ պատկերավորությամբ, արտահայտչականությամբ, կրկնություններով, ավանդական ձևակերպումներով, տեղական լեզվական երանգներով և ժողովրդական մտածողությանը հատուկ հումորով։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է նաև տարածաշրջանի պատմամշակութային առանձնահատկությունների ներկայացումը, որը հնարավորություն է տալիս բանահյուսական ժառանգությունը դիտարկել իր ձևավորման և պահպանման միջավայրում։ Գեղարքունիքի բնակավայրերի պատմական անցյալը, տեղական ավանդույթները, հասարակական կյանքի պայմանները և մշակութային կապերը փոխկապակցված են ժողովրդական ստեղծագործության հետ՝ ձևավորելով տարածաշրջանի ինքնատիպ մշակութային դիմագիծը։ Ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև լեզվական տեսանկյունից, քանի որ տեղական բանավոր խոսքը, բարբառային ձևերը, բառապաշարն ու արտահայտությունները ոչ միայն փոխանցում են նյութերի բնօրինակ հնչերանգը, այլև արժեքավոր աղբյուր են ներկայացնում հայերենի տարածքային տարբերակների և ժողովրդական լեզվամտածողության ուսումնասիրության համար։ Հավաքված բանահյուսական ժառանգությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տեղական և համահայկական մշակութային ավանդույթների փոխհարաբերությունները, տարբերակելու տարածաշրջանային ինքնատիպ դրսևորումները և հասկանալու, թե ինչպես են պատմական իրադարձություններն ու հասարակական փոփոխություններն արտացոլվել ժողովրդի բանավոր ստեղծագործության մեջ։ Հատկապես կարևոր է պատմական հիշողության և ժողովրդական պատումի փոխկապակցվածությունը, քանի որ բանավոր փոխանցվող պատմությունները հաճախ պահպանել են համայնքի ինքնության, անցյալի իրադարձությունների և ազգային փորձառության մասին պատկերացումներ, որոնք լրացնում են գրավոր պատմական տեղեկությունները։ Աշխատությունը նշանակալի ներդրում ունի հայ ազգագրական և բանահյուսագիտական նյութերի համակարգված հավաքման, պահպանման ու ուսումնասիրության գործում՝ ներկայացնելով Գեղարքունիքի մշակութային ժառանգությունը որպես հայ ժողովրդի ընդհանուր հոգևոր հարստության կարևոր բաղադրիչ։ Այն արժեքավոր է հայ ժողովրդական բանահյուսության, պատմական երգի, հուշապատումի, տեղական ավանդույթների, բարբառագիտության և տարածաշրջանային մշակույթի հետազոտության համար։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել ազգագրագետներին, բանագետներին, պատմաբաններին, լեզվաբաններին, մշակութային մարդաբաններին, ուսանողներին և բոլոր նրանց, ովքեր հետաքրքրված են Գեղարքունիքի պատմությամբ ու ժողովրդական մշակույթով։ Այն միաժամանակ ունի պահպանողական և ճանաչողական նշանակություն՝ փաստագրելով բանավոր ժառանգության կարևոր շերտեր և հնարավորություն տալով հետագա սերունդներին ծանոթանալու տարածաշրջանի բնակչության պատմական հիշողությանը, հոգևոր արժեքներին, ստեղծագործական մտածողությանը և մշակութային ինքնատիպությանը։

Ա. Տ. Մարությանի ազգագրական ուսումնասիրությունը նվիրված է 19-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը հայ ժողովրդի ավանդական բնակարանի ներքին հարդարանքի, կահավորման, տարածական կազմակերպման և կենցաղային մշակույթի առանձնահատկություններին։ Աշխատության հիմնական նպատակն է բացահայտել ժողովրդական բնակարանի ներքին միջավայրի ձևավորման սկզբունքները, դրա գործառնական ու գեղագիտական հատկանիշները և այն կապերը, որոնք գոյություն են ունեցել բնակելի տարածքի, ընտանիքի կենսակերպի, տնտեսական զբաղմունքների, հասարակական հարաբերությունների ու ավանդական աշխարհընկալման միջև։ Հայկական ժողովրդական բնակարանը դիտարկվում է ոչ միայն որպես բնակության և առօրյա գործունեության վայր, այլև որպես նյութական ու հոգևոր մշակույթի ամբողջական արտահայտություն, որտեղ յուրաքանչյուր տարածք, կահավորման առարկա, կենցաղային իր և ձևավորման տարր ունեցել է որոշակի գործառույթ ու նշանակություն։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարևոր տեղ են զբաղեցնում բնակարանի ներքին կառուցվածքը, բնակելի տարածքի տարբեր հատվածների նշանակությունը, ընտանիքի անդամների առօրյա կյանքի կազմակերպումը, կահույքի և կենցաղային իրերի դասավորությունը, ինչպես նաև տնտեսական ու ընտանեկան գործունեության հետ կապված ներքին հարմարությունները։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի ավանդական բնակարանի հիմնական տարրերը՝ օջախը, կրակի և ջերմության կազմակերպման միջոցները, քնելու, հանգստի, սննդի պատրաստման ու ընդունման համար նախատեսված հատվածները, կենցաղային պարագաների պահպանման վայրերը և բնակարանի ներքին միջավայրի այլ բաղադրիչները։ Դրանց ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են բնակելի տարածքի կառուցվածքն ու ներքին հարդարանքը պայմանավորվել ընտանիքի կազմով, զբաղմունքներով, բնակլիմայական պայմաններով, նյութական հնարավորություններով և տեղական ավանդույթներով։ Ժողովրդական բնակարանի ներքին միջավայրն արտացոլում է նաև ընտանիքի սոցիալական կառուցվածքը, սերունդների համակեցության ձևերը, հյուրասիրության մշակույթը, ընտանեկան հարաբերությունների կարգավորումը և առօրյա աշխատանքի բաշխումը։ Կահավորանքի ու կենցաղային առարկաների ուսումնասիրությունը բացահայտում է դրանց գործնական նշանակությունից բացի նաև գեղագիտական, խորհրդանշական և երբեմն ծիսական գործառույթները։ Տեքստիլ իրերը, գորգերը, անկողնային պարագաները, սպասքը, պահեստավորման միջոցները և ձեռագործ առարկաները կարևոր դեր են ունեցել բնակարանի հարմարավետության ու ներքին տեսքի ձևավորման մեջ՝ միաժամանակ արտահայտելով տեղական արհեստագործական ավանդույթները, գեղարվեստական ճաշակը և ընտանիքի նյութական մշակույթի մակարդակը։ Աշխատության կարևոր կողմերից է ժողովրդական բնակարանի ներքին հարդարանքի դիտարկումը պատմական փոփոխությունների համատեքստում։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը հայ հասարակության տնտեսական, սոցիալական և մշակութային կյանքում տեղի ունեցած փոփոխություններն իրենց ազդեցությունն են թողել նաև բնակելի միջավայրի վրա՝ պայմանավորելով ավանդական ձևերի պահպանման, վերափոխման և նոր տարրերի ներմուծման գործընթացները։ Այդ տեսանկյունից ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու բնակարանի ներքին կառուցվածքի և կահավորման պատմական շարունակականությունը, ինչպես նաև տարբեր ժամանակաշրջանների ու բնակավայրերի միջև առկա առանձնահատկությունները։ Հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ ժողովրդի նյութական մշակույթի պատմության, ավանդական կենցաղի, ժողովրդական ճարտարապետության և բնակելի միջավայրի ձևավորման սկզբունքների ուսումնասիրության համար։ Այն օգնում է հասկանալու, թե ինչպես են աշխարհագրական պայմանները, տեղական շինարարական ավանդույթները, ընտանեկան կենսակերպը և հասարակական հարաբերությունները համատեղ ձևավորել հայկական բնակարանի ներքին կազմակերպումը։ Աշխատությունը արժեքավոր է ազգագրագետների, ճարտարապետների, արվեստաբանների, պատմաբանների, մշակութային մարդաբանների և դիզայնի պատմությամբ հետաքրքրվողների համար, քանի որ ներկայացնում է հայ ժողովրդական բնակարանը որպես պատմական հիշողություն, կենցաղային փորձ, գեղարվեստական ճաշակ և ազգային ինքնատիպություն պահպանող մշակութային միջավայր։ Այն նաև կարևոր ճանաչողական նշանակություն ունի ընթերցողների համար՝ հնարավորություն տալով պատկերացում կազմելու նախորդ սերունդների բնակության պայմանների, ընտանեկան կյանքի կազմակերպման և ավանդական հայկական տան ներքին աշխարհի մասին։

Զ. Վ. Հարությունյանի այս ազգագրական ուսումնասիրությունը նվիրված է հայ ժողովրդի ընտանեկան սովորույթներում և ծիսական համակարգում պահպանված պաշտամունքային պատկերացումներին, դրանց ծագումնաբանական հիմքերին, խորհրդանշական նշանակությանը և մշակութային դրսևորումներին։ Աշխատության կենտրոնում հայ ընտանիքի կյանքի տարբեր փուլերին ուղեկցող սովորույթներն ու արարողություններն են, որոնց մեջ արտահայտվել են նախնադարյան հավատալիքների, բնության ուժերի պաշտամունքի, նախնիների հիշատակի, պտղաբերության գաղափարների և քրիստոնեական աշխարհայացքի փոխներգործության արդյունքում ձևավորված պատկերացումները։ Ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ընտանեկան ծեսերը դիտարկելու ոչ միայն որպես հասարակական կյանքի ավանդական դրսևորումներ, այլև որպես պատմականորեն ձևավորված հավատալիքների ու խորհրդանշական գործողությունների ամբողջություն, որի միջոցով համայնքը փոխանցել է իր արժեքները, աշխարհընկալումը և վարքականոնները հաջորդ սերունդներին։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի մարդու կյանքի կարևոր անցումային փուլերի՝ ծննդի, մանկության, ամուսնության և ընտանեկան կյանքի հետ կապված սովորույթները, որոնցում պահպանվել են պաշտամունքային նշանակություն ունեցող առարկաներ, գործողություններ, խոսքային բանաձևեր և արարողակարգային պատկերացումներ։ Այս սովորույթներում արտահայտվել են ընտանիքի շարունակականության, սերնդաճի, առողջության, բարօրության, պտղաբերության, չար ազդեցություններից պաշտպանության և ընտանեկան օջախի պահպանության գաղափարները։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է ժողովրդական ծեսերում նախաքրիստոնեական հավատալիքների հետքերի բացահայտումը։ Հայերի ընտանեկան ավանդույթներում տարբեր ժամանակաշրջանների կրոնական պատկերացումները հաճախ համադրվել են՝ ձևավորելով բարդ ծիսական համակարգ, որտեղ հնագույն պաշտամունքային տարրերը պահպանվել են քրիստոնեական սովորույթների, աղոթքների, օրհնությունների և եկեղեցական արարողությունների կողքին։ Այդ համադրությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու հայկական ժողովրդական կրոնի առանձնահատկությունները, հավատալիքների պատմական շարունակականությունը և ավանդական մշակույթի հարմարվողականությունը հասարակական ու կրոնական փոփոխություններին։ Աշխատության մեջ կարևոր նշանակություն ունի նաև ծեսերի խորհրդանշական կողմի ուսումնասիրությունը․ ընտանեկան արարողություններում օգտագործվող առարկաները, սննդատեսակները, նվիրատվությունները, օրհնանքներն ու ծիսական գործողությունները դիտարկվում են որպես որոշակի իմաստներ կրող մշակութային նշաններ, որոնց միջոցով արտահայտվել են մարդկանց պատկերացումները կյանքի, մահվան, վերածնության, բարեբախտության, չարից պաշտպանվելու և մարդկային հարաբերությունների մասին։ Ընտանեկան սովորույթների ուսումնասիրությունը միաժամանակ բացահայտում է ընտանիքի՝ որպես հասարակության հիմնական հաստատության դերը ավանդական հայկական մշակույթում։ Ծեսերը կարգավորել են անհատի և համայնքի փոխհարաբերությունները, ամրապնդել ազգակցական կապերը, սահմանել ընտանիքի անդամների պարտականություններն ու փոխադարձ պատասխանատվությունը և ապահովել մշակութային փորձի փոխանցումը։ Դրանց միջոցով պահպանվել են նաև սերունդների միջև կապը, նախնիների հիշատակի նկատմամբ հարգանքը և համայնքային համերաշխության սկզբունքները։ Հետազոտությունը կարևոր է հայոց ավանդական մշակույթի պատմական շերտերը բացահայտելու, ընտանեկան ծիսակարգի ձևավորման ու զարգացման ընթացքը հասկանալու և ժողովրդական հավատալիքների մեջ պահպանված հնագույն պատկերացումները մեկնաբանելու տեսանկյունից։ Այն արժեքավոր նյութ է ներկայացնում հայ ազգագրության, կրոնագիտության, բանահյուսության, ժողովրդական ծիսաբանության և մշակութային մարդաբանության ուսումնասիրության համար՝ օգնելով բացահայտել հայերի ընտանեկան կյանքի ոչ միայն կենցաղային, այլև հոգևոր ու խորհրդանշական բովանդակությունը։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել հետազոտողներին, ուսանողներին և հայ ժողովրդի ավանդական մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես հայ ընտանեկան ծեսերի, պաշտամունքային պատկերացումների և նախաքրիստոնեական ու քրիստոնեական մշակութային տարրերի փոխկապակցվածության ուսումնասիրության աղբյուր։

Էսթեր Խեմչյանի այս ծավալուն ազգագրական և բանահյուսագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Իջևանի տարածաշրջանի՝ պատմական Ձորոփորի տարածքի ժողովրդական մշակույթին, բանավոր ստեղծագործական ժառանգությանը, ավանդույթներին, սովորույթներին և տեղական հոգևոր կյանքի առանձնահատկություններին։ Աշխատության կարևորագույն նպատակներից է պահպանել և գիտական շրջանառության մեջ դնել տարածաշրջանի բնակչության հիշողության մեջ սերնդեսերունդ փոխանցված բանահյուսական նյութերը՝ ներկայացնելով դրանք իրենց բնական միջավայրի, տեղական պատմական հիշողության և հասարակական կյանքի հետ ունեցած կապերով։ Ուսումնասիրության հիմքում ընկած են Իջևանի ենթատարածքի 17 բնակավայրերում իրականացված բանահավաքչական աշխատանքները, որոնց ընթացքում գրառված 2625 միավորից ընտրվել և ժողովածուում ընդգրկվել է 1322 նյութ։ Հավաքածուն առանձնանում է ժանրային բազմազանությամբ և ընդգրկում է ժողովրդական բանավոր ստեղծագործության տարբեր տեսակներ՝ հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի բանահյուսական մտածողության, գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների և ավանդական աշխարհընկալման մասին։ Վիպական բանահյուսության բաժնում ներկայացված են հրաշապատում, կենցաղային և կենդանական հեքիաթներ, պատմական անձանց մասին պատումներ, ավանդազրույցներ, հուշապատումներ, զվարճախոսություններ և ստապատումներ։ Այս նյութերն արտացոլում են ժողովրդի պատկերացումները աշխարհի, մարդկային հարաբերությունների, բարու և չարի, արդարության, խելամտության, քաջության, աշխատանքի ու կենսափորձի մասին՝ միաժամանակ պահպանելով տեղական պատմական հիշողության և գեղարվեստական ավանդույթի առանձնահատկությունները։ Քնարական բանահյուսության բաժինը ներառում է աշխատանքային, հայդուկային, սիրային, օրորոցային և աշուղական երգեր, տեղական ստեղծագործողների երգեր, սգերգեր ու մանկական խաղերգեր, որոնց միջոցով բացահայտվում են ժողովրդի հուզական աշխարհը, ընտանեկան ու հասարակական հարաբերությունները, առօրյա աշխատանքը, սիրո և կորստի ապրումները, հայրենիքի ու ազատության գաղափարները։ Առանձին տեղ են զբաղեցնում բանաձևային և ասութային ստեղծագործությունները՝ առածներն ու ասացվածքները, դարձվածքները, օրհնանքները, բարեմաղթանքները, փաղաքշական խոսքերը, երդումները, գաղտնախոսությունները, անեծքները, շուտասելուկները, հանելուկներն ու աղոթքները։ Դրանք ներկայացնում են ժողովրդական իմաստության, լեզվական պատկերավորության և բանավոր հաղորդակցության հարուստ շերտը՝ արտահայտելով համայնքի բարոյական պատկերացումները, կենսական փորձը, հումորի զգացումը և աշխարհը մեկնաբանելու յուրահատուկ եղանակները։ Ազգագրական նյութերը լրացնում են բանահյուսական բաժինները՝ ընթերցողին ծանոթացնելով ժողովրդական տոներին, ծիսական սովորույթներին, հավատալիքներին, բնության երևույթների հետ կապված պատկերացումներին և ավանդական կենսակերպին։ Ներկայացված են Նոր տարվա և Մեծ պահքի հետ կապված սովորույթներ, անձրևառաջացման, անձրևախափանման ու կարկտախափանման ծեսեր, ժողովրդական բժշկության միջոցներ և գուշակություններ։ Այս նյութերը կարևոր են ժողովրդական հավատալիքների, ծիսական վարքի, բնության և մարդու փոխհարաբերության, ինչպես նաև ավանդական հասարակության աշխարհայացքի ուսումնասիրության համար։ Աշխատության ներածական ուսումնասիրությունը տարածաշրջանի պատմական ու մշակութային միջավայրը դիտարկում է պատմական և հնագիտական տվյալների համադրմամբ՝ հնարավորություն տալով բանահյուսական նյութերը կապելու դրանց առաջացման և պահպանման միջավայրի հետ։ Ժողովածուի գիտական արժեքն ընդլայնվում է նյութերի դասակարգման, համեմատական դիտարկումների և բացատրական ապարատի շնորհիվ․ ներկայացված են բարբառային դժվարիմաց բառերի ու արտահայտությունների մեկնություններ, անձնանունների և տեղանունների ցանկեր, համադրական աղյուսակներ, ինչպես նաև գրառման վայրի, ժամանակի և բանասացի վերաբերյալ տեղեկություններ։ Հեքիաթների հայաստանյան և միջազգային զուգահեռները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու տեղական պատումների կապերը համահայկական և համաշխարհային բանահյուսական ավանդույթների հետ, բացահայտելու տարածված սյուժեների տարբերակները և տարածաշրջանային առանձնահատկությունները։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև բանասացների խոսքի և տեղական բարբառային ձևերի պահպանումը, քանի որ դրանք ոչ միայն փոխանցում են ստեղծագործությունների ինքնատիպ հնչերանգը, այլև արժեքավոր լեզվական նյութ են ներկայացնում հայերենի տարածքային տարբերակների, բառապաշարի և բանավոր խոսքի ուսումնասիրության համար։ Ժողովածուն փաստագրում է Իջևանի տարածաշրջանի ժողովրդական մշակույթի բազմաթիվ դրսևորումներ՝ պահպանելով այնպիսի պատմություններ, երգեր, սովորույթներ և հավատալիքներ, որոնք բանավոր փոխանցման պայմաններում կարող են աստիճանաբար մոռացվել կամ փոփոխվել։ Դրա շնորհիվ այն կարևոր սկզբնաղբյուր է հայ բանահյուսության, ազգագրության, բարբառագիտության, ժողովրդական երաժշտության, պատմական հիշողության և մշակութային մարդաբանության ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու Ձորոփորի պատմամշակութային միջավայրի ինքնատիպությունը, բացահայտելու տեղական և համահայկական ավանդույթների ընդհանրություններն ու տարբերությունները, ուսումնասիրելու ժողովրդի կենսակերպի, մտածողության և ինքնության պահպանման մեխանիզմները։ Այն արժեքավոր է ինչպես մասնագետ հետազոտողների և ուսանողների, այնպես էլ հայ ժողովրդական մշակույթով, Տավուշի պատմությամբ, ավանդական սովորույթներով, հեքիաթներով, երգերով ու բանավոր ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ միաժամանակ ծառայելով որպես տարածաշրջանային մշակութային հիշողության պահպանման և հետագա ուսումնասիրությունների կարևոր նյութ։

Հայ միջնադարյան հոգևոր գրականության բացառիկ նշանակություն ունեցող այս ստեղծագործությունը ներկայացնում է Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու աղոթական ժառանգությունը՝ արտահայտելով քրիստոնեական հավատքի, մարդու ներաշխարհի, աստվածային ողորմության և հոգևոր կատարելագործման մասին հեղինակի խորունկ մտորումները։ Գրքի բովանդակության կենտրոնում մարդու և Աստծու հարաբերությունն է՝ իր ողջ բարդությամբ, ներքին լարումներով, մեղքի գիտակցմամբ, զղջմամբ, ապաշխարությամբ և փրկության հույսով։ Աղոթքներում մարդը հանդես է գալիս որպես սեփական թուլություններն ու անկատարությունը գիտակցող, աստվածային գթությանն ապավինող և հոգևոր մաքրության ձգտող անհատ։ Հեղինակը դիմում է Աստծուն՝ խնդրելով ներողամտություն, ողորմություն, հոգու բժշկություն և փրկություն՝ միաժամանակ արտահայտելով խորին հավատ, խոնարհություն և անսահման վստահություն աստվածային սիրո հանդեպ։ Ստեղծագործության կարևոր թեմաներից են մեղքի և առաքինության հակադրությունը, մարդկային բնության սահմանափակությունը, խղճի ձայնը, հոգևոր պայքարը, կյանքի անցողիկությունը, մահվան գիտակցումը և հավիտենական կյանքի հույսը։ Գրական առումով այն առանձնանում է բարձրարվեստ բանաստեղծական արձակով, պատկերավոր լեզվով, հուզական մեծ լարվածությամբ, խորհրդանշական արտահայտություններով, ճարտասանական դիմումներով և աստվածաշնչյան պատկերների ու գաղափարների հարուստ կիրառությամբ։ Նարեկացու խոսքը միավորում է անձնական աղոթքի անկեղծությունը, փիլիսոփայական խորությունը և գեղարվեստական արտահայտչականությունը՝ աղոթական խոսքը վերածելով մարդու հոգևոր ինքնաճանաչման ու ներքին վերափոխման միջոցի։ Ստեղծագործությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում հայ քրիստոնեական մտածողության մեջ՝ դարեր շարունակ ներգործելով հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքի, աղոթական մշակույթի, գրականության և գեղարվեստական մտածողության վրա։ Այն դիտարկվում է որպես հայ միջնադարյան գրականության բարձրագույն նվաճումներից մեկը և համամարդկային հոգևոր ժառանգության նշանակալի հուշարձան, քանի որ բարձրացնում է մարդկային գոյության, մեղքի, պատասխանատվության, սիրո, հույսի և աստվածային ողորմության համընդհանուր հարցեր։ Այս հրատարակությունը կարևոր է նաև Նարեկացու երկի տարածման, պահպանման և հայերեն տպագիր հոգևոր գրականության պատմության ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Այն արժեքավոր է ոչ միայն հավատացյալ ընթերցողների հոգևոր ընթերցանության համար, այլև հայ միջնադարյան գրականությամբ, աստվածաբանությամբ, փիլիսոփայությամբ, գրական լեզվի պատմությամբ և հայ մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ուսումնասիրողների համար։