Արցախեցի, Հովսեփ

Լեզվաբանություն

Աշխատությունը հայերեն բառարանագրության կարևոր բնույթի լեզվաբանական ձեռնարկ է, որի հիմնական նպատակն է գրաբարից աշխարհաբար անցումը դարձնել առավել հասկանալի և մատչելի՝ ներկայացնելով դասական հայերենի բառապաշարի իմաստները աշխարհաբարի միջոցով։ Այն նվիրված է հայերենի երկու կարևոր լեզվական ձևերի՝ գրաբարի և աշխարհաբարի միջև բառային ու իմաստային կապերի բացահայտմանը և ծառայում է որպես լեզվական միջնորդ դասական գրական լեզվով ստեղծված բնագրերը հասկանալու և ժամանակակից խոսակցական ու գրական լեզվով դրանց բովանդակությունն ընկալելու համար։ Գրաբարը՝ որպես հայոց հին գրական լեզու, դարեր շարունակ եղել է հայ մատենագրության, պատմագրության, աստվածաբանական, փիլիսոփայական, գիտական և գեղարվեստական ստեղծագործությունների հիմնական լեզուն։ Այն պահպանել է հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և պատմական ժառանգության մեծ մասը, սակայն ժամանակի ընթացքում լեզվական փոփոխությունների հետևանքով նրա բառապաշարը, քերականական կառուցվածքը և արտահայտչական ձևերը աստիճանաբար հեռացել են աշխարհաբարի բնական զարգացման ուղուց։ Այս հանգամանքը ստեղծել է դասական հայերենով գրված երկերը նոր լեզվական միջավայրում ընկալելի դարձնելու անհրաժեշտություն, ինչին էլ ծառայել է գրաբարից աշխարհաբար բառարանագրական աշխատանքների զարգացումը։ Բառարանի հիմնական բովանդակային ուղղությունը գրաբարյան բառերի իմաստների բացատրությունն ու դրանց աշխարհաբար համարժեքների ներկայացումն է։ Այս եղանակով ընթերցողը հնարավորություն է ստանում հասկանալու հին հայերեն բառերի նշանակությունը, ճանաչելու դրանց գործածության առանձնահատկությունները և բացահայտելու այն իմաստային կապերը, որոնք պահպանվել կամ փոփոխվել են լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում։ Բառային նյութի ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն առանձին բառերի իմաստները յուրացնելու, այլև գրաբարի ընդհանուր բառապաշարային համակարգը ճանաչելու համար։ Բառերի նշանակությունների համադրումը հնարավորություն է տալիս նկատելու լեզվական շարունակականությունը, իմաստային տեղաշարժերը, հոմանիշային հարաբերությունները և բառերի կիրառության պատմական առանձնահատկությունները։ Աշխատության կարևոր նշանակություններից է նաև գրաբարյան բնագրերի ընթերցանության և մեկնաբանության գործընթացին աջակցելը։ Հայ հին գրականության ուսումնասիրությունը հաճախ պահանջում է բառային հատուկ գիտելիքներ, քանի որ բազմաթիվ բառեր ժամանակակից լեզվում այլևս չեն գործածվում, ստացել են նոր իմաստներ կամ պահպանվել են միայն որոշակի գրական ու մասնագիտական ոլորտներում։ Նման բառարանն օգնում է հաղթահարելու այդ լեզվական դժվարությունները՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով անմիջականորեն հասկանալու բնագրի բառապաշարը և ավելի խորությամբ ընկալելու դրա բովանդակությունը։ Միաժամանակ այն նպաստում է աշխարհաբարի բառապաշարի հարստացմանը՝ ընթերցողին ծանոթացնելով հայերենի պատմական բառային շերտերին և դրանց արտահայտչական հնարավորություններին։ Լեզվաբանական առումով աշխատությունը կարևոր է պատմական բառարանագրության, բառիմաստաբանության և հայերենի զարգացման ուսումնասիրության համար։ Գրաբարի ու աշխարհաբարի միջև բառային համապատասխանությունների ներկայացումը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հայերենի պատմական շարունակականությունը, բառերի իմաստային փոփոխությունները և լեզվական տարբեր փուլերի փոխհարաբերությունները։ Այն նաև արտացոլում է լեզվական միջնորդության այն սկզբունքը, որի համաձայն՝ հին գրական ժառանգության պահպանումը պետք է զուգակցվի դրա հասանելիության ընդլայնման հետ։ Աշխատության գործնական արժեքը պայմանավորված է նրանով, որ այն կարող է ծառայել որպես օժանդակ միջոց ինչպես գրաբար սովորողների, այնպես էլ պատմական, կրոնական և գեղարվեստական բնագրերով զբաղվող ընթերցողների համար։ Բառարանի միջոցով հնարավոր է զարգացնել բառապաշարային գիտելիքները, կատարելագործել լեզվական համեմատության հմտությունները և ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել հայերենի պատմական բառային համակարգի մասին։ Պատմական և մշակութային առումով այն կարևոր տեղ ունի տասնիններորդ դարի հայ լուսավորական ու լեզվաբանական մտքի զարգացման համատեքստում։ Այդ ժամանակաշրջանում աշխարհաբարի տարածումը, գրաբարի ուսուցման կազմակերպումը և հին մատենագրության հասանելիության ապահովումը հայ կրթական ու մշակութային կյանքի կարևոր խնդիրներից էին։ Գրաբարի և աշխարհաբարի միջև կապող օղակ ստեղծող բառարանները նպաստում էին ազգային գրական ժառանգության պահպանմանը և նոր սերունդների հաղորդակցությանը դասական հայերենով ստեղծված մշակութային արժեքների հետ։ Այսպիսի աշխատությունները նաև կարևոր դեր էին կատարում հայերեն լեզվաբանական եզրաբանության և բառարանագրական մեթոդների զարգացման գործում։ Գիրքը արժեքավոր է հայ բառարանագրության պատմության, գրաբարի և աշխարհաբարի փոխհարաբերությունների, պատմական բառագիտության և հայ լեզվամշակութային ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն հետաքրքրություն է ներկայացնում լեզվաբանների, բանասերների, գրաբարի մասնագետների, հայ մատենագրության ուսումնասիրողների, թարգմանիչների, ուսուցիչների և հայոց լեզվի պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Իր նշանակությամբ աշխատությունը ոչ միայն բառային բացատրությունների ժողովածու է, այլև հայերենի պատմական տարբեր փուլերը միմյանց կապող կարևոր լեզվական գործիք, որը նպաստում է դասական գրավոր ժառանգության պահպանմանը, ուսումնասիրմանը և ժամանակակից ընթերցողին հասանելի դարձնելուն։