Այվազյան, Գայանե Անդրանիկի

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է XVII դարի հայ մտավոր և մշակութային կյանքի նշանավոր ներկայացուցիչ Երեմիա Քյոմուրճյանի պատմագրական գործունեության ու նրա թողած գրավոր ժառանգության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում հեղինակի պատմագիտական հայացքների, պատմական նյութի ընտրության և շարադրման սկզբունքների, աղբյուրների օգտագործման առանձնահատկությունների ու իր ժամանակաշրջանի իրադարձությունների մեկնաբանման եղանակների բացահայտումն է։ Նրա երկերը դիտարկվում են XVII դարի Օսմանյան կայսրության, Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի և ընդհանրապես հայ հասարակական ու մշակութային կյանքի պատմության ուսումնասիրման կարևոր սկզբնաղբյուրների համատեքստում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է հատկացվել այն հանգամանքին, թե պատմագիրը ինչպես է համադրում իրադարձությունների ժամանակագրական ներկայացումը անձնական դիտարկումների, ժամանակակիցների մասին տեղեկությունների, հասարակական կյանքի նկարագրությունների և ավանդված պատմական նյութի հետ։ Այս տեսանկյունից նրա ժառանգությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն քաղաքական իրադարձությունները, այլև քաղաքային առօրյան, համայնքային հարաբերությունները, եկեղեցական կյանքը, կրթամշակութային միջավայրը և հայ բնակչության կապերը տարածաշրջանի այլ հասարակական խմբերի հետ։ Կարևորվում է նաև հեղինակի՝ որպես իր ժամանակի ականատեսի և տեղեկություններ հավաքող մտավորականի դերը, քանի որ պատմական հաղորդումների աղբյուրագիտական արժեքը գնահատելիս անհրաժեշտ է տարբերակել անմիջական դիտարկումները, փոխանցված տեղեկությունները և ավելի վաղ աղբյուրներից վերցված նյութերը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նրա պատմագրական լեզվին, պատմական կերպարների ներկայացման եղանակներին, ժամանակի և պատճառահետևանքային կապերի ընկալմանը, ինչպես նաև կրոնական ու բարոյական պատկերացումների ազդեցությանը պատմական իրադարձությունների մեկնաբանության վրա։ Ձեռագրական ավանդույթի ուսումնասիրությունը ևս կարևոր ուղղություն է՝ հնարավորություն տալով պարզելու երկերի պահպանման, ընդօրինակման, խմբագրման և հետագա շրջանառության առանձնահատկությունները։ Նրա ստեղծագործությունների համադրումը ժամանակակից և նախորդ հայ պատմագիրների աշխատությունների հետ նպաստում է XVII դարի հայ պատմագրության զարգացման միտումների և հեղինակային առանձնահատկությունների բացահայտմանը։ Ընդհանուր առմամբ ուսումնասիրությունը միավորում է պատմագրության պատմության, աղբյուրագիտության, ձեռագրագիտության և հայ մշակույթի պատմության մոտեցումները՝ ներկայացնելով հեղինակի ժառանգության նշանակությունը վաղ նոր շրջանի հայ հասարակության, Կոստանդնուպոլսի հայկական միջավայրի և հայ պատմական մտքի զարգացման ուսումնասիրման համար։