Չուգասզյան, Սաթենիկ Լևոնի

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվող XIII դարի կիլիկյան Ավետարանի մանրանկարչության համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ այն դիտարկելով ոչ միայն հայկական միջնադարյան արվեստի զարգացման, այլև Միջերկրական ծովի ավազանի մշակութային և գեղարվեստական փոխազդեցությունների լայն համատեքստում։ Ձեռագիրը համարվում է կիլիկյան արքայական ձեռագրերի նշանակալի նմուշներից, իսկ նրա «Ավետման» մանրանկարը առանձնանում է իր գեղարվեստական ինքնատիպությամբ, կերպարների արտահայտչականությամբ, ճարտարապետական տարրերի նրբությամբ, բուսական զարդանախշերով և գունային հարուստ լուծումներով։ Ուսումնասիրության հիմնական նպատակներից է բացահայտել ձեռագրի նկարազարդումների պատկերագրական և ոճական առանձնահատկությունները, դրանց խորհրդաբանությունը, ինչպես նաև համադրել դրանք նույն ժամանակաշրջանի կիլիկյան այլ ձեռագրերի հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Միջերկրական ծովի տարբեր մշակութային կենտրոնների՝ Բյուզանդական կայսրության, Կիպրոսի, հարավային Իտալիայի, Պալերմոյի, խաչակիրների իշխանությունների և Սինայի արվեստի հետ հնարավոր ընդհանրություններին ու փոխազդեցություններին։ Այս համեմատական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես են տարբեր մշակութային ավանդույթներ արտացոլվել կիլիկյան մանրանկարչության մեջ և ինչպես է տեղական հայկական գեղարվեստական մտածողությունը վերամշակել ու յուրովի արտահայտել արտաքին ազդեցությունները։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է զբաղեցնում մանրանկարների պատկերագրական վերլուծությունը, որի միջոցով ուսումնասիրվում են սյուժետային լուծումները, կերպարների կառուցվածքը, շարժումները, դիմագծերը, հագուստը, լուսապսակները, զարդային և ճարտարապետական տարրերը։ Միաժամանակ վերլուծվում է գեղարվեստական լեզուն՝ գույնի կիրառությունը, կոմպոզիցիոն կառուցվածքը, տարածության կազմակերպումը, գծային և ծավալային լուծումները, ինչպես նաև կերպարների հոգեբանական և հուզական արտահայտչականությունը։ Այս առանձնահատկությունների համադրությունը ցույց է տալիս, որ ձեռագրի նկարազարդումները միաժամանակ կրում են կիլիկյան հայկական արվեստի ինքնատիպ դրոշմը և արտացոլում են Միջերկրածովյան մշակութային միջավայրի հետ սերտ առնչությունների արդյունքը։ Ուսումնասիրությունը արժեքավոր է հատկապես նրանով, որ առանձին ձեռագրի օրինակով ներկայացնում է միջնադարյան մշակութային փոխանակման և գեղարվեստական ազդեցությունների բարդ գործընթացը՝ փորձելով որոշել հայկական մանրանկարչության տեղն ու նշանակությունը Միջերկրական ծովի միջնադարյան արվեստի ընդհանուր համակարգում։ Այն կարող է հետաքրքրել արվեստաբաններին, ձեռագրագետներին, պատմաբաններին, մշակութաբաններին, հայկական միջնադարյան արվեստի ուսումնասիրողներին, ինչպես նաև Կիլիկյան Հայաստանի մշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։