Դանիելյան, Էդվարդ Գալուստի

Պատմություն

Գիրքը նվիրված է Հայոց ցեղասպանությունից և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների բռնություններից փրկված հայ փախստականների պատմությանը Անդրկովկասում 1914-1922 թվականներին։ Ուսումնասիրության առանցքում գտնվում են հայ փախստականների տեղաշարժերը, նրանց թվաքանակի փոփոխությունները, բնակության վայրերը, սոցիալ-տնտեսական և կենցաղային պայմանները, ինչպես նաև Անդրկովկասում նրանց տեղավորման և գոյատևման հետ կապված խնդիրները։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն հսկայական մարդկային տեղաշարժերի մասին, որոնք տեղի ունեցան պատերազմի, զանգվածային բռնությունների, տեղահանությունների և ցեղասպանության հետևանքով, երբ հազարավոր հայեր ստիպված էին լքել իրենց բնակավայրերը և ապաստան փնտրել Անդրկովկասի տարբեր շրջաններում։ Հեղինակը ուշադրություն է դարձնում փախստականների շարժի ուղղություններին և փուլերին՝ փորձելով վերականգնել նրանց տեղաշարժերի ընդհանուր պատկերը և պարզել, թե ինչպես էին քաղաքական ու ռազմական իրադարձությունները ազդում բնակչության վերաբաշխման վրա։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև փախստականների թվակազմի հարցը, որի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս գնահատել տեղի ունեցած ժողովրդագրական փոփոխությունների մասշտաբները և տարբեր ժամանակներում փախստականների թվի աճի կամ նվազման պատճառները։ Աշխատության մյուս կարևոր ուղղությունը նրանց կացության ուսումնասիրությունն է․ անդրադարձ է կատարվում բնակարանային պայմաններին, սննդի և հագուստի ապահովմանը, առողջապահական խնդիրներին, աշխատանքի հնարավորություններին, որբերի և անապաստան մարդկանց վիճակին, ինչպես նաև տեղական իշխանությունների, հասարակական կազմակերպությունների և բարեգործական կառույցների կողմից ցուցաբերված օգնությանը։ Ուսումնասիրությունը նաև ցույց է տալիս, որ փախստականների հիմնախնդիրը միայն մարդասիրական խնդիր չէր, այլ ուներ լուրջ քաղաքական, տնտեսական և ժողովրդագրական նշանակություն՝ կապված Անդրկովկասի տարածաշրջանի ընդհանուր անկայունության, պետական իշխանությունների փոփոխությունների և հետպատերազմյան իրադրության հետ։ 1914-1922 թվականների ժամանակահատվածի ընդգրկումը հնարավորություն է տալիս հետևելու գործընթացի զարգացմանը պատերազմի սկզբից մինչև հետպատերազմյան տարիները՝ ներառյալ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ձևավորման և տարածաշրջանում տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխությունների շրջանը։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուրային և գիտական նշանակություն ունի Հայոց ցեղասպանությունից փրկվածների, փախստականության պատմության, հայ ժողովրդի ժողովրդագրական տեղաշարժերի և XX դարի սկզբի Անդրկովկասի սոցիալ-քաղաքական իրականության ուսումնասիրության համար։ Այն հատկապես արժեքավոր է նրանով, որ մարդկային ողբերգությունը դիտարկում է նաև փաստական և ժողովրդագրական տեսանկյունից՝ ներկայացնելով փախստականների շարժի, թվաքանակի և կացության վերաբերյալ տվյալներ ու դրանց հիման վրա վերականգնելով պատմական ժամանակաշրջանի կարևորագույն գործընթացներից մեկը։