Երիցյան, Արմեն Ալբերտի

Քաղաքագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է 1920–1924 թվականներին Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ձևավորված քաղաքական, դիվանագիտական, ռազմական և տնտեսական հարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ Առաջին աշխարհամարտից հետո Հարավային Կովկասում և Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած արմատական աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում այն գործընթացներն են, որոնց ընթացքում երկու երկրների միջև հարաբերությունները ձևավորվեցին նոր քաղաքական պայմաններում՝ Օսմանյան կայսրության փլուզումից, Ադրբեջանի խորհրդայնացումից և Թուրքիայի ազգային-ազատագրական շարժման հաղթանակից հետո։ Աշխատությունը կարևորում է այն հանգամանքը, որ նշված ժամանակաշրջանը երկու պետությունների հարաբերությունների համար անցումային փուլ էր․ նախկին կայսերական և հանրապետական քաղաքական համակարգերի փոփոխությունը, բոլշևիկյան Ռուսաստանի ազդեցության ընդլայնումը և տարածաշրջանային ուժերի վերադասավորումը էապես փոխեցին նրանց արտաքին քաղաքական հնարավորությունները։ Ուսումնասիրության սկզբնական փուլում դիտարկվում են 1920 թվականի իրադարձությունները, հատկապես Ադրբեջանի խորհրդայնացումը և դրա հետևանքները տարածաշրջանային քաղաքականության համար։ Ադրբեջանի նոր քաղաքական կարգավիճակը այն ներքաշեց խորհրդային ազդեցության համակարգ, մինչդեռ Թուրքիայի ազգային շարժումը պայքարում էր Անկարայի շուրջ ձևավորված նոր իշխանության ամրապնդման և արտաքին ուժերի դեմ պայքարի համար։ Այս պայմաններում երկու կողմերի հարաբերությունները զարգանում էին ոչ միայն երկկողմ շահերի, այլև Խորհրդային Ռուսաստանի հետ նրանց հարաբերությունների ազդեցության ներքո։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Թուրքիայի ազգային-ազատագրական շարժման և ադրբեջանական քաղաքական շրջանակների փոխհարաբերություններին։ Այդ շրջանում կարևոր դեր ունեին ինչպես գաղափարական և ազգային համերաշխության պատկերացումները, այնպես էլ ավելի լայն տարածաշրջանային ռազմավարական հաշվարկները։ Թուրքիայի ազգային շարժման ղեկավարության համար Կովկասը կարևոր նշանակություն ուներ անվտանգության և արտաքին կապերի տեսանկյունից, իսկ Ադրբեջանը գտնվում էր այնպիսի աշխարհաքաղաքական դիրքում, որը նրան դարձնում էր տարածաշրջանի կարևոր հանգույց։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նաև 1921 թվականի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի տարածաշրջանային հետևանքները։ Այդ պայմանագրերը նոր իրավաքաղաքական շրջանակ ձևավորեցին Թուրքիայի և Անդրկովկասի հանրապետությունների հարաբերությունների համար և միաժամանակ արտացոլեցին խորհրդային Ռուսաստանի ու Թուրքիայի փոխադարձ շահերի համադրումը։ Կարսի պայմանագրի կնքմանը մասնակցեցին նաև Ադրբեջանական, Հայկական և Վրացական ԽՍՀ-ները, ինչն ընդգծում է այն ժամանակաշրջանի միջազգային հարաբերությունների բարդ կառուցվածքը։ Այս գործընթացների ուսումնասիրությունը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչպես երկկողմ հարաբերությունները ներառվեցին ավելի լայն խորհրդա-թուրքական և անդրկովկասյան քաղաքական համակարգում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև Ղարաբաղի, Նախիջևանի և Զանգեզուրի հետ կապված քաղաքական հարցերի ուսումնասիրությունը։ 1920–1921 թվականներին Հարավային Կովկասում սահմանների, տարածքային պատկանելության և վարչական կարգավիճակների շուրջ ընթացող գործընթացները ուղղակիորեն կապված էին տարածաշրջանի նոր քաղաքական դասավորության հետ։ Այս համատեքստում Ադրբեջանի և Թուրքիայի դիրքորոշումների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս հասկանալ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ ազգային, ռազմավարական և խորհրդային գործոնների փոխազդեցությունը։ Աշխատության մեջ կարող են քննության առնվել նաև տնտեսական և հաղորդակցային հարաբերությունները։ Կովկասի աշխարհագրական դիրքը, նավթային ռեսուրսները, առևտրային ճանապարհները և տրանսպորտային հաղորդակցությունները կարևոր նշանակություն ունեին ինչպես Ադրբեջանի, այնպես էլ Թուրքիայի համար։ Սակայն տնտեսական կապերի զարգացման հնարավորությունները սահմանափակվում էին պատերազմների հետևանքներով, տարածաշրջանի քաղաքական անկայունությամբ և խորհրդային վերահսկողության հաստատմամբ։ Առանձին ուշադրության է արժանի 1923–1924 թվականների փուլը, երբ Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից հետո Անկարայի արտաքին քաղաքականությունը սկսեց աստիճանաբար ստանալ նոր պետական ձևաչափ։ Միաժամանակ Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումը սահմանափակում էր նրա արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը։ Այդ պատճառով հարաբերությունների բնույթը չէր կարող ամբողջությամբ կառուցվել երկու ինքնուրույն պետությունների դասական դիվանագիտական փոխհարաբերությունների տրամաբանությամբ։ Հետազոտությունը կարևորում է նաև Խորհրդային Ռուսաստանի դերը։ Այդ ժամանակաշրջանում Մոսկվան տարածաշրջանում առանցքային քաղաքական դերակատար էր, և թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների շատ հարցեր պետք է դիտարկել խորհրդային քաղաքականության հետ դրանց փոխկապակցվածության շրջանակում։ Թուրքիայի համար Խորհրդային Ռուսաստանը միաժամանակ կարևոր գործընկեր էր արևմտյան ուժերի դեմ պայքարում և ազդեցության առանձին կենտրոն, մինչդեռ Ադրբեջանը գտնվում էր խորհրդային պետական համակարգի կազմում։ Այս իրավիճակը ստեղծում էր ինչպես համագործակցության հնարավորություններ, այնպես էլ հարաբերությունների ինքնուրույնության սահմանափակումներ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 1920–1924 թվականների թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունները ձևավորվել են ազգային, գաղափարական, աշխարհաքաղաքական և ռազմավարական բազմաթիվ գործոնների փոխազդեցության պայմաններում։ Այդ հարաբերությունների զարգացման վրա ազդել են Թուրքիայի ազգային-ազատագրական շարժման նպատակները, Ադրբեջանի խորհրդայնացումը, Խորհրդային Ռուսաստանի տարածաշրջանային քաղաքականությունը, Կովկասի տարածքային խնդիրները և նոր միջազգային համակարգի ձևավորումը։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել Թուրքիայի և Ադրբեջանի նորագույն պատմությամբ, Հարավային Կովկասի պատմությամբ, խորհրդա-թուրքական հարաբերություններով և XX դարի սկզբի միջազգային հարաբերություններով հետաքրքրվող պատմաբանների, քաղաքագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։