Ղազարյան, Հայկանուշ

Մշակույթ

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի ազգային գրադարանի հրատարակչական գործունեության ուսումնասիրությանը 2018-2023 թվականների ընթացքում՝ շեշտադրելով գրադարանի՝ որպես ազգային մատենագիտական և գիտամեթոդական կենտրոնի դերը։ Հետազոտությունը ներկայացնում է այդ ժամանակահատվածում իրականացված հրատարակչական աշխատանքների հիմնական ուղղությունները, դրանց բովանդակային առանձնահատկությունները և նշանակությունը Հայաստանի գրադարանային ու տեղեկատվական համակարգի համար։ Հետազոտության համաձայն՝ այս շրջանում շարունակվել է ազգային գրադարանի շուրջ 85-ամյա մատենագիտական և մեթոդական հրատարակչական ավանդույթը, միաժամանակ կիրառվել են օտարերկրյա գրադարանների ժամանակակից փորձն ու նորարարական մոտեցումները։ Աշխատանքում կարևոր տեղ է հատկացվում պետական և ազգային մատենագիտությանը, ընթացիկ և հետադարձ մատենագիտական աշխատանքներին, հանձնարարական ու անհատական մատենագիտություններին, գրանցային մատենագիտությանը, ինչպես նաև մեթոդական նյութերի և օժանդակ մատենագիտական ցանկերի պատրաստմանը։ Այս ուղղությունները կարևոր են ոչ միայն գրականության հաշվառման և համակարգման, այլև ազգային հրատարակչական ժառանգության փաստագրման, գիտական տեղեկատվության տարածման և ընթերցողներին անհրաժեշտ աղբյուրների որոնումը հեշտացնելու համար։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև հրատարակությունների կազմման ժամանակակից մեթոդներին, նոր նյութերի և տեխնոլոգիական հնարավորությունների կիրառմանը, ինչպես նաև տպագիր և էլեկտրոնային հրատարակությունների փոխկապակցված զարգացմանը։ Այդ ժամանակաշրջանում ազգային գրադարանի հրատարակչական գործունեությունը կապված էր նաև նրա օրենքով սահմանված ազգային մատենագիտության կազմման և հրատարակման, հայ տպագիր գրքի, մամուլի ու հայագիտական հրապարակումների մատենագիտական ցանկերի պատրաստման և հրատարակման գործառույթների հետ։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև գրադարանի հավաքածուների ներկայացման ուղղությունը․ ուսումնասիրության մեջ նշվում է տարբեր հավաքածուները ներկայացնող գրքալբոմների շարքի պատրաստման աշխատանքը, ինչը հրատարակչական գործունեությունը կապում է նաև մշակութային ժառանգության հանրայնացման և գրադարանային ֆոնդերի արժեքավոր նյութերի ներկայացման հետ։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս դիտարկել հրատարակչական գործունեությունը ոչ միայն որպես գրքերի ու մատենագիտական նյութերի տպագրություն, այլև որպես ազգային հիշողության պահպանման, գիտական տեղեկատվության կազմակերպման, մասնագիտական գիտելիքի տարածման և հայ գրքի պատմության փաստագրման համակարգված գործընթաց։ 2018-2023 թվականների գործունեության ուսումնասիրությունը կարող է նաև ցույց տալ, թե ինչպես է ավանդական մատենագիտական աշխատանքը հարմարվել թվայնացման և էլեկտրոնային տեղեկատվական միջավայրի պայմաններին։ Հետազոտությունը կարող է հետաքրքրել գրադարանագետներին, մատենագետներին, գրքագետներին, հրատարակչական ոլորտի մասնագետներին, մշակութաբաններին, պատմաբաններին, տեղեկատվական գիտության հետազոտողներին, ինչպես նաև Հայաստանի ազգային գրադարանի գործունեությամբ և հայ մատենագիտական ժառանգությամբ հետաքրքրվող ուսանողներին ու ընթերցողներին։

Լրագրություն

Աշխատությունը նվիրված է հայ սփյուռքի մամուլի ուսումնասիրության, համակարգման, պահպանման և հանրայնացման գործում նշանակալի ներդրում ունեցած մտավորականի գիտական, մատենագիտական և մշակութային գործունեության լուսաբանմանը։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է սփյուռքահայ պարբերական մամուլի նկատմամբ նրա հետևողական հետաքրքրության, մամուլի տարբեր կենտրոններում հրատարակված նյութերի հավաքագրման ու ուսումնասիրության, դրանց վերաբերյալ տեղեկությունների տարածման և այդ հարուստ ժառանգությունն ավելի լայն ընթերցողական ու գիտական շրջանակներին հասանելի դարձնելու աշխատանքների վրա։ Սփյուռքահայ մամուլը ներկայացվում է ոչ միայն որպես տեղեկատվության տարածման միջոց, այլև որպես հայկական համայնքների պատմության, հասարակական կյանքի, մշակութային գործունեության, կրթության, գրականության, ազգային ինքնության և հայրենիք–սփյուռք հարաբերությունների ուսումնասիրման կարևոր սկզբնաղբյուր։ Տարբեր երկրներում և քաղաքներում հրատարակված հայերեն պարբերականները տասնամյակների ընթացքում արձանագրել են համայնքների առօրյան, հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունը, մշակութային նախաձեռնությունները, քաղաքական ու գաղափարական քննարկումները, գրական շարժումները և ազգային խնդիրների վերաբերյալ ձևավորված դիրքորոշումները։ Այդ պատճառով դրանց հավաքագրումն ու մատենագիտական նկարագրությունը կարևոր նշանակություն ունեն հայագիտության բազմաթիվ ուղղությունների համար։ Աշխատության մեջ առանձնահատուկ տեղ է հատկացվում մամուլի գիտակի գործունեությանը՝ որպես պարբերականների պատմությունը, խմբագրական ուղղվածությունը, հեղինակային շրջանակները և հրատարակության պայմանները ուսումնասիրող մասնագետի։ Նման աշխատանքը պահանջում է ոչ միայն առանձին համարների կամ հոդվածների ընթերցում, այլև պարբերականի ամբողջական պատմական համատեքստի վերականգնում։ Ուսումնասիրվում են հրատարակության վայրերը, ժամանակաշրջանները, խմբագիրների ու աշխատակիցների գործունեությունը, պարբերականների գաղափարական և մշակութային ուղղությունները, ինչպես նաև դրանց կապերը տվյալ համայնքի հասարակական կյանքի հետ։ Այս մոտեցմամբ մամուլը դիտարկվում է որպես փոխկապակցված աղբյուրների ամբողջություն, որի միջոցով հնարավոր է վերականգնել սփյուռքահայ համայնքների զարգացման տարբեր փուլերը։ Կարևորվում է մատենագիտական աշխատանքի նշանակությունը։ Տարբեր երկրներում լույս տեսած հայկական պարբերականների հայտնաբերումը, անվանումների և հրատարակության տվյալների ճշգրտումը, ժամանակագրական սահմանների որոշումը և համապատասխան տեղեկությունների համակարգումը հնարավորություն են տալիս ստեղծել հետազոտողների համար անհրաժեշտ տեղեկատվական հիմք։ Հատկապես կարևոր են հազվագյուտ, կարճատև կամ փոքր տպաքանակով հրատարակված պարբերականները, որոնց վերաբերյալ տեղեկությունները կարող են լինել մասնատված և դժվար հասանելի։ Դրանց արձանագրումն ու գիտական շրջանառության մեջ ներառումը նպաստում են հայ մամուլի պատմության ամբողջական պատկերի ձևավորմանը։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում սփյուռքահայ մամուլի աշխարհագրությանը։ Հայկական պարբերականներ հրատարակվել են տարբեր երկրներում և մշակութային միջավայրերում, և յուրաքանչյուր կենտրոն ունեցել է իր պատմական ու հասարակական առանձնահատկությունները։ Մամուլի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևել հայկական համայնքների ձևավորման ու վերափոխման ընթացքին, ներգաղթի և արտագաղթի հետևանքներին, համայնքային հաստատությունների գործունեությանը և տարբեր սերունդների միջև մշակութային կապերի պահպանմանը։ Պարբերականների բովանդակության միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել նաև այն հարցերը, որոնք տարբեր ժամանակաշրջաններում առաջնային են եղել տվյալ համայնքի համար։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է մամուլի և ազգային ինքնության փոխհարաբերությունը։ Սփյուռքի պայմաններում պարբերականները հաճախ հանդես են եկել որպես հայոց լեզվի, մշակույթի, պատմական հիշողության և համայնքային կապերի պահպանման կարևոր հարթակներ։ Դրանք հնարավորություն են տվել տարածել գրական և պատմագիտական նյութեր, ներկայացնել կրթական ու մշակութային նախաձեռնություններ և կապ պահպանել աշխարհագրորեն հեռու գտնվող հայկական համայնքների միջև։ Այս տեսանկյունից մամուլի պատմության ուսումնասիրությունը միաժամանակ դառնում է սփյուռքի մշակութային ինքնակազմակերպման պատմության ուսումնասիրություն։ Կարևոր տեղ է հատկացվում հանրայնացման գործունեությանը։ Գիտական կամ մատենագիտական աշխատանքի արդյունքը արժեքավոր է ոչ միայն մասնագետների սահմանափակ շրջանակում, այլև այն դեպքում, երբ կարողանում է հասանելի դառնալ ավելի լայն հասարակությանը։ Մամուլի վերաբերյալ հրապարակումները, ներկայացումները, տեղեկատու նյութերը և ուսումնասիրությունները կարող են ընթերցողին ծանոթացնել քիչ հայտնի պարբերականների, խմբագիրների, լրագրողների ու մշակութային գործիչների գործունեությանը։ Այս կերպ մամուլի պատմությունը դուրս է գալիս միայն մասնագիտական հետազոտության շրջանակներից և վերածվում մշակութային հիշողության պահպանման ու փոխանցման միջոցի։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում պարբերական մամուլի և գրական կյանքի փոխհարաբերությանը։ Սփյուռքահայ բազմաթիվ գրողներ, բանաստեղծներ, քննադատներ և հասարակական գործիչներ իրենց ստեղծագործություններն ու հոդվածներն առաջին անգամ հրապարակել են պարբերականներում։ Հետևաբար մամուլի հավաքածուները կարող են պարունակել կարևոր նյութեր գրողների ստեղծագործական ժառանգության, գրական շարժումների, բանավեճերի և քննադատական մտքի զարգացման վերաբերյալ։ Պարբերականների ուսումնասիրությունը կարող է լրացնել առանձին հեղինակների կենսագրական ու մատենագիտական տվյալները և բացահայտել նրանց գործունեության քիչ հայտնի էջերը։ Քննության է առնվում նաև մամուլը որպես պատմական սկզբնաղբյուր օգտագործելու խնդիրը։ Պարբերականներում ներկայացված տեղեկությունները կարող են արտացոլել տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական տրամադրությունները և խմբագրական դիրքորոշումները, ուստի դրանց հետ աշխատելիս անհրաժեշտ է աղբյուրագիտական քննադատություն։ Տարբեր պարբերականների նյութերի համադրումը, հեղինակային դիրքորոշումների տարբերակումը և այլ աղբյուրների հետ համեմատությունը հնարավորություն են տալիս ավելի ճշգրիտ գնահատել հրապարակված տեղեկությունների պատմագիտական արժեքը։ Այս հանգամանքը մամուլի գիտակին ներկայացնում է նաև որպես աղբյուրագետի, որը ոչ միայն հավաքագրում է նյութերը, այլև գնահատում դրանց ծագումը, բովանդակությունը և հետազոտական նշանակությունը։ Հատուկ կարևորություն ունի մամուլի պահպանության խնդիրը։ Հին պարբերականների ֆիզիկական օրինակները ժամանակի ընթացքում կարող են վնասվել, իսկ ամբողջական հավաքածուները հաճախ պահպանվում են տարբեր գրադարաններում, արխիվներում և մասնավոր հավաքածուներում։ Դրանց հայտնաբերումը, նկարագրումը, պահպանության պայմանների բարելավումը և հնարավոր թվայնացումը նպաստում են նյութերի երկարաժամկետ հասանելիությանը։ Այս գործընթացում մատենագետի և մամուլի պատմության ուսումնասիրողի աշխատանքը կարևոր կապ է ստեղծում սկզբնաղբյուրների պահպանության և հետագա գիտական օգտագործման միջև։ Թվային տեխնոլոգիաների զարգացումը նոր հնարավորություններ է ստեղծում պարբերականների որոնման, թվայնացման, նկարագրման և առցանց տեղեկատվական շտեմարանների ձևավորման համար՝ միաժամանակ նոր պահանջներ առաջադրելով տվյալների համակարգման և մատենագիտական ճշգրտության նկատմամբ։ Առանձին ուղղություն է հայրենիքի և սփյուռքի մշակութային կապերի ուսումնասիրությունը։ Սփյուռքահայ մամուլը հաճախ տեղեկություններ է հաղորդել Հայաստանի հասարակական ու մշակութային կյանքի մասին, իսկ հայրենիքում գործող գիտական և մշակութային հաստատությունները հետաքրքրվել են սփյուռքի հրատարակություններով։ Մամուլի հավաքագրման ու հանրայնացման աշխատանքը նպաստել է այդ տեղեկատվական կապերի ամրապնդմանը և աշխարհագրորեն տարբեր կենտրոններում ստեղծված մշակութային արժեքների միասնական հայկական ժառանգության շրջանակում դիտարկմանը։ Այս առումով մամուլի ուսումնասիրությունը ձեռք է բերում համահայկական մշակութային նշանակություն։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել անձնական գիտական ու մասնագիտական ճանապարհի ներկայացումը։ Մամուլի նկատմամբ հետաքրքրության ձևավորումը, գրադարանային և մատենագիտական աշխատանքի փորձը, տարբեր հավաքածուների հետ աշխատանքը և տարիների ընթացքում կուտակված մասնագիտական գիտելիքը հնարավորություն են տալիս բացահայտել, թե ինչպես է ձևավորվում տվյալ ոլորտի մասնագետը։ Միաժամանակ անհատական գործունեության ուսումնասիրությունը ներկայացվում է ավելի լայն մշակութային միջավայրի համատեքստում՝ ցույց տալով գիտական հաստատությունների, գրադարանների, մամուլի խմբագրությունների և սփյուռքահայ կազմակերպությունների հետ կապերի նշանակությունը։ Կարևորվում է նաև կենսամատենագիտական մոտեցումը, որի միջոցով հնարավոր է համադրել անձի կենսագրությունը նրա հրապարակումների, ուսումնասիրությունների, կազմած մատենագիտական նյութերի և հանրային գործունեության հետ։ Այդպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս ոչ միայն ներկայացնել կատարված աշխատանքների ցանկը, այլև բացահայտել դրանց փոխկապակցվածությունը և ընդհանուր ուղղվածությունը։ Հրապարակումների ժամանակագրական ուսումնասիրությունը կարող է ցույց տալ գիտական հետաքրքրությունների զարգացումը, հետազոտական թեմաների ընդլայնումը և սփյուռքահայ մամուլի վերաբերյալ գիտելիքի համակարգման փուլերը։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ անհատական գործունեության ուսումնասիրության միջոցով լուսաբանվում է հայ մամուլի պատմության պահպանման և ուսումնասիրման մի ամբողջ ուղղություն։ Մասնագիտական հետևողական աշխատանքի շնորհիվ տարբեր ժամանակաշրջանների և աշխարհագրական կենտրոնների պարբերականների վերաբերյալ տեղեկությունները կարող են միավորվել ընդհանուր համակարգում և դառնալ հետագա ուսումնասիրությունների հիմք։ Նման գործունեությունը կարևոր է հատկապես այն դեպքում, երբ որոշ հրատարակությունների մասին պահպանված տվյալները սահմանափակ են կամ տարածված են տարբեր աղբյուրներում։ Հանրայնացման տեսանկյունից աշխատանքը ցույց է տալիս նաև գիտական գիտելիքը հասարակությանը փոխանցելու կարևորությունը։ Մամուլի պատմության վերաբերյալ տեղեկությունների մատչելի ներկայացումը կարող է հետաքրքրություն առաջացնել սփյուռքի մշակութային ժառանգության նկատմամբ, նպաստել ընտանեկան և համայնքային արխիվների պահպանմանը և նոր հետազոտությունների իրականացմանը։ Այս կերպ մասնագետի գործունեությունը միավորում է գիտական ուսումնասիրությունը, մատենագիտական աշխատանքը, մշակութային ժառանգության պահպանումը և հանրային կրթությունը։ Ընդհանուր առմամբ նյութը ներկայացնում է հայ սփյուռքի պարբերական մամուլի գիտակ և հանրայնացնող մտավորականի գործունեությունը՝ այն դիտարկելով հայ մամուլի պատմության, մատենագիտության, սփյուռքագիտության և մշակութային հիշողության պահպանման համատեքստում։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ մամուլի պատմությամբ, սփյուռքագիտությամբ, հայագիտությամբ, մատենագիտությամբ, գրադարանագիտությամբ և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողների, գրադարանավարների, մատենագետների, լրագրողների, դասախոսների և ուսանողների համար։