Հակոբյան, Ռաֆիկ Զինավորի

Աշխարհագրություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է հորատանցքերի բնական կորացման օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը և դրանց նպատակային կիրառմանը ուղղորդված հորատման գործընթացում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել այն երկրաբանական, տեխնիկական և տեխնոլոգիական գործոնները, որոնք պայմանավորում են հորատանցքի առանցքի բնական շեղումն ու կորացումը, և այդ երևույթը վերածել կառավարելի տեխնոլոգիական գործոնի՝ անհրաժեշտ տարածական ուղղությամբ հորատանցք անցկացնելու համար։ Հորատման ընթացքում հորատանցքը միշտ չէ, որ պահպանվում է նախագծված ուղղության վրա․ դրա հետագիծը կարող է փոխվել ապարների ֆիզիկական և մեխանիկական հատկությունների, շերտավորման ուղղության, հորատման գործիքի կառուցվածքի, առանցքային և կողային ուժերի, հորատման ռեժիմների ու այլ պայմանների ազդեցությամբ։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է այդ բնական շեղումների պատճառների համակարգված ուսումնասիրությունը և դրանց ազդեցության քանակական գնահատումը։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ապարների կարծրությունը, ամրությունը, անիզոտրոպությունը, ճեղքավորվածությունը և շերտավորման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը հորատման գործիքի շարժման և հորատանցքի հետագծի ձևավորման վրա։ Միաժամանակ դիտարկվում են հորատման տեխնիկական պարամետրերը՝ առանցքային բեռնվածությունը, պտտման արագությունը, հորատման արագությունը, գործիքի երկրաչափական կառուցվածքը և հորատման խողովակաշարի աշխատանքային վիճակը։ Ուղղորդված հորատման համար հատկապես կարևոր է հորատանցքի տարածական դիրքի կանխատեսումը։ Այդ նպատակով կարող են մշակվել մաթեմատիկական մոդելներ, որոնց միջոցով նկարագրվում է հորատանցքի կորացման ինտենսիվությունը և դրա փոփոխությունը տարբեր խորություններում։ Մոդելների կիրառումը հնարավորություն է տալիս կանխատեսել հորատանցքի հետագիծը և ընտրել այնպիսի տեխնոլոգիական պայմաններ, որոնց դեպքում բնական շեղումը կարող է օգտագործվել որպես ուղղորդման միջոց՝ առանց չափազանց մեծ թվով հատուկ ուղղորդող գործողությունների։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է բնական կորացման և ուղղորդված հորատման փոխկապակցվածության ուսումնասիրությունը։ Եթե հնարավոր է նախապես որոշել տվյալ ապարային պայմաններում հորատանցքի շեղման բնույթը, ապա կարելի է համապատասխանաբար ընտրել հորատման ուղղությունը, գործիքի կառուցվածքը և տեխնոլոգիական ռեժիմները։ Այս մոտեցումը կարող է բարձրացնել հորատման գործընթացի արդյունավետությունը և նվազեցնել հետագծի շտկման համար անհրաժեշտ լրացուցիչ աշխատանքների ծավալը։ Ուսումնասիրության մեջ կարող են օգտագործվել տարբեր հորատանցքերի փաստացի հետագծերի չափումների տվյալներ, որոնց հիման վրա վերլուծվում են կորացման անկյունները, ազիմուտային փոփոխությունները և դրանց կախվածությունը խորությունից ու երկրաբանական պայմաններից։ Փորձնական տվյալների և տեսական մոդելների համադրումը հնարավորություն է տալիս ստուգել առաջարկվող օրինաչափությունների կիրառելիությունը և կատարել հորատանցքի հետագծի կանխատեսման ճշգրտության գնահատում։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև ուղղորդված հորատման տեխնիկական կառավարման խնդիրներին։ Հորատանցքի ցանկալի հետագիծը պահպանելու համար անհրաժեշտ է համատեղել բնական կորացման օրինաչափությունների իմացությունը և տեխնիկական կառավարման միջոցները։ Այդպիսի մոտեցումը հատկապես կարևոր է այն դեպքերում, երբ հորատանցքը պետք է հասնի տարածության մեջ նախապես որոշված թիրախային կետի կամ անցնի բարդ երկրաբանական կառուցվածքով։ Բնական կորացման ճիշտ հաշվառումը կարող է նվազեցնել վթարների, հորատանցքի պատերի անկայունության, գործիքի խցանման կամ հետագծի չափազանց մեծ շեղման հավանականությունը։ Հետազոտության գործնական նշանակությունն այն է, որ մշակված մեթոդներն ու մոդելները կարող են կիրառվել նավթի և գազի հորատման, երկրաբանական հետախուզության, հանքային հումքի որոնման և այլ ոլորտներում, որտեղ անհրաժեշտ է հորատանցքը անցկացնել որոշակի ուղղությամբ և տարածական հետագծով։ Դրանք կարող են նպաստել հորատման աշխատանքների արդյունավետության բարձրացմանը, ժամանակի և նյութական ծախսերի կրճատմանը և հորատանցքի վերջնական հետագծի ավելի ճշգրիտ վերահսկմանը։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել հորատման ինժեներներին, երկրաբաններին, հանքարդյունաբերության մասնագետներին, մեխանիկներին և հորատման գործընթացների մաթեմատիկական մոդելավորմամբ զբաղվող հետազոտողներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը բնականորեն առաջացող հորատանցքի կորացումը դիտարկում է ոչ միայն որպես հորատման անցանկալի շեղում, այլև որպես օրինաչափորեն կանխատեսելի երևույթ, որի ճիշտ ուսումնասիրման և հաշվառման դեպքում հնարավոր է այն օգտագործել ուղղորդված հորատման արդյունավետությունը բարձրացնելու և պահանջվող տարածական հետագիծը ձևավորելու համար։