Հոմերոս

Գրականություն

Ստեղծագործությունը հին հունական գրականության մեծագույն էպիկական երկերից մեկի՝ Հոմերոսին վերագրվող «Ոդիսականի» երկրորդ հատորն է, որը շարունակում է Տրոյական պատերազմից հետո Իթակե վերադառնալու ճանապարհին հայտնված Ոդիսևսի երկարատև ու փորձություններով լի պատմությունը։ Էպոսի կենտրոնում մարդու՝ դեպի հայրենիք, ընտանիք և սեփական ինքնություն վերադառնալու ձգտումն է, որի միջոցով բացահայտվում են հավատարմության, խոհեմության, քաջության, տոկունության, արդարության և աստվածային կամքի ու մարդկային ազատ ընտրության փոխհարաբերության հիմնահարցերը։ Պատմության գլխավոր հերոսը՝ Իթակեի արքա Ոդիսևսը, երկար տարիներ թափառում է ծովերում՝ հանդիպելով աստվածների միջամտություններին, հրեշավոր էակների, գերբնական ուժերի, գայթակղությունների և մահացու վտանգների։ Նրա վերադարձը դառնում է ոչ միայն աշխարհագրական ճանապարհորդություն, այլև հոգեբանական ու բարոյական փորձություն, որի ընթացքում հերոսը պետք է ապացուցի իր հնարամտությունը, ինքնատիրապետումը և նպատակին հավատարիմ մնալու կարողությունը։ Երկի շարունակության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի Ոդիսևսի՝ Կիկլոպ Պոլիփեմոսի հետ բախման պատմությունը, որտեղ հերոսի փրկությունը պայմանավորված է ոչ այնքան ֆիզիկական ուժով, որքան խելքով, խորամանկությամբ և իրավիճակը ճիշտ գնահատելու ունակությամբ։ Հետագա դրվագներում նա առնչվում է կախարդուհի Կիրկեին, անդրաշխարհի խորհրդավոր աշխարհին, ծովային վտանգներին և այնպիսի փորձություններին, որոնք բացահայտում են մարդու սահմանափակ հնարավորություններն ու կամքի ուժը։ Հատուկ տեղ է զբաղեցնում Սիրենների երգի, Սկիլլայի և Քարիբդիսի վտանգների, ինչպես նաև արևի աստծո Հելիոսի սրբազան հոտերի հետ կապված դրվագների շարքը, որոնց միջոցով ներկայացվում են գայթակղության, անհնազանդության և սխալ ընտրության հետևանքները։ Ոդիսևսի ճանապարհորդության ընթացքում աստվածների և մարդկանց աշխարհները մշտապես փոխազդում են. Աթենասը հովանավորում է հերոսին, մինչդեռ Պոսեյդոնի թշնամանքը երկարացնում է նրա տառապանքները։ Այս հակադրությունը բացահայտում է անտիկ աշխարհայացքի կարևոր առանձնահատկությունը, որտեղ մարդկային ճակատագիրը կապված է աստվածային ուժերի հետ, սակայն մարդու անձնական հատկանիշներն ու որոշումները շարունակում են վճռորոշ դեր ունենալ նրա կյանքի ընթացքի մեջ։ Էպոսի մեկ այլ կարևոր գաղափարական գիծը հայրենիքի և ընտանիքի արժեքն է։ Ոդիսևսի բոլոր փորձությունները պայմանավորված են Իթակե վերադառնալու, կնոջը՝ Պենելոպեին, և որդուն՝ Տելեմաքին, կրկին հանդիպելու ցանկությամբ։ Նրա բացակայության ընթացքում Իթակեում Պենելոպեն ստիպված է դիմակայել բազմաթիվ փեսացուների ճնշումներին, որոնք ձգտում են տիրանալ նրա ձեռքին և Ոդիսևսի իշխանությանը։ Պենելոպեի հավատարմությունը, խոհեմությունն ու համբերությունը դառնում են ամուսնական նվիրվածության և բարոյական տոկունության խորհրդանիշ։ Տելեմաքոսի կերպարի միջոցով ևս բացահայտվում են հասունացման, հայրական ժառանգության, ինքնուրույնության և պատասխանատվության գաղափարները։ Ոդիսևսի վերադարձը Իթակե և իր տան մեջ հաստատված անարդարության հաղթահարումը ստեղծագործության գաղափարական զարգացման կարևոր հանգրվաններից են։ Էպոսի գեղարվեստական առանձնահատկություններից են բազմաշերտ պատումը, պատմողական ժամանակի բարդ կազմակերպումը, հետադարձ պատմությունների կիրառությունը, դրվագների խորհրդանշական նշանակությունը, կերպարների հոգեբանական բազմազանությունը և բանավոր ժողովրդական ստեղծագործության ավանդույթներից ժառանգված կրկնություններն ու հաստատուն բնորոշումները։ Հոմերոսյան էպիկական ոճը համադրում է հերոսական գործողությունները, աստվածային միջամտությունները, մարդկային զգացմունքների նուրբ պատկերումը և առօրյա կյանքի մանրամասները՝ ստեղծելով անտիկ աշխարհի ամբողջական ու կենդանի պատկեր։ Ստեղծագործության մեջ կարևոր դեր ունեն հյուրասիրության և օտարականի ընդունելության ավանդույթները, պատվի ու հեղինակության ընկալումները, ընտանեկան հարաբերությունները, թագավորական իշխանության սկզբունքները և հասարակական պարտականությունները։ Այս արժեքների միջոցով ներկայացվում է հին հունական հասարակության բարոյական ու մշակութային աշխարհը։ Համաշխարհային գրականության պատմության մեջ էպոսը բացառիկ նշանակություն ունի որպես ճանապարհորդական, արկածային և հոգեբանական պատումի զարգացման հիմնարար ստեղծագործություններից մեկը։ Ոդիսևսի կերպարը դարձել է մարդկային հնարամտության, դիմացկունության, փորձությունների հաղթահարման և անընդհատ որոնման համամարդկային խորհրդանիշ։ Երկի ազդեցությունը դրսևորվել է եվրոպական գրականության, դրամատուրգիայի, փիլիսոփայության, կերպարվեստի և հետագա դարերի գեղարվեստական մտածողության մեջ։ Հայերեն հրատարակության կարևորությունը պայմանավորված է նաև անտիկ դասական ժառանգությունը հայ ընթերցողին հասանելի դարձնելու և հայ գրական-կրթական միջավայրում համաշխարհային գրականության արժեքները տարածելու նշանակությամբ։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության մշակութային և հրատարակչական գործունեության շրջանակում նման ստեղծագործությունների ներկայացումը նպաստել է հայ ընթերցողի ծանոթությանը համաշխարհային գրականության հիմնարար երկերին և դասական գեղարվեստական մտածողությանը։ Գիրքը կարևոր արժեք ունի անտիկ գրականությամբ, հունական դիցաբանությամբ, էպիկական արվեստով, համաշխարհային մշակույթի պատմությամբ և գրականության համեմատական ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար՝ միաժամանակ պահպանելով իր գեղարվեստական ու գաղափարական արդիականությունը։