Խեմչյան, Էսթեր

Պատմություն

Էսթեր Խեմչյանի այս ծավալուն ազգագրական և բանահյուսագիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է Իջևանի տարածաշրջանի՝ պատմական Ձորոփորի տարածքի ժողովրդական մշակույթին, բանավոր ստեղծագործական ժառանգությանը, ավանդույթներին, սովորույթներին և տեղական հոգևոր կյանքի առանձնահատկություններին։ Աշխատության կարևորագույն նպատակներից է պահպանել և գիտական շրջանառության մեջ դնել տարածաշրջանի բնակչության հիշողության մեջ սերնդեսերունդ փոխանցված բանահյուսական նյութերը՝ ներկայացնելով դրանք իրենց բնական միջավայրի, տեղական պատմական հիշողության և հասարակական կյանքի հետ ունեցած կապերով։ Ուսումնասիրության հիմքում ընկած են Իջևանի ենթատարածքի 17 բնակավայրերում իրականացված բանահավաքչական աշխատանքները, որոնց ընթացքում գրառված 2625 միավորից ընտրվել և ժողովածուում ընդգրկվել է 1322 նյութ։ Հավաքածուն առանձնանում է ժանրային բազմազանությամբ և ընդգրկում է ժողովրդական բանավոր ստեղծագործության տարբեր տեսակներ՝ հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմելու տարածաշրջանի բանահյուսական մտածողության, գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների և ավանդական աշխարհընկալման մասին։ Վիպական բանահյուսության բաժնում ներկայացված են հրաշապատում, կենցաղային և կենդանական հեքիաթներ, պատմական անձանց մասին պատումներ, ավանդազրույցներ, հուշապատումներ, զվարճախոսություններ և ստապատումներ։ Այս նյութերն արտացոլում են ժողովրդի պատկերացումները աշխարհի, մարդկային հարաբերությունների, բարու և չարի, արդարության, խելամտության, քաջության, աշխատանքի ու կենսափորձի մասին՝ միաժամանակ պահպանելով տեղական պատմական հիշողության և գեղարվեստական ավանդույթի առանձնահատկությունները։ Քնարական բանահյուսության բաժինը ներառում է աշխատանքային, հայդուկային, սիրային, օրորոցային և աշուղական երգեր, տեղական ստեղծագործողների երգեր, սգերգեր ու մանկական խաղերգեր, որոնց միջոցով բացահայտվում են ժողովրդի հուզական աշխարհը, ընտանեկան ու հասարակական հարաբերությունները, առօրյա աշխատանքը, սիրո և կորստի ապրումները, հայրենիքի ու ազատության գաղափարները։ Առանձին տեղ են զբաղեցնում բանաձևային և ասութային ստեղծագործությունները՝ առածներն ու ասացվածքները, դարձվածքները, օրհնանքները, բարեմաղթանքները, փաղաքշական խոսքերը, երդումները, գաղտնախոսությունները, անեծքները, շուտասելուկները, հանելուկներն ու աղոթքները։ Դրանք ներկայացնում են ժողովրդական իմաստության, լեզվական պատկերավորության և բանավոր հաղորդակցության հարուստ շերտը՝ արտահայտելով համայնքի բարոյական պատկերացումները, կենսական փորձը, հումորի զգացումը և աշխարհը մեկնաբանելու յուրահատուկ եղանակները։ Ազգագրական նյութերը լրացնում են բանահյուսական բաժինները՝ ընթերցողին ծանոթացնելով ժողովրդական տոներին, ծիսական սովորույթներին, հավատալիքներին, բնության երևույթների հետ կապված պատկերացումներին և ավանդական կենսակերպին։ Ներկայացված են Նոր տարվա և Մեծ պահքի հետ կապված սովորույթներ, անձրևառաջացման, անձրևախափանման ու կարկտախափանման ծեսեր, ժողովրդական բժշկության միջոցներ և գուշակություններ։ Այս նյութերը կարևոր են ժողովրդական հավատալիքների, ծիսական վարքի, բնության և մարդու փոխհարաբերության, ինչպես նաև ավանդական հասարակության աշխարհայացքի ուսումնասիրության համար։ Աշխատության ներածական ուսումնասիրությունը տարածաշրջանի պատմական ու մշակութային միջավայրը դիտարկում է պատմական և հնագիտական տվյալների համադրմամբ՝ հնարավորություն տալով բանահյուսական նյութերը կապելու դրանց առաջացման և պահպանման միջավայրի հետ։ Ժողովածուի գիտական արժեքն ընդլայնվում է նյութերի դասակարգման, համեմատական դիտարկումների և բացատրական ապարատի շնորհիվ․ ներկայացված են բարբառային դժվարիմաց բառերի ու արտահայտությունների մեկնություններ, անձնանունների և տեղանունների ցանկեր, համադրական աղյուսակներ, ինչպես նաև գրառման վայրի, ժամանակի և բանասացի վերաբերյալ տեղեկություններ։ Հեքիաթների հայաստանյան և միջազգային զուգահեռները հնարավորություն են տալիս ուսումնասիրելու տեղական պատումների կապերը համահայկական և համաշխարհային բանահյուսական ավանդույթների հետ, բացահայտելու տարածված սյուժեների տարբերակները և տարածաշրջանային առանձնահատկությունները։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև բանասացների խոսքի և տեղական բարբառային ձևերի պահպանումը, քանի որ դրանք ոչ միայն փոխանցում են ստեղծագործությունների ինքնատիպ հնչերանգը, այլև արժեքավոր լեզվական նյութ են ներկայացնում հայերենի տարածքային տարբերակների, բառապաշարի և բանավոր խոսքի ուսումնասիրության համար։ Ժողովածուն փաստագրում է Իջևանի տարածաշրջանի ժողովրդական մշակույթի բազմաթիվ դրսևորումներ՝ պահպանելով այնպիսի պատմություններ, երգեր, սովորույթներ և հավատալիքներ, որոնք բանավոր փոխանցման պայմաններում կարող են աստիճանաբար մոռացվել կամ փոփոխվել։ Դրա շնորհիվ այն կարևոր սկզբնաղբյուր է հայ բանահյուսության, ազգագրության, բարբառագիտության, ժողովրդական երաժշտության, պատմական հիշողության և մշակութային մարդաբանության ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս ճանաչելու Ձորոփորի պատմամշակութային միջավայրի ինքնատիպությունը, բացահայտելու տեղական և համահայկական ավանդույթների ընդհանրություններն ու տարբերությունները, ուսումնասիրելու ժողովրդի կենսակերպի, մտածողության և ինքնության պահպանման մեխանիզմները։ Այն արժեքավոր է ինչպես մասնագետ հետազոտողների և ուսանողների, այնպես էլ հայ ժողովրդական մշակույթով, Տավուշի պատմությամբ, ավանդական սովորույթներով, հեքիաթներով, երգերով ու բանավոր ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար՝ միաժամանակ ծառայելով որպես տարածաշրջանային մշակութային հիշողության պահպանման և հետագա ուսումնասիրությունների կարևոր նյութ։