Կիրակոսյան, Արտակ Միշայի

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքների մաքսային արժեքի որոշման իրավական և գործնական հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում մաքսային արժեքի ճիշտ որոշման գործընթացն է, որն էական նշանակություն ունի մաքսատուրքերի և հարկերի հաշվարկման, արտաքին առևտրային գործառնությունների կարգավորման, մաքսային վերահսկողության իրականացման, պետական բյուջեի եկամուտների ապահովման և տնտեսավարող սուբյեկտների օրինական շահերի պաշտպանության համար։ Ուսումնասիրության շրջանակում վերլուծվում են մաքսային արժեքի հասկացությունը, դրա տնտեսական և իրավական նշանակությունը, ինչպես նաև այն հիմնական բաղադրիչները, որոնք կարող են ներառվել արժեքի հաշվարկում՝ ապրանքի ձեռքբերման գինը, մինչև մաքսային սահման տեղափոխման, բեռնման, բեռնաթափման, փոխաբեռնման, ապահովագրության և միջնորդական ծառայությունների հետ կապված ծախսերը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում մաքսային արժեքի որոշման հիմնական՝ գործարքի գնի մեթոդին և այն կիրառելու համար անհրաժեշտ պայմաններին։ Ուսումնասիրվում են նաև այն դեպքերը, երբ գործարքի գնի մեթոդը հնարավոր չէ կիրառել, և անհրաժեշտություն է առաջանում օգտագործելու այլ հաջորդական մեթոդներ՝ նույնական կամ համանման ապրանքների գործարքի գների, ներքին շուկայում իրացման գնի, հաշվարկային արժեքի կամ պահուստային մեթոդի հիման վրա։ Կարևոր խնդիր է տարբեր մեթոդների կիրառման ժամանակ անհրաժեշտ ճշգրտումների հիմնավորվածության գնահատումը, հատկապես երբ ապրանքները տարբերվում են քանակով, առևտրային մակարդակով, փոխադրման պայմաններով կամ այլ էական հատկանիշներով։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել նաև մաքսային մարմինների և հայտարարատուների միջև առաջացող հարաբերությունները, հայտարարագրված արժեքի հավաստիության ստուգման գործընթացը, անհրաժեշտ փաստաթղթերի ներկայացման պահանջները և այն իրավիճակները, երբ մաքսային մարմինը հիմքեր ունի հայտարարագրված արժեքը չընդունելու համար։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մաքսային արժեքի որոշման գործընթացում փաստաթղթային և տեղեկատվական ապահովվածության հարցը, քանի որ ապրանքի իրական գործարքային արժեքի հաստատումը հաճախ պահանջում է պայմանագրերի, հաշիվների, վճարային փաստաթղթերի, փոխադրման և ապահովագրության ծախսերը հիմնավորող տվյալների համադրում։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև մաքսային արժեքի որոշման ընթացքում առաջացող իրավական վեճերին, մաքսային մարմնի որոշումների վիճարկման հնարավորություններին և տնտեսավարող սուբյեկտների իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմներին։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է մաքսային արժեքի որոշման ազգային համակարգի համադրումը միջազգային մաքսային իրավունքի սկզբունքների հետ, մասնավորապես՝ գործարքի իրական արժեքի հնարավորինս օբյեկտիվ և կանխատեսելի գնահատման մոտեցման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրության շրջանակում կարող են բացահայտվել այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են հայտարարագրված արժեքի և փաստացի շուկայական պայմանների միջև անհամապատասխանությունները, նույնական և համանման ապրանքների վերաբերյալ համադրելի տվյալների ընտրության դժվարությունները, փոխկապակցված անձանց միջև գործարքների գնահատումը, ներմուծվող ապրանքների իրական արժեքի հաստատման բարդությունները և մաքսային վերահսկողության ընթացքում առաջացող տեղեկատվական անհավասարությունը։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք հանդիսանալ մաքսային արժեքի որոշման ընթացակարգերի կատարելագործման, մաքսային վերահսկողության արդյունավետության բարձրացման, իրավական կարգավորման հստակեցման, վարչարարության թափանցիկության ապահովման և տնտեսավարող սուբյեկտների համար ավելի կանխատեսելի պայմանների ձևավորման առաջարկությունների մշակման համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը կարևոր է Հայաստանի արտաքին տնտեսական գործունեության և մաքսային քաղաքականության ուսումնասիրության տեսանկյունից՝ միաժամանակ անդրադառնալով պետության հարկաբյուջետային շահերի, մաքսային վերահսկողության արդյունավետության և արտաքին առևտրով զբաղվող անձանց իրավունքների ու օրինական շահերի միջև հավասարակշռության ապահովման խնդրին։