Քոչարյան, Ամալյա Գուրգենի

Գրականություն

Այս գիտական ուսումնասիրությունը նվիրված է 1990–2010 թվականներին հայ մանկական պոեզիայի զարգացման և առաջընթացի հիմնական միտումների ուսումնասիրությանը՝ այդ շրջանի գրական ստեղծագործությունների թեմատիկ, գաղափարական, ժանրային, լեզվական և գեղարվեստական առանձնահատկությունների վերլուծության միջոցով։ Ժամանակաշրջանը հայ գրականության համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի, քանի որ 1990-ականների սկզբից հասարակական և քաղաքական համակարգի փոփոխությունները, Հայաստանի անկախացումը, տնտեսական դժվարությունները, արժեքային համակարգի վերափոխումը և մշակութային նոր պայմանների ձևավորումը անմիջականորեն անդրադարձան նաև մանկական գրականության վրա։ Այս համատեքստում մանկական պոեզիան աստիճանաբար դուրս եկավ նախկին գաղափարական կաղապարների գերակշռությունից և սկսեց ավելի ազատորեն արտահայտել երեխայի ներաշխարհը, անհատական փորձառությունը, երևակայությունը և ժամանակակից իրականության նկատմամբ վերաբերմունքը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից մեկը մանկական պոեզիայի թեմատիկ փոփոխությունների բացահայտումն է։ Նախկին շրջանին բնորոշ որոշ թեմաների կողքին ավելի մեծ տեղ ստացան ընտանիքը, մանկությունը, ընկերությունը, բնությունը, հայրենիքը, առօրյա կյանքը, խաղը, երևակայությունը և երեխայի անձնական ապրումները։ Միաժամանակ հայրենասիրական և ազգային թեմաները շարունակեցին պահպանել իրենց նշանակությունը, սակայն դրանց մատուցման ձևերը փոփոխվեցին։ Հայրենիքը հաճախ ներկայացվում է ոչ միայն որպես վերացական գաղափար, այլև որպես երեխայի անմիջական կենսատարածք՝ ընտանիք, տուն, քաղաք, գյուղ, բնություն և հիշողություն։ 1990–2010 թվականների մանկական պոեզիայի կարևոր առանձնահատկություններից է երեխայի անհատականության նկատմամբ ուշադրության մեծացումը։ Բանաստեղծական ստեղծագործություններում երեխան ավելի հաճախ հանդես է գալիս որպես ինքնուրույն մտածող և զգացող անհատ, որի հարցերը, վախերը, ուրախությունները, երազանքներն ու հակասությունները դառնում են ստեղծագործության հիմնական նյութը։ Այս փոփոխությունը նպաստում է մանկական պոեզիայի հոգեբանական խորացմանը և մեծացնում դրա համապատասխանությունը երեխայի իրական ներաշխարհին։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև մանկական պոեզիայի լեզվական և ոճական զարգացումը։ Նոր շրջանի հեղինակների ստեղծագործություններում նկատվում է խոսակցական լեզվի, կենդանի արտահայտությունների, հումորի, բառախաղերի և նորաբանությունների ավելի ազատ կիրառություն։ Բանաստեղծական խոսքը հաճախ դառնում է ավելի անմիջական և խաղային՝ համապատասխանելով երեխայի ընկալման առանձնահատկություններին։ Միաժամանակ պահպանվում են մանկական բանաստեղծությանը բնորոշ երաժշտականությունը, հանգավորումը, կրկնությունները, ռիթմիկ կառուցվածքները և պարզ, պատկերավոր խոսքը։ Խաղային սկզբունքը հատկապես կարևոր է այս շրջանի մանկական պոեզիայում։ Բառերի հնչյունային հնարավորությունների օգտագործումը, անսպասելի համադրությունները, զվարճալի իրավիճակները և երևակայական կերպարները ոչ միայն ստեղծում են գեղարվեստական հաճույք, այլև նպաստում են երեխայի լեզվական և երևակայական կարողությունների զարգացմանը։ Այդ պատճառով մանկական բանաստեղծությունը կարող է միաժամանակ ունենալ գեղագիտական, ճանաչողական և դաստիարակչական նշանակություն։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչ է նաև բնության թեմայի զարգացումը։ Բնությունը մանկական պոեզիայում հաճախ ներկայացվում է ոչ միայն որպես նկարագրության առարկա, այլև որպես երեխայի հետ երկխոսող կենդանի աշխարհ։ Ծառերը, կենդանիները, արևը, անձրևը, եղանակային փոփոխությունները և տարվա եղանակները կարող են ստանալ մարդկային հատկանիշներ՝ ստեղծելով խաղային և հեքիաթային պատկերներ։ Այսպիսի մոտեցումը երեխային հնարավորություն է տալիս բնության երևույթները ընկալել հուզական և գեղարվեստական ձևով և միաժամանակ ձևավորում է շրջակա աշխարհի նկատմամբ հոգատար վերաբերմունք։ 1990–2010 թվականների հասարակական իրականությունը նույնպես իր արտացոլումն է գտել մանկական գրականության մեջ։ Անկախության առաջին տարիների դժվարությունները, պատերազմի և խաղաղության թեմաները, սոցիալական խնդիրները և հասարակական փոփոխությունները որոշ ստեղծագործություններում ներկայացվել են երեխայի ընկալման համար հասանելի ձևերով։ Հատկապես կարևոր է այն հանգամանքը, որ բարդ հասարակական թեմաները մանկական պոեզիայում սովորաբար փոխանցվում են ոչ թե ուղղակի քարոզչական եղանակով, այլ զգացմունքային պատկերների, խորհրդանիշների, ընտանիքի և առօրյա կյանքի միջոցով։ Ժամանակաշրջանի առաջընթացի միտումներից է նաև ժանրային և ձևային բազմազանության ընդլայնումը։ Մանկական պոեզիան ներառում է քնարական բանաստեղծություններ, զվարճալի ու խաղային ստեղծագործություններ, հանելուկային և պատմողական բանաստեղծություններ, երկխոսություններ և այլ ձևեր։ Տարբեր ժանրերի համադրումը մեծացնում է ընթերցողական հետաքրքրությունը և հնարավորություն է տալիս նույն տարիքային խմբի համար ստեղծել տարբեր բարդության և բովանդակության գործեր։ Աշխատության կարևոր հարցերից է նաև մանկական գրականության և կրթական միջավայրի փոխհարաբերությունը։ Մանկական պոեզիան հաճախ օգտագործվում է դպրոցական և նախադպրոցական կրթության մեջ՝ լեզվի, ընթերցանության, արտասանության, հիշողության և գեղագիտական ճաշակի զարգացման նպատակով։ Հետևաբար գրական ստեղծագործության գեղարվեստական արժեքից բացի կարևոր է նաև դրա տարիքային համապատասխանությունը, լեզվի մատչելիությունը և երեխայի ճանաչողական ու հուզական զարգացման առանձնահատկությունների հաշվառումը։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը 1990–2010 թվականների հայ մանկական պոեզիան դիտարկում է որպես փոփոխվող հասարակական և մշակութային միջավայրին արձագանքող գրական համակարգ։ Այդ շրջանում այն աստիճանաբար ձեռք է բերում թեմատիկ ավելի լայն ընդգրկում, արտահայտչական ավելի մեծ ազատություն, երեխայի ներաշխարհի նկատմամբ ավելի խոր հետաքրքրություն և լեզվական-գեղարվեստական նոր որոնումներ։ Միաժամանակ պահպանվում է ազգային մանկական գրականության ավանդույթների շարունակականությունը՝ ժողովրդական բանահյուսության, հայ դասական մանկական պոեզիայի և ազգային մշակութային պատկերների օգտագործման միջոցով։ Ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել հայ գրականության պատմությամբ, ժամանակակից հայ գրականությամբ, մանկական գրականությամբ և գրական մանկավարժությամբ զբաղվող մասնագետներին, գրականագետներին, ուսուցիչներին, մանկավարժներին, ուսանողներին և մանկական գրականության ընթերցողներին։