Միքայելյան, Սոնա Արայի

Lեզվաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է արաբերենի և Անտիոքի հայերեն խոսվածքների երկարատև լեզվական շփման հետևանքով առաջացած ազդեցությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում այն լեզվական փոփոխություններն են, որոնք ձևավորվել են արաբական լեզվամշակութային միջավայրում գոյատևած հայ համայնքների խոսքում։ Անտիոքի հայերեն խոսվածքները դարեր շարունակ գտնվել են արաբերենի հետ անմիջական շփման պայմաններում, ինչի հետևանքով դրանց բառապաշարում, հնչյունական համակարգում և լեզվական այլ մակարդակներում առաջացել են արաբերենից փոխառված կամ արաբերենի ազդեցությամբ ձևավորված միավորներ։ Նման ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ Անտիոքի հայերեն խոսվածքների արաբական ազդեցությունը միայն բառերի մեխանիկական փոխառությամբ չի սահմանափակվում։ Հետազոտության շրջանակում կարող են քննվել արաբերենից անցած բառերի հնչյունական, ձևաբանական, իմաստային և գործառական փոփոխությունները, ինչպես նաև դրանց հարմարեցումը հայերենի տվյալ խոսվածքների ներքին օրինաչափություններին։ Գիտական ուսումնասիրություններում նշվում է, որ Անտիոքի հայերեն բարբառախմբի արաբական փոխառությունների մի մասը չի հակասում հայերեն խոսվածքների հնչյունական օրենքներին, իսկ որոշ փոխառություններ ենթարկվել են դրանց ազդեցությանը։ Միաժամանակ որոշ բառերում նկատվող հնչյունական առանձնահատկությունները կարող են վկայել միջնորդավորված փոխառության մասին, երբ արաբերեն ծագում ունեցող բառը հայերեն է անցել մեկ այլ լեզվի, օրինակ՝ թուրքերենի միջնորդությամբ։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է արաբական փոխառությունների բառապաշարային քննությունը։ Կարող են առանձնացվել կենցաղային կյանքի, սննդի, հագուստի, արհեստների, առևտրի, հասարակական հարաբերությունների, բնության, վարչական կյանքի և այլ ոլորտների բառեր, որոնք տարբեր ժամանակաշրջաններում ներթափանցել են խոսվածք։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել այն հանգամանքին, թե փոխառված բառերը պահպանե՞լ են իրենց սկզբնական իմաստը, թե՞ հայերեն խոսվածքում ձեռք են բերել նոր կամ լրացուցիչ նշանակություններ։ Այս գործընթացը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն լեզվական փոխազդեցությունը, այլև այն հասարակական ու մշակութային միջավայրը, որում տեղի է ունեցել փոխառությունը։ Աշխատության մեջ կարող են ուսումնասիրվել նաև արաբերեն բառերի հայերենացման ձևերը։ Փոխառված միավորները կարող են հնչյունականորեն համապատասխանեցվել Անտիոքի հայերեն խոսվածքի առանձնահատկություններին, ենթարկվել հայերենի քերականական կանոններին և ստանալ հայերեն բառափոխական կամ բառակազմական ձևեր։ Այսպիսով՝ օտարածին բառը ժամանակի ընթացքում կարող է դառնալ տվյալ խոսվածքի բնական և լիարժեք բառապաշարային միավոր։ Կարևոր է նաև արաբերենի ազդեցության տարբերակումը այլ լեզուների ազդեցությունից, քանի որ տարածաշրջանը պատմականորեն բազմալեզու միջավայր է եղել։ Որոշ արաբերեն ծագում ունեցող բառեր հայերեն կարող էին անցնել ոչ թե անմիջական շփման, այլ թուրքերենի կամ մեկ այլ միջնորդ լեզվի միջոցով, ինչն արտահայտվում է դրանց հնչյունական և երբեմն իմաստային առանձնահատկություններում։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև խոսվածքների հնչյունական համակարգի վրա արաբերենի ազդեցությանը՝ հատկապես փոխառյալ բառերում ձայնավորների և բաղաձայնների դրսևորումների համեմատական քննությամբ։ Այդպիսի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե փոխառության ընթացքում որ փոփոխություններն են պայմանավորված արաբերենի սկզբնական հնչյունական կառուցվածքով, իսկ որոնք՝ հայերեն խոսվածքի ներքին օրինաչափություններով։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն Անտիոքի հայերեն խոսվածքները դիտարկում է որպես երկարատև լեզվական շփման արդյունք և հնարավորություն է տալիս բացահայտելու լեզուների փոխազդեցության կոնկրետ մեխանիզմները։ Հետազոտությունը կարող է կարևոր նյութ տրամադրել նաև արևմտահայերենի և նրա բարբառների պատմական զարգացման, արաբահայ համայնքների լեզվական ժառանգության և Մերձավոր Արևելքի բազմալեզու միջավայրի ուսումնասիրության համար։ Թեմայի վերաբերյալ ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի հրապարակումներում Սոնա Միքայելյանի ուսումնասիրությունը նշվում է որպես Անտիոքի հայերեն խոսվածքներում արաբերենի ազդեցությանը նվիրված առանձին գիտական ուղղություն։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել բարբառագետներին, հայերենագետներին, արաբագետներին, լեզվական շփումների և փոխառությունների տեսությամբ զբաղվող հետազոտողներին, ինչպես նաև արևմտահայերենի պատմությամբ ու Անտիոքի հայ համայնքի լեզվամշակութային ժառանգությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին։