Մուրատյան, Թադեոս

Պատմություն

Աշխատությունը հանդիսավոր հուղարկավորական ճառ է՝ նվիրված մեծանուն Հակոբ Չելեբի Տյուզյանի հիշատակին, որը արտասանել է Մխիթարյան միաբանության անդամ Հայր Թադևոս վարդապետ Մուրադյանը։ Ստեղծագործությունը պատկանում է հիշատակի և հուղարկավորական ճառախոսության ավանդույթին, որի հիմնական նպատակն է արժևորել հանգուցյալի կյանքը, հասարակական դիրքը, անձնական արժանիքներն ու թողած ժառանգությունը՝ միաժամանակ արտահայտելով հարազատների, մտերիմների և համայնքի վիշտը նրա մահվան առիթով։ Հուղարկավորական ճառը միայն սգո խոսք չէ, այլև բարոյական ու հոգևոր խորհրդածություն մարդկային կյանքի անցողիկության, մահվան անխուսափելիության, հիշատակի հավերժացման և մարդու հասարակական պատասխանատվության մասին։ Այս ժանրի շրջանակում անհատի կենսագրական ու մարդկային կերպարը դիտարկվում է նրա կատարած գործերի, առաքինությունների և շրջապատի վրա ունեցած ազդեցության տեսանկյունից։ Հակոբ Չելեբի Տյուզյանի անվան և նրա հիշատակին նվիրված հանդիսավոր խոսքի ընդգծումը ստեղծագործությանը հաղորդում է նաև կենսագրական ու պատմամշակութային նշանակություն՝ այն կապելով հայ հասարակական կյանքի նշանավոր անհատների հիշատակի պահպանման ավանդույթի հետ։ Տյուզյանների տոհմը հայտնի է Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի պատմության մեջ իր հասարակական, տնտեսական և մշակութային դերակատարությամբ։ Տոհմի ներկայացուցիչները տարբեր ժամանակներում կարևոր դիրքեր են զբաղեցրել օսմանյան պետական ու տնտեսական կյանքում և իրենց գործունեությամբ առնչվել հայ համայնքի հասարակական հարաբերություններին։ Հետևաբար այս հիշատակի ճառը հետաքրքիր է նաև որպես հայ նշանավոր ընտանիքների պատմության, համայնքային հեղինակության և անհատական վաստակի հանրային գնահատման գրավոր վկայություն։ Հուղարկավորական խոսքի գաղափարական առանցքը մարդկային արժանիքների գնահատումն է և մահվան առջև հոգևոր խոհեմության անհրաժեշտության ընդգծումը։ Քրիստոնեական աշխարհայացքի համաձայն՝ երկրային կյանքը ժամանակավոր է, իսկ մարդու իրական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն նրա դիրքով, հարստությամբ կամ արտաքին հաջողություններով, այլև բարոյական նկարագրով, կատարած բարի գործերով և մերձավորների նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքով։ Այսպիսի ճառերում հանգուցյալի հիշատակը վերածվում է բարոյական խորհրդածության առիթի, իսկ նրա կյանքի գնահատումը՝ կենդանի մարդկանց համար խրատական օրինակ։ Մահվան թեման ներկայացվում է ոչ միայն որպես կորստի և վշտի աղբյուր, այլև որպես մարդկային գոյության իմաստի, ժամանակի արժեքի և հոգևոր պատասխանատվության վերաիմաստավորման հնարավորություն։ Ճառախոսության մեջ կարևոր նշանակություն ունի նաև հիշատակի գաղափարը։ Մարդու ֆիզիկական բացակայությունը չի վերացնում նրա կատարած գործերի, հասարակական վաստակի և թողած բարոյական ժառանգության նշանակությունը։ Հիշողությունը դառնում է այն միջոցը, որով անհատի կյանքը շարունակվում է սերունդների գիտակցության մեջ՝ պահպանվելով ընտանեկան, համայնքային և ազգային հիշողության շրջանակում։ Հուղարկավորական խոսքը միաժամանակ արտահայտում է անհատական վիշտը և հավաքական գնահատանքը՝ սգո արարողությանը հաղորդելով հասարակական ու հոգևոր նշանակություն։ Գրական-ճարտասանական առումով աշխատությունը ներկայացնում է 19-րդ դարի հայ հանդիսավոր խոսքի ավանդույթը, որի բնորոշ հատկանիշներն են բարձր ոճը, հուզական արտահայտչականությունը, բարոյական ընդհանրացումները, կրոնական խորհրդածությունները և հանդիսավոր շարադրանքը։ Հեղինակը, որպես հոգևորական և ճառախոս, հուղարկավորական արարողության պայմաններում համադրում է սգո խոսքի հուզական ազդեցությունը քրիստոնեական բարոյախոսության հետ։ Ճառի ժանրային առանձնահատկությունը ենթադրում է հանգուցյալի հիշատակի արժևորում, մարդկային կյանքի անցողիկության մասին խորհրդածություն և ներկաներին ուղղված հոգևոր մխիթարություն։ Նման ստեղծագործություններում կարևոր դեր ունեն նաև խոսքի կառուցվածքը, պատկերավոր արտահայտությունները, հռետորական դիմումները և բարոյական եզրահանգումները, որոնք նպաստում են ունկնդիրների զգացմունքային ներգրավվածությանը։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր է Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի հասարակական կյանքի և 19-րդ դարի հայ հուղարկավորական ճարտասանության ուսումնասիրության համար։ Այն արտացոլում է մի ժամանակաշրջանի մշակութային միջավայրը, որտեղ նշանավոր անհատների մահը ոչ միայն ընտանեկան, այլև համայնքային նշանակություն ունեցող իրադարձություն էր։ Այդպիսի առիթներով արտասանվող ճառերը նպաստում էին հասարակական հիշողության ձևավորմանը, անհատների վաստակի գնահատմանը և ազգային ու համայնքային արժեքների փոխանցմանը։ Հրատարակության վիեննական տպագրական միջավայրն իր հերթին կապվում է Մխիթարյան միաբանության մշակութային գործունեության հետ, որը մեծապես նպաստել է հայ ճարտասանական, պատմագրական, կրոնական և գեղարվեստական գրականության զարգացմանն ու տարածմանը։ Միաբանության ներկայացուցիչները կարևորում էին ոչ միայն կրոնական գիտելիքի տարածումը, այլև հայ հասարակական կյանքի նշանավոր իրադարձությունների ու անհատների հիշատակի գրավոր ամրագրումը։ Այս տեսանկյունից ճառը արժեքավոր նյութ է հայ հիշատակի մշակույթի, տպագիր հուշագրության և հանդիսավոր խոսքի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել հայագետներին, գրականագետներին, պատմաբաններին, ճարտասանության պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև Կոստանդնուպոլսի հայ համայնքի և Տյուզյան ընտանիքի պատմությունն ուսումնասիրող հետազոտողներին։ Ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է ոչ միայն հիշատակվող անձի պատմական միջավայրով, այլև ստեղծագործության արտահայտած համամարդկային գաղափարներով՝ կյանքի անցողիկությամբ, մարդկային արժանապատվությամբ, բարոյական վաստակով, հասարակական պատասխանատվությամբ և հիշատակի պահպանմամբ։ Այն հնարավորություն է տալիս ծանոթանալու հայ հոգևորականության կողմից մշակված հուղարկավորական խոսքի ավանդույթին և հասկանալու, թե ինչպես էին 19-րդ դարի հայ մտավոր ու հոգևոր գործիչները անհատական կորստի առիթը վերածում հասարակական հիշողության և բարոյական դաստիարակության միջոցի։