Օրբելյան, Ստեփանոս

Գրականություն

Ստեղծագործությունը միջնադարյան հայ հոգևոր և պատմական գրականության ողբերգական-հիշատակային ժանրին պատկանող երկ է, որի կենտրոնում Սյունյաց եպիսկոպոս Տեր Ստեփանոսի անձն է, նրա մահվան կամ կորստի կապակցությամբ առաջացած վիշտը և այդ իրադարձության հոգևոր ու հասարակական նշանակությունը։ Երկը ներկայացնում է հայ միջնադարյան եկեղեցական կյանքի կարևոր դեմքերից մեկի հիշատակը՝ այնպիսի գրական ձևով, որտեղ անձնական կսկիծը միահյուսվում է եկեղեցական հաստատության, ազգային հոգևոր ժառանգության և հասարակական կյանքի նկատմամբ մտահոգության հետ։ Ստեղծագործության վերնագրում հիշատակված Էջմիածնի սուրբ աթոռը հանդես է գալիս որպես հայոց եկեղեցական միասնության, հոգևոր կենտրոնացման և ազգային ինքնության խորհրդանիշ, իսկ դրա նկատմամբ ուղղված ողբն ու հառաչանքը արտահայտում են ոչ միայն առանձին հոգևորականի կորստի ցավը, այլև եկեղեցական կյանքի համար այդպիսի իրադարձության ունեցած նշանակությունը։ Տեր Ստեփանոս Սյունեցու հիշատակումը և նրա տոհմական ծագման՝ Տարսայիճ իշխանի որդի լինելու հանգամանքի ընդգծումը ստեղծագործությանը հաղորդում են նաև պատմական ու տոհմաբանական արժեք։ Այս տեղեկությունը ցույց է տալիս, որ երկի հերոսը ներկայացվում է ոչ միայն իր հոգևոր պաշտոնով, այլև իր հասարակական և իշխանական ծագման համատեքստում, ինչը բնորոշ է միջնադարյան հայ գրականության այն ավանդույթին, որտեղ հոգևոր և աշխարհիկ հեղինակությունները հաճախ փոխկապակցված էին։ Ստեղծագործության ստեղծման հանգամանքների մեջ առանձնահատուկ է Վարդապետ Խաչատուր Կեչառեցու խնդրանքով գրված լինելու հիշատակությունը, որը բացահայտում է երկի պատվիրատուական բնույթը և այն միջավայրը, որտեղ գրական խոսքը ծառայում էր հիշատակի պահպանմանը, հոգևոր մխիթարությանը և պատմական իրադարձությունների արժևորմանը։ Ողբի ժանրին բնորոշ հուզական արտահայտչամիջոցները՝ վշտի, կորստի, հառաչանքի, ցավի և անցողիկության պատկերները, ստեղծագործության հիմնական գաղափարական հենքն են։ Դրանց միջոցով արտահայտվում են մարդկային կյանքի ժամանակավորության, մահվան անխուսափելիության, արժանավոր անձանց կորստի և նրանց թողած հոգևոր ժառանգության պահպանման գաղափարները։ Երկում կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև հիշատակի բարոյական նշանակությունը. մահացած անձի արժանիքների հիշատակումը դիտարկվում է որպես նրա հոգևոր ներկայությունը պահպանելու, հաջորդ սերունդներին նրա օրինակը փոխանցելու և համայնքի պատմական հիշողությունն ամրապնդելու միջոց։ Գրական առումով ստեղծագործությունը կապված է հայ միջնադարյան ողբերգական պոեզիայի և եկեղեցական ներբողագրության ավանդույթների հետ։ Այդ ժանրերին բնորոշ են բարձրաշունչ խոսքը, հուզական դիմումները, աստվածաշնչյան պատկերացումների կիրառությունը, խորհրդանշական արտահայտությունները և մահվան ու հավերժության թեմաների համադրումը։ Ստեղծագործության կարևոր առանձնահատկություններից է անձնական վշտի ընդլայնումը մինչև համազգային և եկեղեցական նշանակություն ունեցող կսկիծ, որի շնորհիվ առանձին մարդու հիշատակը դառնում է պատմական ու հոգևոր ժառանգության մաս։ Այն նաև արժեքավոր նյութ է հայ միջնադարյան եկեղեցական պաշտոնների, Սյունյաց հոգևոր կենտրոնի, Էջմիածնի մայր աթոռի հեղինակության և հոգևորականության ու իշխանական տների փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ Պատմամշակութային տեսանկյունից երկը կարևոր է հայոց եկեղեցական պատմության, միջնադարյան հիշատակային գրականության և պատմական հիշողության պահպանման ավանդույթների տեսանկյունից։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես էին հայ հեղինակները գրական ստեղծագործությունը ծառայեցնում ոչ միայն գեղարվեստական ինքնարտահայտմանը, այլև պատմական դեմքերի հիշատակը հավերժացնելուն, հոգևոր արժեքների փոխանցմանը և համայնքային ինքնագիտակցության ամրապնդմանը։ Հատկապես ուշագրավ է նաև այն հանգամանքը, որ միջնադարյան իրադարձության և անձի հիշատակին նվիրված այս երկը շարունակել է շրջանառվել հայ տպագիր մշակույթի մեջ՝ հնարավորություն տալով հետագա սերունդներին ծանոթանալու հին գրական ժառանգությանն ու եկեղեցական պատմության կարևոր դրվագներին։ Այն արժեքավոր է հայ միջնադարյան գրականության, ողբերգական պոեզիայի, եկեղեցական պատմության, Սյունյաց հոգևոր կյանքի, հայ իշխանական տների պատմության և Էջմիածնի հոգևոր կենտրոնի պատմամշակութային դերի ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների համար։