Պարոնյան, Արաքսի Խաչատուրի

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի տարբեր բնական էկոհամակարգերում տարածված ֆոտոտրոֆ՝ լուսասինթեզող բակտերիաների էկոլոգիական տարածվածության, կենսաբանական առանձնահատկությունների, բազմազանության և հնարավոր կիրառական նշանակության համակողմանի ուսումնասիրությանը։ Աշխատության հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ ֆոտոտրոֆ բակտերիաները կարևոր դեր ունեն բնական էկոհամակարգերի նյութափոխանակության և կենսաերկրաքիմիական գործընթացների մեջ, իսկ Հայաստանի բազմազան բնական պայմանները կարող են ձևավորել այդ միկրոօրգանիզմների հարուստ և առանձնահատուկ համայնքներ։ Հետազոտության ընթացքում ուշադրություն է դարձվում տարբեր բնակավայրերից և էկոհամակարգերից ֆոտոտրոֆ բակտերիաների առանձնացմանը, դրանց տեսակային ու կարգաբանական բազմազանության բացահայտմանը, ինչպես նաև շրջակա միջավայրի պայմաններին հարմարվելու ունակություններին։ Նախորդ հրապարակումներից հայտնի է, որ Հայաստանում ուսումնասիրված ֆոտոտրոֆ բակտերիաները լայնորեն տարածված են տարբեր էկոհամակարգերում և ունեն բազմազան նյութափոխանակային հնարավորություններ, որոնք նպաստում են տարբեր պայմաններում նրանց գոյատևմանը և կենսաերկրաքիմիական գործընթացներին մասնակցությանը։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է ֆոտոտրոֆ բակտերիաների էկոֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը, այսինքն՝ դրանց աճի, զարգացման և նյութափոխանակության կախվածությունը շրջակա միջավայրի գործոններից։ Այդպիսի գործոնների շարքում կարող են կարևոր լինել լույսի ինտենսիվությունը, ջերմաստիճանը, թթվածնային պայմանները, ջրի կամ հողի քիմիական կազմը, օրգանական և անօրգանական սննդանյութերի առկայությունը, ինչպես նաև ծծմբային միացությունների և այլ էլեկտրոնադոնորների պարունակությունը։ Հետազոտության շրջանակում առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում Հայաստանի ջրային էկոհամակարգերը, հանքային և երկրաջերմային աղբյուրները, աղակալված միջավայրերը և այլ յուրահատուկ կենսավայրեր, որտեղ միկրոօրգանիզմները կարող են զարգանալ տարբեր ֆիզիկաքիմիական պայմաններում։ Հայաստանի երկրաջերմային աղբյուրների մանրէաբանական բազմազանության վերաբերյալ հետագա ուսումնասիրությունները ևս ցույց են տվել, որ նման միջավայրերը Հայաստանի միկրոօրգանիզմների կարևոր բնական ռեզերվուարներ են։ Աշխատանքի առանցքային արժեքներից մեկն այն է, որ բնական բազմազանության ուսումնասիրությունը կապվում է ֆոտոտրոֆ բակտերիաների հնարավոր գործնական օգտագործման հետ։ Այս միկրոօրգանիզմների կենսաբանական հատկությունները կարող են հետաքրքրություն ներկայացնել կենսատեխնոլոգիայի, շրջակա միջավայրի աղտոտվածության նվազեցման, կեղտաջրերի կենսաբանական մաքրման, օրգանական նյութերի վերամշակման և այլ կիրառական ուղղությունների համար։ Հայաստանի ֆոտոտրոֆ բակտերիաների վերաբերյալ հետազոտություններում հենց դրանց կիրառական ներուժն է դիտարկվել որպես ուսումնասիրության կարևոր նպատակ։ Հատկանշական է նաև այն հանգամանքը, որ թեմայի ուսումնասիրությունը հետագայում շարունակվել է առանձին մանրէների էկոֆիզիոլոգիական բնութագրերի բացահայտմամբ։ Օրինակ՝ ուսումնասիրվել են Ջերմուկի հանքային աղբյուրներից մեկուսացված Rhodopseudomonas palustris տեսակի ֆոտոտրոֆ բակտերիայի առանձնահատկությունները, ինչը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի յուրահատուկ բնական միջավայրերից մեկուսացված միկրոօրգանիզմները կարող են ունենալ առանձին կենսատեխնոլոգիական հետաքրքրություն։ Գրքի թեման ընդգրկում է ոչ միայն մանրէների նկարագրությունը, այլև դրանց և շրջակա միջավայրի փոխազդեցության ավելի լայն պատկերացումը։ Ֆոտոտրոֆ բակտերիաները, որպես լույսի էներգիան օգտագործող միկրոօրգանիզմներ, մասնակցում են ածխածնի, ծծմբի և այլ տարրերի շրջապտույտներին՝ այդպիսով ազդեցություն ունենալով էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռության վրա։ Դրանց կենսաբազմազանության բացահայտումը կարող է կարևոր լինել նաև Հայաստանի բնական միկրոբիոտայի վերաբերյալ գիտելիքների ընդլայնման և դեռևս քիչ ուսումնասիրված միկրոօրգանիզմների հետագա հետազոտության համար։ Աշխատությունը գիտական և կիրառական տեսանկյունից արժեքավոր է հատկապես նրանով, որ համադրում է մանրէաբանական, էկոլոգիական և կենսատեխնոլոգիական մոտեցումները՝ փորձելով Հայաստանի բնական միջավայրերից ստացված միկրոօրգանիզմների առանձնահատկությունները վերածել գործնական կիրառությունների հնարավորությունների։ Գրքի մատենագիտական տվյալները հաստատում են, որ այն 2003 թվականին ներկայացվել է որպես կենսաբանական գիտությունների թեկնածուական ատենախոսություն՝ Հայաստանի ԳԱԱ Միկրոբիոլոգիայի ինստիտուտում, ունի 51 էջ և ներառում է 47 աղբյուրից բաղկացած գրականության ցանկ։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը կարևոր աղբյուր է Հայաստանի ֆոտոտրոֆ միկրոօրգանիզմների տարածվածության, կենսաբանական և էկոլոգիական հարմարվողականությունների, կենսաբազմազանության և հնարավոր կիրառական նշանակության վերաբերյալ։ Այն կարող է հետաքրքրել մանրէաբանությամբ, մանրէների էկոլոգիայով, կենսատեխնոլոգիայով, բնապահպանությամբ և Հայաստանի բնական էկոհամակարգերի միկրոբիոլոգիական ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետներին, հետազոտողներին և ուսանողներին։