Փեշտմալճյան, Գրիգոր

Կրոն

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոնեական դավանաբանության հիմնարար փաստաթղթերից մեկի՝ Նիկիական հավատո հանգանակի բովանդակության, աստվածաբանական իմաստի և դավանական դրույթների մեկնաբանությանը։ Այն նպատակ ունի ընթերցողին ներկայացնելու քրիստոնեական հավատի հիմնական սկզբունքները, բացահայտելու հանգանակի յուրաքանչյուր դրույթի աստվածաբանական նշանակությունը և պարզաբանելու այն ճշմարտությունները, որոնց վրա հիմնված է քրիստոնեական եկեղեցու դավանանքը։ Նիկիական հավատո հանգանակը քրիստոնեական հավատքի համառոտ և համակարգված շարադրանքն է, որն իր պատմական ձևավորումը ստացել է Նիկիայի առաջին տիեզերական ժողովի ընթացքում՝ 325 թվականին, իսկ հետագա դավանական զարգացումը կապված է Կոստանդնուպոլսի երկրորդ տիեզերական ժողովի հետ՝ 381 թվականին։ Այն առանձնահատուկ նշանակություն ունի քրիստոնեական եկեղեցու պատմության մեջ, քանի որ սահմանում է Աստծու, Հիսուս Քրիստոսի, Սուրբ Հոգու և քրիստոնեական փրկագործության վերաբերյալ հիմնական վարդապետական դրույթները։ Աշխատության բովանդակային առանցքը հանգանակի դրույթների աստվածաբանական մեկնությունն է, որի միջոցով բացահայտվում են քրիստոնեական հավատքի հիմնարար գաղափարներն ու դրանց փոխկապակցվածությունը։ Առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում մեկ Աստծու նկատմամբ հավատքի գաղափարը, որը քրիստոնեական աշխարհայացքի հիմքն է և արտահայտում է աստվածային միասնության ու արարչագործության սկզբունքը։ Աստված ներկայացվում է որպես ամենայն գոյության սկզբնապատճառ, երկնքի և երկրի, տեսանելի ու անտեսանելի աշխարհի Արարիչ։ Այս դրույթի մեկնաբանությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու արարչագործության աստվածաբանական նշանակությանը, աշխարհի գոյության նպատակին և մարդու՝ Աստծու ստեղծած աշխարհի մեջ ունեցած տեղին։ Հանգանակի կարևորագույն թեմաներից է Հիսուս Քրիստոսի աստվածային և մարդկային բնությունների, նրա հավիտենական գոյության և փրկագործական առաքելության հարցը։ Քրիստոսը ներկայացվում է որպես Աստծու Որդի, Հորից ծնված և ոչ թե ստեղծված, նույնաբնույթ Հոր հետ, որի աստվածային էությունը քրիստոնեական հավատքի առանցքային դավանական սկզբունքներից է։ Այս դրույթի մեկնաբանությունը կապված է Սուրբ Երրորդության վարդապետության և քրիստոնեական աստվածաբանության այն հիմնարար հարցերի հետ, որոնք վերաբերում են Հոր և Որդու հարաբերությանը։ Կարևոր տեղ է հատկացվում նաև Հիսուս Քրիստոսի մարդեղությանը, նրա երկրային կյանքին, չարչարանքներին, խաչելությանը, մահվանն ու հարությանը։ Այս իրադարձությունները դիտարկվում են որպես մարդկության փրկագործության պատմության հիմնական հանգրվաններ, որոնց միջոցով բացահայտվում է աստվածային սիրո, ողորմության և փրկության գաղափարը։ Հանգանակի մեկնաբանության մյուս կարևոր ուղղությունը Սուրբ Հոգու վերաբերյալ դավանական դրույթների պարզաբանումն է։ Սուրբ Հոգին ներկայացվում է որպես աստվածային Երրորդության երրորդ Անձ, որի գործունեությունը կապված է հոգևոր կյանքի, եկեղեցու սրբագործման, հավատացյալների առաջնորդության և աստվածային շնորհի ներգործության հետ։ Այս թեման հնարավորություն է տալիս ընթերցողին ծանոթանալու Սուրբ Երրորդության վարդապետության ամբողջական ընկալմանը և քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ յուրաքանչյուր աստվածային Անձի նշանակությանը։ Աշխատության մեջ կարևոր գաղափարական նշանակություն ունի նաև մեկ, սուրբ, ընդհանրական և առաքելական եկեղեցու նկատմամբ հավատքի դրույթը։ Եկեղեցին դիտարկվում է որպես քրիստոնեական հավատի պահպանման, առաքելական ավանդության շարունակականության և հավատացյալների հոգևոր միասնության հաստատություն։ Այս համատեքստում բացահայտվում է եկեղեցու դերը ոչ միայն որպես կրոնական կազմակերպության, այլև որպես հոգևոր համայնքի, որի միջոցով պահպանվում և փոխանցվում են քրիստոնեական վարդապետությունն ու ծիսական ավանդույթները։ Հանգանակի մեկնաբանության շրջանակում կարևոր են նաև մկրտության, մեղքերի թողության, մեռելների հարության և հանդերձյալ կյանքի վերաբերյալ դավանական սկզբունքները։ Դրանք արտահայտում են քրիստոնեական փրկաբանական մտածողության հիմնական դրույթները՝ մարդու հոգևոր վերածնունդը, աստվածային ողորմության միջոցով մեղքերից ազատագրվելու հնարավորությունը և մահվան նկատմամբ հավիտենական կյանքի հաղթանակի գաղափարը։ Այսպիսով, աշխատությունը հնարավորություն է տալիս քրիստոնեական հավատը դիտարկելու որպես միասնական աստվածաբանական համակարգ, որի տարբեր դրույթները փոխկապակցված են և լրացնում են միմյանց։ Գաղափարական առումով ստեղծագործության հիմնական նպատակն է ամրապնդել քրիստոնեական դավանանքի գիտակցված ընկալումը, պարզաբանել հավատի հիմնադրույթները և ընթերցողին հաղորդակից դարձնել եկեղեցու դավանական ավանդությանը։ Այն կարևորում է ոչ միայն հավատո հանգանակի անգիր իմացությունը, այլև դրա բովանդակության գիտակցումը, քանի որ քրիստոնեական հավատքի լիարժեք ըմբռնումը ենթադրում է դավանական ճշմարտությունների իմաստի և հոգևոր նշանակության ճանաչում։ Աշխատության աստվածաբանական ուղղվածությունը միաժամանակ ծառայում է դավանաբանական կրթությանն ու քրիստոնեական աշխարհայացքի ձևավորմանը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ավելի խորությամբ հասկանալու իր հավատի հիմքերը։ Գրական և մտավոր առումով երկը պատկանում է աստվածաբանական մեկնողական գրականության ժանրին, որի հիմնական առանձնահատկություններն են դավանական դրույթների հաջորդական ներկայացումը, աստվածաբանական հասկացությունների բացատրությունը, կրոնական ճշմարտությունների հիմնավորումը և ուսուցողական շարադրանքը։ Նման աշխատություններում կարևոր նշանակություն ունեն հասկացությունների ճշգրտությունը, եկեղեցական եզրաբանության հետևողական կիրառությունը և բարդ աստվածաբանական հարցերի մատչելի մեկնաբանությունը։ «Լուսաշավիղ» անվանումն ինքնին խորհրդանշում է հոգևոր առաջնորդության և ճշմարտության ճանաչման ճանապարհը՝ հավատո հանգանակը դիտարկելով որպես քրիստոնեական հավատի ըմբռնման ուղեցույց։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր տեղ ունի տասնիններորդ դարի հայ կրոնական և աստվածաբանական գրականության զարգացման համատեքստում։ Այդ ժամանակաշրջանում հայ հասարակական ու հոգևոր կյանքում մեծ նշանակություն ուներ եկեղեցական ինքնության պահպանումը, դավանական գիտելիքների տարածումը և քրիստոնեական կրթության ամրապնդումը։ Կոստանդնուպոլիսը հայ եկեղեցական, կրթական և հրատարակչական կյանքի կարևոր կենտրոններից էր, որտեղ հրատարակվող աստվածաբանական աշխատությունները նպաստում էին հոգևոր գիտելիքի տարածմանը և հայ ընթերցողին ապահովում քրիստոնեական վարդապետության ուսումնասիրման մատչելի միջոցներով։ Պողոս Արապյան Ապուչեխցու տպարանի գործունեությունը կարևոր տեղ է զբաղեցրել այդ ժամանակաշրջանի հայկական տպագրության պատմության մեջ՝ նպաստելով կրոնական, կրթական և գիտական գրականության հրատարակմանը։ Այս հրատարակությունը վկայում է հայերենով աստվածաբանական գիտելիքի համակարգման և դավանական գրականության զարգացման շարունակական պահանջի մասին։ Այն արժեքավոր է Հայ առաքելական եկեղեցու դավանաբանության, քրիստոնեական աստվածաբանության, Նիկիական հանգանակի մեկնության, հայ կրոնական գրականության և տասնիններորդ դարի հայկական տպագրության պատմության ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում աստվածաբանների, եկեղեցագետների, պատմաբանների, հայագետների, հոգևորականների, կրոնագիտության մասնագետների և քրիստոնեական վարդապետությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Միաժամանակ այն կարող է ծառայել որպես ճանաչողական նյութ այն անձանց համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ ծանոթանալ քրիստոնեական հավատի հիմնադրույթներին, Սուրբ Երրորդության վարդապետությանը և Հայ եկեղեցու դավանական ավանդությանը։ Նրա ընթերցողական արժեքը պայմանավորված է հավատո հանգանակի բովանդակության բացահայտմամբ, քրիստոնեական աստվածաբանական մտածողության հիմնարար հասկացությունների ներկայացմամբ և հավատքի գիտակցված ընկալման խթանմամբ։ Աշխատությունը կարևոր վկայություն է հայերեն աստվածաբանական գրականության այն ավանդույթի, որի նպատակն էր քրիստոնեական հավատի հիմնարար ճշմարտությունները ներկայացնել համակարգված, հասկանալի և ուսուցողական ձևով՝ նպաստելով հոգևոր կրթությանը, դավանական գիտելիքի պահպանմանը և ազգային եկեղեցական ժառանգության շարունակական փոխանցմանը։