Սոմալյան, Սուքիաս

Լեզվաբանություն

Լեզվաբանական և բառարանագրական այս աշխատությունը նախատեսված է անգլերեն լեզվի բառապաշարը հայերեն և թուրքերեն համարժեքներով ներկայացնելու համար՝ նպաստելով երեք լեզուների միջև բառային ու իմաստային կապերի բացահայտմանը և լեզուների գործնական յուրացմանը։ Այն արտացոլում է բազմալեզու բառարանագրության այն կարևոր ավանդույթը, որի նպատակն է տարբեր լեզվական միջավայրերի ներկայացուցիչների համար ստեղծել հաղորդակցման, թարգմանության և գիտելիքների փոխանակման անհրաժեշտ գործիքներ։ Աշխատության հիմնական կառուցվածքային սկզբունքը անգլերեն բառերի ներկայացումն է՝ դրանց հայերեն և թուրքերեն համապատասխանություններով, ինչի շնորհիվ ընթերցողը հնարավորություն է ստանում համեմատելու տարբեր լեզուներում նույն հասկացության արտահայտման ձևերը, հարստացնելու սեփական բառապաշարը և զարգացնելու թարգմանական կարողությունները։ Բառարանի առանձնահատուկ նշանակությունը պայմանավորված է երեք լեզուների ընդգրկմամբ։ Անգլերենը հանդես է գալիս որպես բառացանկի ելակետային լեզու, իսկ հայերենն ու թուրքերենը՝ որպես թարգմանական համարժեքների լեզուներ։ Այսպիսի կառուցվածքը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն յուրացնելու առանձին բառերի նշանակությունները, այլև համադրելու տարբեր լեզուների բառային համակարգերը, նկատելու իմաստային նրբերանգները և հասկանալու հասկացությունների արտահայտման լեզվական առանձնահատկությունները։ Հայերենի ընդգրկումը կարևոր է հատկապես հայ ընթերցողի համար, քանի որ հնարավորություն է տալիս օտար լեզվի բառապաշարը յուրացնելու մայրենի լեզվի միջոցով՝ պահպանելով իմաստային ճշգրտությունն ու լեզվական ընկալման բնական ընթացքը։ Թուրքերենի զուգահեռ ներկայացումն էլ ընդլայնում է բառարանի գործնական կիրառության շրջանակը՝ այն դարձնելով օգտակար տարբեր լեզվական համայնքների միջև հաղորդակցության և փոխըմբռնման համար։ Բառարանային այսպիսի հրատարակությունների կարևոր գործառույթներից է նաև թարգմանական աշխատանքի հեշտացումը։ Բառային համարժեքների միջոցով ընթերցողը կարող է կողմնորոշվել օտարալեզու գրականության, ուսումնական նյութերի և գրավոր հաղորդակցության մեջ՝ անհրաժեշտ բառերը գտնելով իրեն հասկանալի լեզվով։ Միաժամանակ նման բառարանները նպաստում են լեզվական համեմատական մտածողության զարգացմանը, քանի որ տարբեր լեզուների բառապաշարների համադրությունը հնարավորություն է տալիս նկատելու ինչպես ընդհանուր հասկացությունները, այնպես էլ յուրաքանչյուր լեզվին բնորոշ իմաստային և կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Գրական և գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է գործնական բառարանագրության ավանդույթին։ Դրան բնորոշ է տեղեկույթի հակիրճ, համակարգված և որոնման համար հարմար ներկայացումը, որի հիմնական նպատակը բառային միավորների արագ հայտնաբերումն ու դրանց համապատասխան իմաստների յուրացումն է։ Բառարանային նման կառուցվածքը հատկապես կարևոր է լեզուների ինքնուրույն ուսումնասիրման, թարգմանության և կրթական գործընթացի համար։ 19-րդ դարում եվրոպական լեզուների ուսումնասիրությունը և բազմալեզու բառարանների ստեղծումը մեծ նշանակություն ունեին կրթության, գիտության, միջազգային առևտրի ու մշակութային հաղորդակցության զարգացման տեսանկյունից։ Անգլերենի տարածումն աստիճանաբար մեծացնում էր այդ լեզվով բառարանների պահանջարկը, իսկ տարբեր լեզուներով թարգմանական համարժեքների ներկայացումը նպաստում էր օտար լեզուների ուսուցման մեթոդների կատարելագործմանը։ Հայ իրականության մեջ նման հրատարակությունների կարևորությունը պայմանավորված էր նաև եվրոպական կրթական և գիտական միջավայրի հետ կապերի ընդլայնման անհրաժեշտությամբ։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար միաբանությունը հայերեն բառարանագրության և լեզվաբանական գրականության զարգացման գործում ունեցել է նշանակալի դեր։ Մխիթարյանների գործունեությունը նպաստել է հայերենի բառապաշարի ուսումնասիրությանը, լեզվական նորմերի մշակմանը, օտար լեզուների ուսուցմանն ու թարգմանական գրականության տարածմանը։ Այս աշխատությունը կարևոր տեղ ունի հայ բազմալեզու բառարանագրության պատմության մեջ՝ որպես անգլերեն, հայերեն և թուրքերեն լեզուների միջև բառային կապեր հաստատող տեղեկատու հրատարակություն։ Այն արժեքավոր է հայերեն բառարանագրության զարգացման, 19-րդ դարի լեզվական կրթության, հայ-եվրոպական և հայ-թուրքական լեզվամշակութային առնչությունների ուսումնասիրության համար։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել լեզվաբաններին, բառարանագիրներին, թարգմանիչներին, հայագետներին, անգլերեն և թուրքերեն ուսումնասիրողներին, ինչպես նաև 19-րդ դարի հայ կրթական ու հրատարակչական ժառանգությամբ հետաքրքրվող հետազոտողներին։

Լեզվաբանություն

Բազմալեզու բառարանագրության այս աշխատությունը նվիրված է թուրքերեն բառապաշարի ներկայացմանը՝ անգլերեն և հայերեն համապատասխանություններով՝ նպատակ ունենալով ապահովել երեք լեզուների միջև բառային ու իմաստային համեմատության, թարգմանության և գործնական հաղորդակցության հնարավորություններ։ Այն պատկանում է 19-րդ դարի հայերեն բառարանագրական այն հրատարակությունների շարքին, որոնք կարևոր դեր են ունեցել օտար լեզուների ուսուցման, թարգմանական հմտությունների զարգացման և հայ ընթերցողին տարբեր լեզվամշակութային միջավայրերի հետ կապելու գործում։ Բառարանի հիմնական կառուցվածքային սկզբունքը թուրքերեն բառերի և արտահայտությունների ներկայացումն է՝ դրանց անգլերեն ու հայերեն համարժեքներով։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին նույն բառային միավորը դիտարկել երեք լեզուների համատեքստում՝ համեմատելով դրանց իմաստային բովանդակությունը, կիրառության առանձնահատկությունները և լեզվական արտահայտման տարբերությունները։ Թուրքերենը որպես ելակետային լեզու ընտրելը հատկապես կարևոր է այն ընթերցողների համար, որոնք գործնական, կրթական կամ մշակութային նպատակներով կարիք ունեն ուսումնասիրելու այդ լեզվի բառապաշարը։ Անգլերեն համարժեքների առկայությունը հնարավորություն է տալիս բառարանից օգտվել նաև եվրոպական լեզուների ուսումնասիրության և թարգմանության ընթացքում, իսկ հայերեն բացատրական կամ համարժեքային հատվածը ապահովում է բառերի իմաստների ընկալումը մայրենի լեզվի միջոցով։ Աշխատության նշանակությունը պայմանավորված է ոչ միայն բառերի թարգմանությամբ, այլև տարբեր լեզուների միջև հասկացությունների համադրման հնարավորությամբ։ Բառարանային համեմատությունը նպաստում է լեզվական մտածողության զարգացմանը, օտար բառերի իմաստային դաշտերի ճանաչմանը և թարգմանության ընթացքում համապատասխան բառային ընտրություն կատարելու կարողության ձևավորմանը։ Այն կարող է ծառայել որպես գործնական ուղեցույց օտարալեզու գրականություն ընթերցելիս, գրավոր խոսք կազմելիս, թարգմանական աշխատանք կատարելիս և տարբեր լեզուներով հաղորդակցվելիս։ Թուրքերենի և հայերենի զուգահեռ ներկայացումը պատմամշակութային առումով նույնպես առանձնահատուկ նշանակություն ունի։ Հայ և թուրքալեզու բնակչության երկարատև համակեցությունը, առևտրական հարաբերությունները, հասարակական շփումները և մշակութային փոխազդեցությունները ձևավորել են լեզվական առնչությունների հարուստ միջավայր։ Այդ պայմաններում թուրքերենի իմացությունը կարևոր գործնական անհրաժեշտություն էր հայ հասարակության տարբեր խավերի համար, իսկ անգլերենի ընդգրկումը բառարանում արտացոլում է նաև եվրոպական լեզուների նկատմամբ աճող հետաքրքրությունը։ Այս երեք լեզուների համադրությունը ցույց է տալիս, որ բառարանը նախատեսված էր բազմալեզու հաղորդակցության և գիտելիքների փոխանակման ավելի լայն շրջանակի համար։ Գրական և գիտական առումով աշխատությունը պատկանում է գործնական բառարանագրության ավանդույթին, որի հիմնական առանձնահատկություններն են բառային նյութի համակարգված ներկայացումը, հակիրճ թարգմանական համարժեքների կիրառումը և տեղեկության արագ որոնման հնարավորությունը։ Նման բառարանները կարևոր նշանակություն ունեին ինչպես լեզուների ինքնուրույն ուսումնասիրման, այնպես էլ ուսումնական հաստատություններում օտար լեզուների դասավանդման համար։ Հատորային կառուցվածքը վկայում է բառապաշարի ծավալուն համակարգման և բառարանային նյութի հաջորդական ներկայացման մասին՝ նպաստելով ընթերցողի լեզվական գիտելիքների աստիճանական ընդլայնմանը։ 19-րդ դարի առաջին կեսին Մխիթարյան միաբանությունը հայերեն բառարանագրության, թարգմանական գրականության և լեզվաբանական գիտելիքների զարգացման կարևոր կենտրոններից էր։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար միաբանության հրատարակչական գործունեությունը նպաստել է հայերեն գիտական ու ուսումնական գրականության հարստացմանը, եվրոպական լեզուների ուսումնասիրության տարածմանը և հայերենի՝ որպես գիտելիքի փոխանցման ու մշակութային հաղորդակցության լեզվի հնարավորությունների ընդլայնմանը։ Այս հրատարակությունը արժեքավոր նյութ է հայ բազմալեզու բառարանագրության պատմության, հայ-թուրքական լեզվական առնչությունների, անգլերենի ուսուցման ավանդույթների և 19-րդ դարի հայ կրթամշակութային կյանքի ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, բառարանագիրներին, թարգմանիչներին, հայագետներին, արևելագետներին, ինչպես նաև հայերեն, թուրքերեն և անգլերեն լեզուների պատմական բառապաշարով ու դրանց փոխառնչություններով զբաղվող հետազոտողներին։

Լեզվաբանություն

Հայերեն բառապաշարի անգլերեն և թուրքերեն թարգմանական համարժեքների ներկայացմանն ուղղված այս բառարանային աշխատությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում 19-րդ դարի հայ բազմալեզու բառարանագրության պատմության մեջ։ Այն նպատակ ունի հայերեն բառերի միջոցով ընթերցողին ծանոթացնելու երկու օտար լեզուների բառապաշարին՝ ապահովելով լեզվական գիտելիքների ընդլայնման, թարգմանության և միջլեզվական հաղորդակցության գործնական հնարավորություններ։ Բառարանի հիմնական կառուցվածքային սկզբունքը հայերեն բառերի ներկայացումն է՝ դրանց անգլերեն և թուրքերեն համապատասխանություններով։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս հայերենը դարձնել լեզվական համեմատության ելակետ՝ ընթերցողին օգնելով ճանաչելու տարբեր լեզուներում նույն հասկացությունների արտահայտման ձևերը, յուրացնելու օտար բառերի իմաստները և զարգացնելու թարգմանական կարողությունները։ Հայերենից երկու տարբեր լեզուների թարգմանական համարժեքների զուգահեռ ներկայացումը հատկապես նշանակալի է, քանի որ միավորում է եվրոպական լեզվական միջավայրի և արևելյան լեզվամշակութային տարածքի հետ հաղորդակցվելու հնարավորությունները։ Անգլերենի ընդգրկումը նպաստում է եվրոպական գիտական, գրական և կրթական միջավայրի հետ կապերի ընդլայնմանը, իսկ թուրքերենի առկայությունը կարևոր գործնական նշանակություն ունի հայ և թուրքալեզու հասարակությունների պատմականորեն ձևավորված հաղորդակցության պայմաններում։ Բառարանի միջոցով ընթերցողը կարող է ուսումնասիրել հայերեն բառերի օտարալեզու համարժեքները, համեմատել դրանց իմաստային առանձնահատկությունները և ձեռք բերել տարբեր լեզուներով հաղորդակցվելու անհրաժեշտ բառապաշարային հիմք։ Աշխատության կարևոր գործառույթներից է նաև հայերենի բառային հարստության ներկայացումը։ Հայերեն բառերը որպես ելակետային միավորներ օգտագործելը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու մայրենի լեզվի արտահայտչական հնարավորությունները և դրանց համապատասխանությունները այլ լեզուներում։ Այդ գործընթացը նպաստում է ոչ միայն օտար լեզուների յուրացմանը, այլև հայերենի բառապաշարի գիտակցված ընկալմանը, բառերի իմաստային տարբերությունների ճանաչմանը և լեզվական համեմատական մտածողության զարգացմանը։ Բառարանային այսպիսի հրատարակությունները կարող էին կիրառվել ինքնուրույն ուսուցման, դպրոցական կրթության, թարգմանական աշխատանքի, ընթերցանության և գրավոր հաղորդակցության ընթացքում։ Դրանք օգտակար տեղեկատու միջոցներ էին այն անձանց համար, որոնք անհրաժեշտություն ունեին հայերեն հասկացությունները փոխանցելու անգլերենով կամ թուրքերենով և հակառակը՝ օտարալեզու նյութերի իմաստը հասկանալու մայրենի լեզվի միջոցով։ Գրական և մեթոդական առումով աշխատությունը պատկանում է գործնական թարգմանական բառարանների ժանրին։ Դրան բնորոշ են բառային միավորների համակարգված ներկայացումը, համարժեքների հակիրճ մատուցումը և տեղեկության արագ որոնման հնարավորությունը։ Հատորային կառուցվածքը վկայում է բառարանային նյութի ծավալուն և հաջորդական մշակման մասին՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով շարունակաբար ընդլայնելու իր լեզվական գիտելիքները։ Պատմամշակութային առումով հրատարակությունը կարևոր վկայություն է 19-րդ դարի հայ մտավորականության՝ բազմալեզու կրթության և միջազգային մշակութային հաղորդակցության նկատմամբ ունեցած հետաքրքրության։ Այդ ժամանակաշրջանում անգլերենի ուսումնասիրությունը աստիճանաբար ավելի մեծ նշանակություն էր ստանում՝ կապված եվրոպական գիտության, առևտրի, գրականության և կրթության հետ կապերի ընդլայնման հետ։ Միաժամանակ թուրքերենի իմացությունը շարունակում էր կարևոր դեր ունենալ հայ բնակչության հասարակական, տնտեսական և մշակութային հարաբերություններում։ Այս երկու լեզուների համադրությունը հայերենի հետ արտացոլում է ժամանակաշրջանի բազմալեզու իրականությունն ու կրթական պահանջները։ Վենետիկի Սուրբ Ղազար միաբանությունը մեծ ներդրում է ունեցել հայերեն բառարանագրության, լեզվաբանության և թարգմանական գրականության զարգացման գործում։ Մխիթարյանների գործունեությունը նպաստել է հայերենի բառային համակարգի ուսումնասիրմանը, գիտական լեզվի մշակմանը և եվրոպական լեզուների վերաբերյալ գիտելիքների տարածմանը։ Այս աշխատությունը կարևոր նյութ է հայ բազմալեզու բառարանագրության պատմության, հայերեն-անգլերեն և հայերեն-թուրքերեն լեզվական առնչությունների, 19-րդ դարի կրթական մշակույթի և Մխիթարյան միաբանության հրատարակչական ժառանգության ուսումնասիրության համար։ Այն կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, բառարանագիրներին, թարգմանիչներին, հայագետներին, անգլերեն և թուրքերեն լեզուների պատմությամբ զբաղվող մասնագետներին, ինչպես նաև հայ գրքի և կրթության պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողներին՝ որպես հայերեն բառապաշարը միջազգային լեզվական միջավայրի հետ կապող արժեքավոր բառարանային հրատարակություն։