Ստեփանյան, Խաչատուր Ռոստոմի

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է 1920–1930-ական թվականներին սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական մտքում Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման վերաբերյալ ձևավորված գնահատականների, մեկնաբանությունների և գաղափարական դիրքորոշումների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում տարբեր քաղաքական հոսանքների, կուսակցական շրջանակների, հասարակական գործիչների, մտավորականների և սփյուռքահայ մամուլի կողմից արտահայտված մոտեցումների համադրումն է՝ նպատակ ունենալով բացահայտել տվյալ պատմական իրադարձության ընկալման բազմազանությունը հայկական սփյուռքում։ Քննվում է, թե ինչպես էին քաղաքական և գաղափարական տարբեր դիրքերից մեկնաբանվում Հայաստանի Հանրապետության գոյության ավարտը, իշխանափոխության գործընթացը, նոր պետական համակարգի ձևավորումը և Խորհրդային Հայաստանի հետ հետագա հարաբերությունների խնդիրը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում այն հանգամանքին, որ սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական շրջանակների գնահատականները միատարր չէին և պայմանավորված էին ինչպես գաղափարական ու կուսակցական տարբերություններով, այնպես էլ համայնքների քաղաքական միջավայրով, պատմական փորձով և Հայաստանի ապագայի վերաբերյալ պատկերացումներով։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է սփյուռքահայ մամուլի, հրապարակախոսության, հուշագրությունների, քաղաքական փաստաթղթերի և հասարակական գործիչների աշխատությունների ուսումնասիրությունը, որոնց միջոցով հնարավոր է վերականգնել ժամանակաշրջանի բանավեճերի հիմնական թեմաներն ու փաստարկները։ Վերլուծվում են նաև խորհրդային պետականության, ազգային ինքնիշխանության, Հայաստանի անվտանգության, հայրենիք–սփյուռք հարաբերությունների և ազգային քաղաքական հեռանկարների վերաբերյալ ձևավորված պատկերացումները։ Կարևորվում է տարբեր քաղաքական ուժերի գնահատականների համեմատությունը՝ ցույց տալու համար, թե նույն իրադարձություններն ինչպես էին ստանում տարբեր մեկնաբանություններ՝ կախված հեղինակների քաղաքական հայացքներից և գաղափարական նախադրյալներից։ Անդրադարձ է կատարվում նաև ժամանակի ընթացքում դիրքորոշումների հնարավոր փոփոխություններին՝ պայմանավորված Խորհրդային Հայաստանում տեղի ունեցող քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական գործընթացների վերաբերյալ սփյուռքում տարածվող տեղեկություններով։ Ընդհանուր առմամբ հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն Հայաստանի խորհրդայնացման վերաբերյալ պատմական գնահատականները, այլև միջպատերազմյան շրջանի սփյուռքահայ քաղաքական մշակույթը, գաղափարական հակասությունները և հայրենիքի քաղաքական զարգացման վերաբերյալ ձևավորված տարբեր պատկերացումները՝ դրանք դիտարկելով իրենց պատմական և հասարակական համատեքստում։

Պատմություն

Պատմագիտական և հասարակական-քաղաքական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է XX դարի սկզբի հայ ազգային-ազատագրական շարժման և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության նշանավոր գործիչ Ռուբեն Տեր-Մինասյանի հասարակական-քաղաքական գործունեության ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում նրա կենսագրության հիմնական փուլերը, քաղաքական հայացքների ձևավորման նախադրյալները, Հայ հեղափոխական դաշնակցության շարքերում ծավալած գործունեությունը և մասնակցությունը հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարին։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում Արևմտյան Հայաստանում նրա գործունեությանը, Սասունի ինքնապաշտպանական շարժման կազմակերպման գործում ունեցած դերակատարությանը և Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիների պատմական իրադարձություններին։ Վերլուծվում են Ռուբեն Տեր-Մինասյանի քաղաքական դիրքորոշումները, կազմակերպչական գործունեության առանձնահատկությունները և ազգային պետականության վերականգնման վերաբերյալ նրա պատկերացումները։ Քննարկվում են Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետական կառավարման համակարգում նրա գործունեությունը, ռազմական և ներքին գործերի նախարարի պաշտոններում իրականացրած աշխատանքը, ինչպես նաև երկրի ներքին անվտանգության և պաշտպանության կազմակերպման հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում դիտարկվում են նրա հարաբերությունները ժամանակի քաղաքական գործիչների հետ, կուսակցական գործունեության առանձնահատկությունները և Հայաստանի անկախության պահպանմանն ուղղված քաղաքական որոշումները։ Անդրադարձ է կատարվում արխիվային փաստաթղթերի, ժամանակի մամուլի, հուշագրությունների և պատմագիտական գրականության նշանակությանը՝ Ռուբեն Տեր-Մինասյանի գործունեության բազմակողմանի գնահատման համար։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել հայոց նորագույն պատմության, ազգային-ազատագրական շարժումների, Հայաստանի Առաջին Հանրապետության պետականության և հայ քաղաքական գործիչների կենսագրությունների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։