Թանգամյան, Տիգրան Վարազդատի

Մանկավարժություն

Աշխատանքը նվիրված է կենսաբանության դպրոցական դասընթացի համակարգված ուսուցման տեսական և գործնական հիմքերի ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում կենսաբանական գիտելիքների այնպիսի կազմակերպման և մատուցման խնդիրն է, որը հնարավորություն է տալիս աշակերտներին առանձին փաստերի ու հասկացությունների փոխարեն ձևավորել փոխկապակցված, ամբողջական և տրամաբանորեն կառուցված գիտելիքների համակարգ։ Համակարգված ուսուցման մոտեցումը ենթադրում է, որ կենսաբանության տարբեր բաժինները, թեմաները և հասկացությունները պետք է ներկայացվեն ոչ թե մեկուսացված, այլ դրանց միջև առկա պատճառահետևանքային, կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ կապերի բացահայտմամբ։ Այս սկզբունքը հատկապես կարևոր է կենսաբանության համար, քանի որ առարկան ներառում է կենդանի համակարգերի կազմակերպման տարբեր մակարդակներ՝ բջջից և օրգանիզմից մինչև պոպուլյացիա, էկոհամակարգ և կենսոլորտ։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել կենսաբանական գիտելիքների համակարգման սկզբունքները, ուսումնական նյութի ընտրության և հաջորդականության հարցերը, ինչպես նաև տարրական հասկացություններից ավելի բարդ գիտական ընդհանրացումների անցման մեթոդական առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում կենսաբանական հիմնական հասկացությունների ձևավորմանը և դրանց միջև կապերի հաստատմանը։ Աշակերտի համար կարևոր է ոչ միայն իմանալ առանձին օրգանների, գործընթացների կամ օրգանիզմների առանձնահատկությունները, այլև հասկանալ դրանց փոխկապակցվածությունը, օրինակ՝ կառուցվածքի և գործառույթի, ժառանգականության և փոփոխականության, օրգանիզմի և միջավայրի, էվոլյուցիայի և բնական ընտրության միջև։ Հետազոտության գործնական բաղադրիչը կարող է ներառել դասի կազմակերպման տարբեր ձևերի, ուսուցման մեթոդների և միջոցների վերլուծություն։ Համակարգված ուսուցմանը կարող են նպաստել թեմատիկ և ընդհանրացնող դասերը, համեմատական աղյուսակները, սխեմաները, հասկացությունների քարտեզները, դիտարկումները, լաբորատոր և գործնական աշխատանքները, փորձարարական առաջադրանքները և խնդրային ուսուցման մեթոդները։ Նման միջոցները հնարավորություն են տալիս աշակերտներին ոչ միայն յուրացնել տեղեկատվությունը, այլև ինքնուրույն բացահայտել գիտելիքների միջև կապերը և կիրառել դրանք նոր իրավիճակներում։ Աշխատանքում կարող է ուսումնասիրվել նաև միջառարկայական կապերի դերը։ Կենսաբանության ուսուցումը սերտորեն կապված է քիմիայի, ֆիզիկայի, աշխարհագրության, մաթեմատիկայի և էկոլոգիայի հետ, ուստի այդ կապերի նպատակային օգտագործումը կարող է նպաստել կենսաբանական երևույթների ավելի խոր ընկալմանը։ Օրինակ՝ նյութափոխանակության, էներգիայի փոխակերպումների, գենետիկական օրինաչափությունների կամ էկոհամակարգերի ուսումնասիրությունը կարող է պահանջել այլ առարկաներից ստացած գիտելիքների կիրառություն։ Համակարգված ուսուցման կարևոր խնդիր է նաև գիտելիքների հաջորդականությունն ու շարունակականությունը տարբեր դասարանների միջև։ Նոր նյութը պետք է հիմնվի նախկինում ձևավորված գիտելիքների և կարողությունների վրա՝ միաժամանակ ընդլայնելով ու խորացնելով դրանք։ Այս մոտեցումը կարող է կանխել գիտելիքների մասնատված յուրացումը և նպաստել երկարաժամկետ հիշողության մեջ ավելի կայուն գիտելիքային կառուցվածքների ձևավորմանը։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև սովորողների տարիքային և անհատական առանձնահատկություններին։ Կենսաբանական հասկացությունների բարդությունը պահանջում է ուսուցման մեթոդների համապատասխանեցում աշակերտների ճանաչողական զարգացման մակարդակին։ Դպրոցական տարբեր փուլերում նույն կենսաբանական երևույթները կարող են ներկայացվել տարբեր խորությամբ՝ աստիճանաբար անցնելով նկարագրական պատկերացումներից դեպի պատճառահետևանքային և տեսական բացատրություններ։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև սովորողների ճանաչողական ակտիվության զարգացումը։ Համակարգված ուսուցումը արդյունավետ է այն դեպքում, երբ աշակերտը ոչ միայն ստանում է պատրաստի գիտելիք, այլև մասնակցում է դրա կառուցմանը՝ հարցադրումների, դիտարկումների, վարկածների առաջադրման, փորձերի և արդյունքների վերլուծության միջոցով։ Այդպիսի մոտեցումը նպաստում է գիտական մտածողության, տրամաբանական դատողության, խնդիրների լուծման և ինքնուրույն աշխատանքի կարողությունների զարգացմանը։ Աշխատանքի շրջանակում կարող են մշակվել նաև սովորողների գիտելիքների գնահատման չափանիշներ և մեթոդներ։ Համակարգված գիտելիքը պետք է գնահատվի ոչ միայն փաստերի վերարտադրման, այլև հասկացությունների միջև կապերի բացահայտման, գիտելիքների կիրառման, վերլուծության, համեմատության և ընդհանրացման կարողությունների հիման վրա։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս գնահատել ուսուցման իրական արդյունքը և բացահայտել այն թեմաները, որտեղ սովորողների գիտելիքները դեռևս մասնատված են։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կապված է կենսաբանության ուսուցիչների համար ուսուցման արդյունավետ մեթոդական մոտեցումների մշակման և դասընթացի կառուցվածքի կատարելագործման հետ։ Համակարգված ուսուցման սկզբունքների կիրառումը կարող է նպաստել կենսաբանական գիտելիքների ավելի խոր և գիտակցված յուրացմանը, սովորողների հետաքրքրության բարձրացմանը և բնագիտական աշխարհայացքի ձևավորմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը կենսաբանության դպրոցական ուսուցումը դիտարկում է որպես փոխկապակցված գիտելիքների, կարողությունների և գիտական մտածողության ձևավորման գործընթաց՝ տեսական դրույթները կապելով դասավանդման իրական պրակտիկայի հետ և ընդգծելով ուսումնական նյութի համակարգվածության, հաջորդականության, միջառարկայական կապերի ու սովորողների ակտիվ ներգրավվածության նշանակությունը։