Հեղինակի գրքերը (2)
Այլ առարկաներ
О раскопках в Карсе и новооткрытой армянской надписи IX века
Այս աշխատությունը նվիրված է Կարսում իրականացված հնագիտական պեղումների արդյունքների և այդ ընթացքում հայտնաբերված IX դարի հայկական արձանագրության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ Կարսը վաղ միջնադարում եղել է Վանանդ գավառի և Շիրակի տարածաշրջանի կարևորագույն ռազմաքաղաքական կենտրոններից մեկը, իսկ IX–X դարերում աստիճանաբար վերածվել է Բագրատունյաց Հայաստանի նշանակալի կենտրոնի։ Աշխատության առանցքում դրված հնագիտական նյութի և վիմագրական աղբյուրի համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացում կազմել քաղաքի պատմական զարգացման, իշխանական տների հարաբերությունների և IX դարի վերջի քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ։ Կարսի միջնաբերդը և քաղաքի ռազմավարական դիրքը նրան առանձնահատուկ նշանակություն էին հաղորդում, քանի որ այն վերահսկում էր Շիրակի մատույցները և կարևոր դեր ուներ տարածաշրջանի պաշտպանական համակարգում։ IX դարի վերջին Կարսը կապված էր Վանանդի հին իշխանական տոհմի և Բագրատունիների միջև իշխանության վերադասավորումների հետ։ 888 թվականին Վանանդի իշխան Սահակ Մլեհի ապստամբությունից հետո Վանանդը Կարսով միացվեց Բագրատունիների տիրույթներին, իսկ Աբաս սպարապետը Կարսն ամրացրեց և այնտեղ պալատ կառուցեց՝ քաղաքը դարձնելով հայոց սպարապետների նստավայր։ Հնագիտական պեղումների նշանակությունը հենց այս պատմական միջավայրի նյութական վկայությունները բացահայտելու մեջ է։ Պեղումների միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել քաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական կառույցները, եկեղեցական և աշխարհիկ շինությունները, շինարարական տեխնիկան, օգտագործված նյութերը և տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային շերտերի փոխհարաբերությունը։ Նման նյութերը լրացնում են գրավոր աղբյուրները և թույլ են տալիս վերականգնել քաղաքի պատմական կերպարը ոչ միայն մատենագիտական հիշատակությունների, այլև անմիջական նյութական վկայությունների հիման վրա։ Աշխատության առանձնահատուկ արժեքը կապված է հայտնաբերված հայկական արձանագրության հետ։ Արձանագրությունը հայտնաբերվել է 1917 թվականին Կարսում՝ Սուրբ Առաքելոց Կաթողիկեի շենքի մոտ, և ըստ հետազոտական աղբյուրների՝ այն հայտնաբերել է Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանը։ Արձանագրության բովանդակությունը վերաբերում է Ատրներսեհի դստերը և Աբաս Հայոց սպարապետի կնոջը, դրանով իսկ կարևոր տեղեկություն հաղորդելով IX դարի վերջի իշխանական տոհմերի ազգակցական կապերի մասին։ Վիմագրական այս վկայությունը հատկապես արժեքավոր է պատմական անձանց նույնականացման և նրանց փոխհարաբերությունների վերականգնման տեսանկյունից։ Արձանագրության միջոցով հնարավոր է լրացնել պատմիչների հաղորդած տեղեկությունները և ավելի հստակեցնել Բագրատունիների ու հարակից իշխանական տների միջև գոյություն ունեցած ամուսնական ու քաղաքական կապերը։ Ատրներսեհի դստեր՝ Աբաս սպարապետի կնոջ լինելը կարևոր փաստ է, քանի որ այն վկայում է ոչ միայն ընտանեկան կապի, այլև ժամանակաշրջանի քաղաքական հարաբերությունների բնույթի մասին։ Հետագա պատմական աղբյուրներում նույնպես հիշատակվում է Ատրներսեհի և Աբասի փոխհարաբերությունների բարդ քաղաքական համատեքստը։ Աշխատությունը կարող է դիտարկվել նաև որպես պատմական աղբյուրագիտության օրինակ, որտեղ հնագիտական նյութը և վիմագրական տվյալը համադրվում են մատենագիտական աղբյուրների հետ։ Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս ստուգել կամ լրացնել պատմիչների տեղեկությունները, ճշգրտել անձանց անունները, տոհմական պատկանելությունը, պաշտոնները և պատմական իրադարձությունների ժամանակագրությունը։ Հատկապես վաղ միջնադարի ուսումնասիրության համար նման արձանագրությունները մեծ արժեք ունեն, քանի որ դրանք հաճախ ստեղծվել են հենց ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում և անմիջականորեն կապված են կոնկրետ անձանց, շինությունների կամ իրադարձությունների հետ։ Կարսի պատմական նշանակությունը հետագայում ևս շարունակվել է․ X դարի առաջին կեսին քաղաքը դարձավ Բագրատունյաց թագավորության կարևոր կենտրոն, իսկ 929 թվականին Աբաս թագավորը այն դարձրեց թագավորանիստ և ամրացրեց միջնաբերդը։ 930–940 թվականներին այնտեղ կառուցվեց Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին, իսկ 961 թվականին Աշոտ Գ Ողորմածը արքունիքը տեղափոխեց Անի։ Այս հետագա զարգացումների ֆոնին IX դարի արձանագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է քաղաքի՝ որպես Բագրատունյաց իշխանական կենտրոնի ձևավորման վաղ փուլի ուսումնասիրության համար։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ արձանագրությունը կարող է ծառայել որպես քաղաքական պատմության, տոհմաբանության և միջնադարյան հայկական վիմագրության ուսումնասիրության աղբյուր։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու իշխանական տիտղոսների կիրառությունը, ամուսնական դաշինքների դերը, Բագրատունյաց տոհմի ներքին հարաբերությունները և տարածաշրջանի իշխանական համակարգը։ Միաժամանակ պեղումների նյութերը կարող են պատկերացում տալ Կարսի քաղաքային մշակույթի և ճարտարապետական միջավայրի մասին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը Կարսի հնագիտական ուսումնասիրությունը և IX դարի հայկական արձանագրության հայտնաբերումն ու վերլուծությունը միավորում է մեկ պատմահնագիտական խնդրի շուրջ՝ բացահայտելու քաղաքի վաղ միջնադարյան նշանակությունը, Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի քաղաքական ու տոհմական հարաբերությունները և նյութական ու վիմագրական աղբյուրների միջոցով լրացնելու Կարսի պատմության վերաբերյալ առկա գիտելիքները։
Թարմացվել է՝ 2026-09-08Պատմություն
Автограф Иоанна (Ованеса) Ванакана Таушского, армянского писателя монгольской эпохи
Աշխատությունը նվիրված է XIII դարի հայ նշանավոր մատենագիր, պատմիչ և աստվածաբան Հովհաննես Վանական Տավուշեցու՝ Վանական վարդապետի ինքնագիր ձեռագրի ուսումնասիրությանը։ Վանականը (1181–1251) Մխիթար Գոշի աշակերտն էր, Խորանաշատի դպրոցի հիմնադիրը և միջնադարյան հայ կրթամշակութային կյանքի կարևորագույն գործիչներից մեկը, որի աշակերտներից էին Կիրակոս Գանձակեցին և Վարդան Արևելցին։ Հետազոտության կենտրոնում գտնվում է ոչ միայն ինքնագրի բովանդակային արժեքը, այլև դրա ձեռագրագիտական, պատմական և գրական նշանակությունը։ Ինքնագրային վկայությունները հատկապես կարևոր են միջնադարյան հեղինակների ստեղծագործությունների իսկությունը, գրության առանձնահատկությունները, լեզվական միջավայրը և մատենագրական ժառանգության փոխանցման ընթացքը պարզելու համար։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Վանականի գործունեության պատմական միջավայրին, նրա գրական և գիտական ժառանգությանը, ինչպես նաև XIII դարի հայ մշակույթի զարգացման պայմաններին։ Վանականի կորած պատմական երկի մասին տեղեկություններ պահպանվել են նրա աշակերտների՝ Կիրակոսի, Վարդանի և Մաղաքիայի աշխատություններում, իսկ նրա պահպանված ժառանգության մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում աստվածաշնչյան մեկնությունները, քարոզները և հարց ու պատասխանի բնույթի աշխատությունները։ Ուսումնասիրությունը արժեքավոր է նաև որպես հայկական ձեռագրական մշակույթի պատմության աղբյուր, քանի որ ինքնագիրը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ժամանակաշրջանի գրության ավանդույթները, ձեռագրի ստեղծման և պահպանման հանգամանքները և հեղինակի անմիջական մասնակցության հետքերը։ Հրատարակության մատենագիտական տվյալները վկայում են, որ նյութը Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանի ուսումնասիրությունն է, որը տպագրվել է 1926 թվականին Թիֆլիսում՝ «Կովկասյան պատմահնագիտական ինստիտուտի տեղեկություններում», հատոր IV-ում, էջ 51–54։ Աշխատանքը կարող է հետաքրքրել հայագետներին, միջնադարագետներին, ձեռագրագետներին, աղբյուրագետներին, գրականագետներին, պատմաբաններին, մատենագետներին, ինչպես նաև հայկական միջնադարյան մշակույթի և ձեռագրական ժառանգության ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։
Թարմացվել է՝ 2026-08-24