Թոռլաքյան, Բ. Գ.

Պատմություն

Աշխատությունը համակողմանիորեն ներկայացնում է Համշենի հայության պատմամշակութային ժառանգությունը, ավանդական կենցաղը, հասարակական հարաբերությունները, հոգևոր մշակույթն ու ազգային ինքնության առանձնահատկությունները։ Համշենահայերի ձևավորման և պատմական զարգացման ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու Սև ծովի հարավարևելյան ափամերձ շրջաններում բնակված հայկական համայնքների ինքնատիպ մշակութային միջավայրը, ինչպես նաև այն պատմական, աշխարհագրական և հասարակական պայմանները, որոնց ազդեցությամբ ձևավորվել ու պահպանվել են նրանց ավանդույթները։ Գրքում ուշադրություն է դարձվում բնակավայրերի առանձնահատկություններին, բնակչության զբաղմունքներին, տնտեսական գործունեությանը, գյուղատնտեսությանը, անասնապահությանը, արհեստներին և առօրյա կյանքի կազմակերպմանը։ Նյութական մշակույթի դիտարկման միջոցով ներկայացվում են բնակելի միջավայրի, ժողովրդական ճարտարապետության, կենցաղային իրերի, հագուստի, սննդի և աշխատանքային սովորույթների բնորոշ գծերը, որոնք արտացոլում են Համշենի հայության կենսակերպն ու բնական միջավայրին հարմարվելու փորձը։ Առանձին կարևորություն ունեն ընտանեկան և համայնքային հարաբերությունների ուսումնասիրությունը, ամուսնության ու ընտանիքի կազմավորման սովորույթները, երեխաների դաստիարակության ավանդույթները, ազգակցական կապերը և հասարակական փոխօգնության ձևերը։ Հոգևոր մշակույթի շրջանակում դիտարկվում են ժողովրդական հավատալիքները, կրոնական պատկերացումները, տոները, ծեսերը, ավանդական արարողությունները և դրանց ուղեկցող սովորույթները, որոնցում պահպանվել են ինչպես համահայկական մշակութային տարրեր, այնպես էլ Համշենին բնորոշ տեղական առանձնահատկություններ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում բանավոր ժողովրդական ստեղծագործությունը՝ երգերը, ավանդազրույցները, հեքիաթները, ասացվածքները, հանելուկներն ու ժողովրդական խոսքի այլ դրսևորումները, որոնք արտահայտում են համայնքի պատմական հիշողությունը, աշխարհընկալումը, հուզական կյանքն ու գեղարվեստական մտածողությունը։ Հատուկ նշանակություն ունի նաև համշենահայերենի և տեղական խոսվածքի ուսումնասիրությունը, քանի որ լեզուն պահպանել է հայերենի պատմական շերտեր, յուրահատուկ բառապաշար, հնչյունական ու քերականական առանձնահատկություններ և մշակութային հիշողության կարևոր տարրեր։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես են համշենահայերը տարբեր պատմական ու սոցիալական պայմաններում պահպանել իրենց լեզվական, ընտանեկան, կրոնական և մշակութային ավանդույթները, ինչպես նաև ինչպես են փոխազդել հարևան ժողովուրդների ու տարածաշրջանի ընդհանուր մշակութային միջավայրի հետ։ Ներկայացված ազգագրական նյութերը կարևոր են ոչ միայն մեկ տարածաշրջանի կենցաղը նկարագրելու, այլև հայկական մշակույթի ներքին բազմազանությունը, տեղական ինքնատիպ ձևերը և ազգային ավանդույթների շարունակականությունը բացահայտելու տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը նպաստում է Համշենի հայության պատմական ճակատագրի, մշակութային ժառանգության և ինքնության առանձնահատկությունների ճանաչմանը՝ պահպանելով արժեքավոր տեղեկություններ այնպիսի սովորույթների ու կենսակերպի մասին, որոնք ժամանակի ընթացքում ենթարկվել են փոփոխությունների կամ աստիճանաբար դուրս եկել առօրյա գործածությունից։ Գիրքը կարևոր սկզբնաղբյուր և ուսումնասիրական նյութ է հայ ազգագրության, բարբառագիտության, բանահյուսության, մշակութաբանության և հայկական սփյուռքի պատմության մասնագետների, ուսանողների ու ընթերցողների համար՝ հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմելու Համշենահայերի ավանդական մշակույթի և հայ ժողովրդի պատմամշակութային ժառանգության այդ ինքնատիպ հատվածի մասին։