Վանանդեցի, Հովհան

Գրականություն

Աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմության, հոգևոր կյանքի, գրականության և մշակույթի այն նշանակալի ժամանակաշրջանին, որը հայ պատմագրության և մշակութային հիշողության մեջ հայտնի է որպես Ոսկեդար։ Այն անդրադառնում է հայ մշակույթի ձևավորման և զարգացման կարևորագույն փուլերից մեկին՝ ներկայացնելով ազգային ինքնության ամրապնդման, հայ գրավոր մշակույթի հաստատման, կրթության տարածման և հոգևոր կյանքի վերելքի հետ կապված պատմական ու մշակութային գործընթացները։ Ոսկեդարի առանցքային իրադարձություններից է հայոց գրերի ստեղծումը, որը շրջադարձային նշանակություն ունեցավ հայ ժողովրդի պատմության մեջ՝ հնարավորություն ընձեռելով մայրենի լեզվով զարգացնելու գրականությունը, աստվածաբանական միտքը, պատմագրությունը, փիլիսոփայությունը, թարգմանական գործունեությունն ու գիտելիքի փոխանցման ավանդույթը։ Այս ժամանակաշրջանի ուսումնասիրությունը ենթադրում է անդրադարձ Մեսրոպ Մաշտոցի լուսավորչական գործունեությանը, Սահակ Պարթևի դերին, հայ գրերի ստեղծման պատմական նախադրյալներին, առաջին հայերեն թարգմանություններին և ինքնուրույն գրականության ձևավորմանը։ Հատուկ նշանակություն ունի Սուրբ Գրքի հայերեն թարգմանությունը, որը ոչ միայն կարևոր հոգևոր իրադարձություն էր, այլև հսկայական ազդեցություն ունեցավ հայոց լեզվի մշակման, գրական արտահայտչամիջոցների հարստացման և ազգային մշակութային ինքնագիտակցության զարգացման վրա։ Ոսկեդարը նշանավորվեց նաև հայ պատմագրության սկզբնավորմամբ ու ծաղկմամբ, երբ պատմիչները գրի առան ժողովրդի անցյալը, քաղաքական իրադարձությունները, պետականության պահպանման պայքարը, կրոնական կյանքը և հասարակական հարաբերությունները՝ ձևավորելով պատմական հիշողության պահպանման ամուր հիմք։ Այս շրջանի գրական ժառանգությունը ներառում է պատմական երկեր, վարքագրական ստեղծագործություններ, աստվածաբանական աշխատություններ, ճառեր, մեկնություններ, թարգմանություններ և փիլիսոփայական բնույթի գրություններ։ Դրանց միջոցով ձևավորվեցին հայ գրական լեզվի արտահայտչական հնարավորությունները, մշակվեցին պատմողական և հռետորական տարբեր ձևեր, հարստացան բառապաշարն ու շարադրանքի ոճական միջոցները։ Աշխատության թեմատիկ նշանակությունը կապված է նաև հայ ժողովրդի քաղաքական և հոգևոր ինքնուրույնության պահպանման խնդրի հետ։ Գրավոր մշակույթի զարգացումը դարձավ ազգային ինքնության ամրապնդման, պատմական ժառանգության փոխանցման և արտաքին ազդեցությունների պայմաններում սեփական մշակութային առանձնահատկությունները պահպանելու կարևոր միջոց։ Ոսկեդարի գործիչների գործունեությունը ներկայացվում է որպես կրթության, գիտության, հոգևոր արժեքների և ազգային համախմբման զարգացման նշանակալի օրինակ։ Ժամանակաշրջանի մշակութային վերելքը կարևոր էր ոչ միայն հայ գրականության, այլև հայկական դպրոցական ավանդույթի, ձեռագրական մշակույթի, թարգմանական արվեստի և եկեղեցական մտքի ձևավորման համար։ Գրական ու պատմագիտական տեսանկյունից այս թեմային նվիրված աշխատությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկելու հայ միջնադարյան մշակույթի սկզբնավորման հիմքերը, գրավոր խոսքի կայացման գործընթացը և այն մտավոր միջավայրը, որտեղ ձևավորվել են հայ ժողովրդի մշակութային ինքնության հիմնարար բաղադրիչները։ Այն ընդգծում է նաև Ոսկեդարի ժառանգության շարունակական ազդեցությունը հետագա դարերի հայ կրթական, գրական և հասարակական կյանքի վրա։ Հայ ժողովրդի համար այս ժամանակաշրջանը դարձել է ազգային մշակութային հպարտության, գիտելիքի նկատմամբ հարգանքի և մայրենի լեզվի պահպանման խորհրդանիշ։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի հայ պատմագրության, բանասիրության և մշակութաբանության տեսանկյունից, քանի որ նպաստում է ազգային անցյալի գիտակցված ընկալմանը և հայ մշակույթի զարգացման պատմական հիմքերի ճանաչմանը։ Այն արժեքավոր է հայոց պատմությամբ, հին հայ գրականությամբ, հայոց լեզվի պատմությամբ, հայ եկեղեցու պատմությամբ և միջնադարյան մշակույթով հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների ու հետազոտողների համար՝ միաժամանակ ներկայացնելով այն պատմական ու հոգևոր ժառանգությունը, որի վրա հիմնվել է հայ ժողովրդի հետագա գրավոր և կրթական մշակույթը։