Архитектура Еревана XIX-начала XX века

Մշակույթ

Այս գիտական և արվեստաբանական աշխատությունը նվիրված է հայ նշանավոր նկարիչ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրությանը՝ ներկայացնելով նրա արվեստի հիմնական ուղղությունները, գեղարվեստական առանձնահատկությունները և մշակութային նշանակությունը։ Գրքում վերլուծվում են նկարչի գեղանկարչական և գրաֆիկական աշխատանքները, կերպարային համակարգը, արտահայտչական միջոցները, գունային լուծումները և ստեղծագործական մտածողության առանձնահատկությունները։ Հեղինակը բացահայտում է արվեստագետի անհատական ոճի ձևավորման ընթացքը, նրա կապը հայ և համաշխարհային կերպարվեստի ավանդույթների հետ, ինչպես նաև այն թեմաներն ու գաղափարները, որոնք արտահայտվում են նրա աշխատանքներում։ Ուսումնասիրությունում անդրադարձ է կատարվում մարդու կերպարի, հոգեբանական վիճակների, ազգային ինքնության, մշակութային հիշողության և ժամանակի զգացողության գեղարվեստական մեկնաբանություններին։ Ներկայացվում են նկարչի ստեղծագործական ուղու տարբեր փուլերը, արվեստի լեզուն և նրա ներդրումը ժամանակակից հայկական կերպարվեստի զարգացման գործում։ Աշխատությունը արժեքավոր է արվեստաբանների, նկարիչների, մշակույթի պատմությամբ հետաքրքրվողների, ուսանողների և բոլոր այն ընթերցողների համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ ծանոթանալ հայ կերպարվեստի ինքնատիպ ներկայացուցիչներից մեկի ստեղծագործական աշխարհին։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Արգենտինայում հայկական համայնքի ձևավորման և զարգացման պատմությանը՝ առաջին հայ գաղթականների հաստատումից մինչև XX դարի կեսերը։ Ուսումնասիրության շրջանակում ներկայացվում են հայերի Հարավային Ամերիկա տեղափոխվելու պատմական նախադրյալները, միգրացիոն հիմնական փուլերը, նոր երկրում բնակություն հաստատելու պայմանները և համայնքային կյանքի աստիճանական կազմակերպումը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում XIX դարի վերջի և XX դարի առաջին տասնամյակների միգրացիոն շարժերին, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության նկատմամբ բռնությունների և Հայոց ցեղասպանության հետևանքով ձևավորված գաղթականության ազդեցությանը Արգենտինայի հայ համայնքի թվաքանակի ու կառուցվածքի վրա։ Քննվում են ներգաղթյալների ծագման վայրերը, սոցիալական կազմը, բնակության հիմնական կենտրոնները, աշխատանքի և տնտեսական գործունեության ոլորտները, ինչպես նաև նոր հասարակական միջավայրին հարմարվելու գործընթացները։ Կարևորվում է Բուենոս Այրեսի դերը որպես հայկական համայնքային կյանքի հիմնական կենտրոններից մեկը, որտեղ ժամանակի ընթացքում ձևավորվեցին եկեղեցական, կրթական, բարեգործական, մշակութային և հասարակական հաստատություններ։ Ուսումնասիրվում է հայկական դպրոցների, եկեղեցիների, միությունների, հայրենակցական կազմակերպությունների և մամուլի գործունեությունը՝ որպես լեզվի, մշակութային հիշողության և ազգային ինքնության պահպանման կարևոր միջոցներ։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում տարբեր բնակավայրերից և պատմական շրջաններից ժամանած հայերի միջև համայնքային կապերի ձևավորմանը, փոխօգնության կառույցների ստեղծմանը և նոր ժամանած գաղթականների սոցիալական ինտեգրմանը։ Քննվում է նաև հայերեն մամուլի և հրատարակչական գործունեության նշանակությունը համայնքի ներքին հաղորդակցության, մշակութային կյանքի և Հայաստանի ու հայկական սփյուռքի այլ կենտրոնների հետ կապերի պահպանման գործում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է առաջին և հաջորդ սերունդների հարաբերությունների ուսումնասիրությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են համադրվել արգենտինյան հասարակության մեջ ինտեգրվելու գործընթացները և հայկական ինքնության պահպանման ձգտումները։ Դիտարկվում են նաև համայնքի կապերը Հայաստանի, Մերձավոր Արևելքի, Եվրոպայի և Ամերիկայի այլ հայկական գաղթօջախների հետ, որոնք նպաստել են կազմակերպական ու մշակութային փոխանակմանը։ Մինչև XX դարի կեսերը տեղի ունեցած զարգացումների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս հետևելու սկզբնական գաղթական խմբերից կազմակերպված սփյուռքյան համայնքի ձևավորման ընթացքին և հասկանալու այն հաստատությունների ու մշակութային ավանդույթների ծագումը, որոնք հետագայում շարունակել են կարևոր դեր ունենալ արգենտինահայության կյանքում։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել հայկական սփյուռքի պատմության, միգրացիոն գործընթացների, Արգենտինայի հայ համայնքի և ազգային ինքնության պահպանման խնդիրների ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների ու ընթերցողների համար։

Այլ առարկաներ

Հայաստանի գրադարանային համակարգի գործունեությունը ներկայացնող այս վիճակագրական-վերլուծական աշխատությունը համապարփակ ուսումնասիրություն է, որը հիմնված է Հայաստանի Հանրապետության գրադարանների տարեկան հաշվետվությունների տվյալների վրա։ Գրքում վերլուծվում են հանրային, մարզային, համայնքային, կրթական և այլ գրադարանների գործունեության հիմնական ցուցանիշները՝ գրքային ֆոնդերի ծավալը, համալրման և դուրսգրման գործընթացները, ընթերցողների և այցելությունների քանակը, գրքերի շրջանառությունը, տեղեկատվական ծառայությունների մատուցումը, ինչպես նաև գրադարանների նյութատեխնիկական և կազմակերպական վիճակը։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս գնահատելու գրադարանային ոլորտի զարգացման միտումները, բացահայտելու առկա խնդիրներն ու ձեռքբերումները, համեմատելու տարբեր մարզերի և հաստատությունների գործունեության արդյունքները և պատկերացում կազմելու գրադարանների դերի մասին Հայաստանի մշակութային ու կրթական կյանքում։ Հրատարակությունը նախատեսված է գրադարանագետների, մշակույթի ոլորտի մասնագետների, հետազոտողների, ուսանողների և բոլոր այն ընթերցողների համար, ովքեր հետաքրքրված են Հայաստանի գրադարանային համակարգի վիճակով և զարգացման հեռանկարներով։ Հատորը կազմվել և հրատարակվել է Հայաստանի ազգային գրադարանի ու ՀՀ մշակույթի նախարարության նախաձեռնությամբ և ներկայացնում է 2014 թվականի գրադարանային գործունեության վիճակագրական տվյալների վերլուծությունը, հրատարակված 2015 թվականին։

Այլ առարկաներ

Այս աշխատությունը նվիրված է Կարսում իրականացված հնագիտական պեղումների արդյունքների և այդ ընթացքում հայտնաբերված IX դարի հայկական արձանագրության ուսումնասիրությանը։ Հետազոտությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ Կարսը վաղ միջնադարում եղել է Վանանդ գավառի և Շիրակի տարածաշրջանի կարևորագույն ռազմաքաղաքական կենտրոններից մեկը, իսկ IX–X դարերում աստիճանաբար վերածվել է Բագրատունյաց Հայաստանի նշանակալի կենտրոնի։ Աշխատության առանցքում դրված հնագիտական նյութի և վիմագրական աղբյուրի համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի հստակ պատկերացում կազմել քաղաքի պատմական զարգացման, իշխանական տների հարաբերությունների և IX դարի վերջի քաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ։ Կարսի միջնաբերդը և քաղաքի ռազմավարական դիրքը նրան առանձնահատուկ նշանակություն էին հաղորդում, քանի որ այն վերահսկում էր Շիրակի մատույցները և կարևոր դեր ուներ տարածաշրջանի պաշտպանական համակարգում։ IX դարի վերջին Կարսը կապված էր Վանանդի հին իշխանական տոհմի և Բագրատունիների միջև իշխանության վերադասավորումների հետ։ 888 թվականին Վանանդի իշխան Սահակ Մլեհի ապստամբությունից հետո Վանանդը Կարսով միացվեց Բագրատունիների տիրույթներին, իսկ Աբաս սպարապետը Կարսն ամրացրեց և այնտեղ պալատ կառուցեց՝ քաղաքը դարձնելով հայոց սպարապետների նստավայր։ Հնագիտական պեղումների նշանակությունը հենց այս պատմական միջավայրի նյութական վկայությունները բացահայտելու մեջ է։ Պեղումների միջոցով հնարավոր է ուսումնասիրել քաղաքի կառուցապատումը, պաշտպանական կառույցները, եկեղեցական և աշխարհիկ շինությունները, շինարարական տեխնիկան, օգտագործված նյութերը և տարբեր ժամանակաշրջանների մշակութային շերտերի փոխհարաբերությունը։ Նման նյութերը լրացնում են գրավոր աղբյուրները և թույլ են տալիս վերականգնել քաղաքի պատմական կերպարը ոչ միայն մատենագիտական հիշատակությունների, այլև անմիջական նյութական վկայությունների հիման վրա։ Աշխատության առանձնահատուկ արժեքը կապված է հայտնաբերված հայկական արձանագրության հետ։ Արձանագրությունը հայտնաբերվել է 1917 թվականին Կարսում՝ Սուրբ Առաքելոց Կաթողիկեի շենքի մոտ, և ըստ հետազոտական աղբյուրների՝ այն հայտնաբերել է Ս. Վ. Տեր-Ավետիսյանը։ Արձանագրության բովանդակությունը վերաբերում է Ատրներսեհի դստերը և Աբաս Հայոց սպարապետի կնոջը, դրանով իսկ կարևոր տեղեկություն հաղորդելով IX դարի վերջի իշխանական տոհմերի ազգակցական կապերի մասին։ Վիմագրական այս վկայությունը հատկապես արժեքավոր է պատմական անձանց նույնականացման և նրանց փոխհարաբերությունների վերականգնման տեսանկյունից։ Արձանագրության միջոցով հնարավոր է լրացնել պատմիչների հաղորդած տեղեկությունները և ավելի հստակեցնել Բագրատունիների ու հարակից իշխանական տների միջև գոյություն ունեցած ամուսնական ու քաղաքական կապերը։ Ատրներսեհի դստեր՝ Աբաս սպարապետի կնոջ լինելը կարևոր փաստ է, քանի որ այն վկայում է ոչ միայն ընտանեկան կապի, այլև ժամանակաշրջանի քաղաքական հարաբերությունների բնույթի մասին։ Հետագա պատմական աղբյուրներում նույնպես հիշատակվում է Ատրներսեհի և Աբասի փոխհարաբերությունների բարդ քաղաքական համատեքստը։ Աշխատությունը կարող է դիտարկվել նաև որպես պատմական աղբյուրագիտության օրինակ, որտեղ հնագիտական նյութը և վիմագրական տվյալը համադրվում են մատենագիտական աղբյուրների հետ։ Այս մեթոդը հնարավորություն է տալիս ստուգել կամ լրացնել պատմիչների տեղեկությունները, ճշգրտել անձանց անունները, տոհմական պատկանելությունը, պաշտոնները և պատմական իրադարձությունների ժամանակագրությունը։ Հատկապես վաղ միջնադարի ուսումնասիրության համար նման արձանագրությունները մեծ արժեք ունեն, քանի որ դրանք հաճախ ստեղծվել են հենց ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում և անմիջականորեն կապված են կոնկրետ անձանց, շինությունների կամ իրադարձությունների հետ։ Կարսի պատմական նշանակությունը հետագայում ևս շարունակվել է․ X դարի առաջին կեսին քաղաքը դարձավ Բագրատունյաց թագավորության կարևոր կենտրոն, իսկ 929 թվականին Աբաս թագավորը այն դարձրեց թագավորանիստ և ամրացրեց միջնաբերդը։ 930–940 թվականներին այնտեղ կառուցվեց Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին, իսկ 961 թվականին Աշոտ Գ Ողորմածը արքունիքը տեղափոխեց Անի։ Այս հետագա զարգացումների ֆոնին IX դարի արձանագրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է քաղաքի՝ որպես Բագրատունյաց իշխանական կենտրոնի ձևավորման վաղ փուլի ուսումնասիրության համար։ Հետազոտության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ արձանագրությունը կարող է ծառայել որպես քաղաքական պատմության, տոհմաբանության և միջնադարյան հայկական վիմագրության ուսումնասիրության աղբյուր։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու իշխանական տիտղոսների կիրառությունը, ամուսնական դաշինքների դերը, Բագրատունյաց տոհմի ներքին հարաբերությունները և տարածաշրջանի իշխանական համակարգը։ Միաժամանակ պեղումների նյութերը կարող են պատկերացում տալ Կարսի քաղաքային մշակույթի և ճարտարապետական միջավայրի մասին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը Կարսի հնագիտական ուսումնասիրությունը և IX դարի հայկական արձանագրության հայտնաբերումն ու վերլուծությունը միավորում է մեկ պատմահնագիտական խնդրի շուրջ՝ բացահայտելու քաղաքի վաղ միջնադարյան նշանակությունը, Բագրատունյաց ժամանակաշրջանի քաղաքական ու տոհմական հարաբերությունները և նյութական ու վիմագրական աղբյուրների միջոցով լրացնելու Կարսի պատմության վերաբերյալ առկա գիտելիքները։

Բժշկություն

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է հետվիրահատական ցավազրկման ժամանակ էպիդուրալ անալգեզիայի համակարգում կետամինի կիրառման հնարավորություններին՝ հատկապես ուռուցքաբանական հիվանդների շրջանում, որտեղ ցավի կառավարման խնդիրը ունի բարձր կլինիկական նշանակություն։ Նյութում վերլուծվում է կետամինի՝ որպես NMDA-ընկալիչների անտագոնիստի գործողության մեխանիզմը, որի միջոցով այն նվազեցնում է կենտրոնական սենսիտիզացիան և ուժեղացնում անալգետիկ ազդեցությունը՝ հաճախ օգտագործվող օփիոիդների դոզան նվազեցնելու հնարավորությամբ։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում էպիդուրալ ներմուծման եղանակին, դեղաչափերի ընտրությանը, համակցված անալգեզիայի սխեմաներին և հնարավոր կողմնակի ազդեցությունների վերահսկմանը, ներառյալ հոգեմետ ազդեցությունները և հեմոդինամիկ փոփոխությունները։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է ուռուցքաբանական հիվանդների առանձնահատկությունները՝ ցավի քրոնիկ բնույթը, օփիոիդային դիմադրության զարգացումը և կյանքի որակի բարելավման անհրաժեշտությունը, ինչը կետամինի կիրառությունը դարձնում է կարևոր հավելյալ միջոց բազմամոդալ ցավազրկման ռազմավարություններում։

Մաթեմատիկա

Աշխատությունը նվիրված է բարձր էներգիաների ֆիզիկայի և տարրական մասնիկների փորձարարական հետազոտությունների կարևոր խնդիրներից մեկին՝ անցումային ճառագայթման օղակաձև դետեկտորների աշխատանքային առանձնահատկությունների և լայն էներգետիկ տիրույթում էլեկտրամագնիսական հեղեղների լիցքային ասիմետրիայի ուսումնասիրմանը։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են բարձր էներգիա ունեցող լիցքավորված մասնիկների՝ տարբեր էլեկտրամագնիսական հատկություններով միջավայրերի սահմանները հատելիս առաջացող անցումային ճառագայթման գրանցման ֆիզիկական սկզբունքները, ինչպես նաև այդ երևույթի կիրառման հնարավորությունները մասնիկների նույնականացման և դրանց բնութագրերի որոշման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում օղակաձև կառուցվածք ունեցող դետեկտորների աշխատանքի մեխանիզմներին, դրանց զգայունությանը, գրանցման արդյունավետությանը և փորձարարական չափումների ճշգրտության վրա ազդող գործոններին։ Ուսումնասիրվում են 1-ից մինչև 1000 ԳէՎ էներգիաների տիրույթում ձևավորվող էլեկտրամագնիսական հեղեղների զարգացման օրինաչափությունները, դրանցում դրական և բացասական լիցքավորված բաղադրիչների հարաբերակցությունը և լիցքային ասիմետրիայի առաջացման ֆիզիկական պատճառները։ Քննարկվում է բարձր էներգիա ունեցող մասնիկների նյութի հետ փոխազդեցության հետևանքով երկրորդային մասնիկների առաջացման և բազմացման գործընթացը, որի արդյունքում ձևավորվում են բարդ կառուցվածք ունեցող մասնիկային հեղեղներ։ Վերլուծվում է լիցքավորված մասնիկների տարածական և էներգետիկ բաշխումը, ինչպես նաև հեղեղների տարբեր փուլերում դրանց քանակական հարաբերակցության փոփոխությունը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է դետեկտորների միջոցով ստացված փորձարարական տվյալների և տեսական պատկերացումների համադրումը, ինչը հնարավորություն է տալիս գնահատել օգտագործվող գրանցման համակարգերի արդյունավետությունը և ավելի մանրամասն ուսումնասիրել բարձր էներգետիկ փոխազդեցությունների բնույթը։ Դիտարկվող էներգետիկ լայն միջակայքը հնարավորություն է տալիս հետևել ուսումնասիրվող երևույթների փոփոխությանը մասնիկների էներգիայի աճին զուգընթաց և բացահայտել տարբեր էներգիաներում էլեկտրամագնիսական հեղեղների կառուցվածքային առանձնահատկությունները։ Աշխատանքում ներկայացվող մոտեցումները կարող են նշանակություն ունենալ մասնիկների դետեկտորների կատարելագործման, փորձարարական սարքավորումների բնութագրերի գնահատման և բարձր էներգիաների ֆիզիկայի փորձերում մասնիկների ավելի արդյունավետ գրանցման ու տարբերակման համար։ Հետազոտությունը հետաքրքրություն է ներկայացնում տարրական մասնիկների ֆիզիկայի, միջուկային և բարձր էներգիաների ֆիզիկայի, տիեզերական ճառագայթների ուսումնասիրության, ինչպես նաև մասնիկների գրանցման ժամանակակից մեթոդների և դետեկտորային համակարգերի մշակման ոլորտների մասնագետների համար։