Կազմակերպված հանցավորության քրեաիրավական բնութագիրը և դրա դեմ պայքարի հիմնախնդիրները Հայաստանի Հանրապետությունում

Փիլիսոփայություն

Աշխատությունը նվիրված է քրիստոսաբանական վիճաբանությունների վաղ շրջանի ուսումնասիրությանը՝ IV դարի երկրորդ կեսից մինչև V դարի 20-ական թվականներն ընկած ժամանակահատվածում, երբ քրիստոնեական եկեղեցու ներսում ձևավորվում և զարգանում էին Քրիստոսի բնության, անձի և փրկագործական առաքելության վերաբերյալ կարևոր աստվածաբանական հարցադրումները։ Հեղինակը վերլուծում է այդ ժամանակաշրջանի եկեղեցական, դավանաբանական և քաղաքական գործընթացները, որոնք ձևավորեցին քրիստոնեական ուսմունքի հետագա զարգացումը։ Աշխատանքում ներկայացվում են հիմնական աստվածաբանական դիրքորոշումները, եկեղեցական ժողովների դերը, տարբեր դպրոցների միջև առաջացած տարաձայնությունները և դրանց ազդեցությունը քրիստոնեական աշխարհի հարաբերությունների վրա։ Ուսումնասիրության ընթացքում անդրադարձ է կատարվում նաև Արևելյան և Արևմտյան եկեղեցիների մոտեցումներին, նշանավոր աստվածաբանների գաղափարներին, ինչպես նաև այն պատմական պայմաններին, որոնցում ձևավորվեցին քրիստոսաբանական բանավեճերի հիմնական ուղղությունները։ Գիրքը կարևոր նշանակություն ունի վաղ քրիստոնեության պատմության, եկեղեցական դավանաբանության և աստվածաբանական մտքի զարգացման ուսումնասիրության համար՝ արժեքավոր աղբյուր հանդիսանալով եկեղեցագետների, պատմաբանների, աստվածաբանների, կրոնագետների, հետազոտողների և ուսանողների համար։ Այն հնարավորություն է տալիս ավելի խորությամբ հասկանալու քրիստոնեական վարդապետության ձևավորման բարդ գործընթացները և վաղ եկեղեցու ներքին ու արտաքին զարգացումները։

Կենսաբանություն

Ուսումնասիրությունը նվիրված է Դեբեդ գետի և նրա ջրահավաք ավազանի էկոլոգիական վիճակի համալիր գնահատմանը, ինչպես նաև տարածքի կայուն զարգացման հնարավորությունների բացահայտմանը։ Դեբեդի ավազանը Հայաստանի հյուսիսային կարևորագույն ջրային համակարգերից է, որն առանձնանում է բազմազան բնական պայմաններով, հարուստ կենսաբազմազանությամբ և տնտեսական գործունեության տարբեր ձևերով։ Գետի և դրա վտակների ջրերը կարևոր նշանակություն ունեն բնակչության, գյուղատնտեսության, արդյունաբերության և այլ ոլորտների համար, ուստի դրանց որակի և քանակական վիճակի պահպանությունը տարածաշրջանի բնապահպանական անվտանգության կարևոր բաղադրիչ է։ Աշխատության հիմնական նպատակն է ուսումնասիրել Դեբեդ գետի ջրային համակարգի բնական առանձնահատկությունները, գնահատել ջրի որակը, բացահայտել էկոլոգիական խնդիրների առաջացման հիմնական պատճառները և որոշել այնպիսի զարգացման ուղղություններ, որոնք թույլ կտան համատեղել տնտեսական գործունեությունը բնական միջավայրի պահպանության հետ։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են գետի ջրահավաք ավազանի աշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆը, կլիմայական պայմանները, ջրային ռեժիմը, գետային ցանցը, հողաբուսական ծածկույթը և բնական լանդշաֆտների առանձնահատկությունները։ Այս գործոնների ամբողջությունը ձևավորում է գետի հոսքի և ջրային էկոհամակարգերի բնական պայմանները, իսկ դրանց փոփոխությունները կարող են անդրադառնալ ջրային ռեսուրսների որակի և կայունության վրա։ Ուսումնասիրության առանցքային ուղղություններից մեկը Դեբեդի ջրի էկոլոգիական որակի գնահատումն է։ Այդ նպատակով կարող են դիտարկվել ջրի ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական ցուցանիշները, որոնց համադրումը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ջրային էկոհամակարգի վիճակի մասին։ Ջրի ջերմաստիճանը, թթվայնությունը, լուծված թթվածնի քանակը, հանքայնացումը, կախված նյութերի պարունակությունը, կենսածին տարրերը և տարբեր քիմիական միացությունների առկայությունը կարևոր ցուցանիշներ են ջրի որակի գնահատման համար։ Միաժամանակ ջրային օրգանիզմների բազմազանության և տարածվածության ուսումնասիրությունը կարող է լրացուցիչ տեղեկատվություն տրամադրել գետի էկոլոգիական վիճակի վերաբերյալ։ Աշխատության կարևոր բաղադրիչն է Դեբեդ գետի և նրա ավազանի վրա մարդածին ազդեցության գնահատումը։ Տարածքում իրականացվող արդյունաբերական, հանքարդյունաբերական, գյուղատնտեսական և բնակավայրերի հետ կապված գործունեությունը տարբեր չափերով ազդում է բնական միջավայրի վրա։ Կենցաղային և արտադրական կեղտաջրերը, թափոնները, գյուղատնտեսական հոսքերը և արդյունաբերական արտանետումների հետևանքով առաջացող աղտոտիչները կարող են հայտնվել ջրային համակարգում և բացասաբար անդրադառնալ ջրի որակի վրա։ Հետևաբար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել աղտոտման աղբյուրների տարածական բաշխումը, դրանց ազդեցության աստիճանը և ջրային միջավայրի նկատմամբ առաջացող ռիսկերը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի հանքարդյունաբերության ազդեցության ուսումնասիրությունը։ Հանքարդյունաբերական գործունեությունը կարող է կապված լինել ջրերի, հողերի և լանդշաֆտների վրա երկարատև ազդեցության հետ։ Հանքավայրերի շահագործման, թափոնների կուտակման և արտադրական գործընթացների հետևանքով առաջացող նյութերը որոշակի պայմաններում կարող են տեղափոխվել մակերևութային ջրեր։ Այդ պատճառով կարևոր է գնահատել հանքարդյունաբերական օբյեկտների ազդեցությունը և մշակել կանխարգելիչ ու վերականգնողական միջոցառումներ։ Գյուղատնտեսությունը ևս կարող է ազդեցություն ունենալ Դեբեդի ավազանի էկոլոգիական վիճակի վրա։ Հողերի մշակումը, պարարտանյութերի և բույսերի պաշտպանության միջոցների օգտագործումը, անասնապահությունը և ոռոգման գործընթացները կարող են փոխել բնական ջրային հոսքերի որակը։ Կայուն գյուղատնտեսության պայմաններում անհրաժեշտ է նվազեցնել ջրի կորուստները, կանխել հողի էրոզիան, արդյունավետ օգտագործել պարարտանյութերը և սահմանափակել աղտոտիչների ներթափանցումը գետային համակարգ։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում կենսաբազմազանության և գետային էկոհամակարգերի վիճակի ուսումնասիրությունը։ Գետի ջրի որակի փոփոխությունները կարող են ազդել ջրային բուսականության, կենդանական աշխարհի և հատկապես ջրային օրգանիզմների բնական կենսամիջավայրերի վրա։ Ափամերձ տարածքների փոփոխությունը, ջրի աղտոտումը, հոսքի ռեժիմի խախտումը և մարդու տնտեսական գործունեությունը կարող են հանգեցնել էկոհամակարգերի բնական հավասարակշռության խաթարման։ Հետևաբար Դեբեդի ավազանի էկոլոգիական գնահատումը պետք է ներառի ոչ միայն ջրի քիմիական կազմի, այլև կենդանի օրգանիզմների և բնական միջավայրերի վիճակի ուսումնասիրություն։ Աշխատության երկրորդ կարևոր ուղղությունը տարածքի կայուն զարգացման հեռանկարների վերլուծությունն է։ Կայուն զարգացումը ենթադրում է բնական ռեսուրսների այնպիսի օգտագործում, որը բավարարում է ներկա սերնդի տնտեսական և սոցիալական պահանջները՝ չվտանգելով ապագա սերունդների հնարավորությունները։ Դեբեդի ավազանի դեպքում անհրաժեշտ է ապահովել տնտեսական գործունեության և բնապահպանական պահանջների հավասարակշռություն՝ հատկապես ջրային ռեսուրսների օգտագործման, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և զբոսաշրջության ոլորտներում։ Ջրային ռեսուրսների ինտեգրված կառավարումը կարող է հանդիսանալ կայուն զարգացման կարևոր ուղղություն։ Այն ենթադրում է ջրային ռեսուրսների օգտագործման, պահպանության և վերականգնման միասնական մոտեցում, որի շրջանակում հաշվի են առնվում ինչպես տնտեսական պահանջները, այնպես էլ բնապահպանական սահմանափակումները։ Կարևոր են նաև կեղտաջրերի մաքրման համակարգերի բարելավումը, արդյունաբերական արտահոսքերի վերահսկումը, ջրօգտագործման արդյունավետության բարձրացումը և ջրային էկոհամակարգերի պարբերական մոնիթորինգը։ Էկոլոգիական մոնիթորինգի կատարելագործումը հնարավորություն է տալիս ժամանակին բացահայտել ջրի որակի փոփոխությունները և կանխել էկոլոգիական խնդիրների խորացումը։ Մշտական դիտարկումների միջոցով հնարավոր է գնահատել աղտոտվածության տարածական և ժամանակային փոփոխությունները, բացահայտել առավել խնդրահարույց հատվածները և գնահատել իրականացվող բնապահպանական միջոցառումների արդյունավետությունը։ Դեբեդի ավազանի կայուն զարգացման համար կարևոր նշանակություն կարող է ունենալ նաև բնական և մշակութային ներուժի արդյունավետ օգտագործումը։ Տարածքի լեռնային լանդշաֆտները, գետային համակարգերը, անտառային և բնական տարածքները, ինչպես նաև պատմամշակութային ժառանգությունը կարող են նպաստել էկոլոգիապես պատասխանատու զբոսաշրջության զարգացմանը։ Միաժամանակ զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների ընդլայնումը պետք է իրականացվի բնապահպանական սահմանափակումների հաշվառմամբ՝ կանխելով թափոնների ավելացումը, ջրային ռեսուրսների գերբեռնվածությունը և բնական տարածքների վնասումը։ Ուսումնասիրությունը կարևորում է նաև տեղական բնակչության մասնակցությունը բնապահպանական կառավարմանը։ Տարածքի կայուն զարգացումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ բնական ռեսուրսների օգտագործման և պահպանության գործընթացներում հաշվի են առնվում համայնքների սոցիալական ու տնտեսական շահերը։ Բնապահպանական իրազեկվածության բարձրացումը, պատասխանատու բնօգտագործման մշակույթի ձևավորումը և տեղական համայնքների ներգրավումը կարող են նպաստել բնապահպանական ծրագրերի արդյունավետ իրականացմանը։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը Դեբեդ գետը և նրա ջրահավաք ավազանը դիտարկում է որպես միասնական բնական, տնտեսական և սոցիալական համակարգ։ Էկոլոգիական գնահատման միջոցով հնարավոր է բացահայտել ջրային ռեսուրսների վրա ազդող հիմնական բնական և մարդածին գործոնները, գնահատել դրանց հետևանքները և սահմանել բնապահպանական առաջնահերթությունները։ Միաժամանակ կայուն զարգացման հեռանկարների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ձևավորել այնպիսի մոտեցումներ, որոնք կապահովեն ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը, էկոհամակարգերի պահպանումը, տնտեսական գործունեության զարգացումը և տարածաշրջանի բնակչության կյանքի որակի բարելավումը՝ երկարաժամկետ հեռանկարում պահպանելով Դեբեդի ավազանի բնական ներուժը։

Lեզվաբանություն

Գիրքը «Աւանդական ուղղագրութիւն», որը հրատարակվել է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա-ի և Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ-ի կողմից, նվիրված է հայերենի դասական՝ ավանդական ուղղագրական համակարգի ամբողջական ներկայացմանը և ուսումնասիրմանը։ Այն մանրամասն բացատրում է, թե ինչպես են ձևավորվել հայերեն գրության կանոնները պատմականորեն, ինչ սկզբունքների վրա է հիմնված ավանդական ուղղագրությունը և ինչու է այն պահպանվել հատկապես արևմտահայերենում և սփյուռքում։ Գրքում ներկայացվում են տարբեր ուղղագրական երևույթներ՝ ձայնավորների և բաղաձայնների գրությունը, երկհնչյունների կիրառումը, բառերի կազմությունը, ինչպես նաև բազմաթիվ բացառություններ, որոնք կարևոր են ճիշտ գրելու համար։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն տարբերություններին, որոնք առաջացել են 20-րդ դարում իրականացված ուղղագրական բարեփոխումների արդյունքում, երբ ձևավորվեց նոր՝ պարզեցված ուղղագրությունը։ Այս համատեքստում գիրքը ոչ միայն ներկայացնում է կանոնները, այլ նաև համեմատում է երկու համակարգերը՝ օգնելով ընթերցողին հասկանալ, թե ինչ փոփոխություններ են կատարվել և ինչպես են դրանք ազդել լեզվի գրավոր ձևի վրա։ Բացի տեսական բացատրություններից, գրքում ընդգրկված են բազմաթիվ օրինակներ, բառացանկեր և գործնական նյութեր, որոնք հնարավորություն են տալիս սովորողներին կիրառել ստացած գիտելիքները և ամրապնդել ճիշտ գրությունը։ Այն նաև կարևոր աղբյուր է լեզվաբանների, ուսուցիչների, ուսանողների և բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրված են հայոց լեզվի պատմությամբ, զարգացմամբ և պահպանությամբ։ Ընդհանուր առմամբ, գիրքը նպատակ ունի պահպանել և փոխանցել հայերենի ավանդական գրավոր մշակույթը՝ օգնելով ընթերցողին ավելի խորությամբ հասկանալ լեզվի կառուցվածքն ու ժառանգությունը։

Lեզվաբանություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է ժամանակակից հայերենի և պարսկերենի բառային կազմերի համեմատական-համադրական ուսումնասիրությանը՝ երկու լեզուների բառապաշարի ձևավորման, կառուցվածքի, իմաստային հարաբերությունների և զարգացման օրինաչափությունների բացահայտման նպատակով։ Հետազոտությունը կարևոր է հատկապես հայերենի և պարսկերենի բազմադարյա լեզվամշակութային շփումների համատեքստում, քանի որ այդ հարաբերությունները տարբեր ժամանակաշրջաններում իրենց արտահայտությունն են գտել նաև լեզուների բառապաշարում։ Աշխատանքում երկու լեզուների բառային համակարգերը դիտարկվում են համաժամանակյա տեսանկյունից՝ ուշադրություն դարձնելով դրանց ընդհանուր և տարբերակիչ հատկանիշներին։ Ուսումնասիրվում են բառապաշարի հիմնական շերտերը, բառերի ծագումնաբանական առանձնահատկությունները, փոխառությունները, իմաստային փոփոխությունները, բառերի կազմության եղանակները և նոր բառերի առաջացման գործընթացները։ Համեմատական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու այն բառային միավորները, որոնք երկու լեզուներում ունեն ընդհանուր կամ մերձավոր իմաստային դաշտեր, ինչպես նաև տարբերակելու ձևական նմանությունը իրական լեզվական ընդհանրությունից։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում փոխառություններին, որոնք հայերենի և պարսկերենի բառապաշարների փոխազդեցության կարևոր վկայություններից են։ Ուսումնասիրվում են պարսկերենից հայերեն անցած բառերը և հայերենի ազդեցության հնարավոր դրսևորումները պարսկերենի բառային համակարգում՝ հաշվի առնելով պատմական, մշակութային և հասարակական շփումների պայմանները։ Այս նյութի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն պարզելու առանձին բառերի ծագումն ու տարածման ուղիները, այլև պատկերացնելու երկու ժողովուրդների երկարատև շփումների լեզվական հետևանքները։ Հետազոտության կարևոր բաղադրիչ է նաև երկու լեզուների բառաստեղծական համակարգերի համադրությունը։ Քննարկվում են ածանցման, բարդացման, բառային միավորների վերաիմաստավորման և այլ եղանակների միջոցով նոր բառերի կազմավորման առանձնահատկությունները։ Համեմատվում է այն, թե ինչպես են հայերենն ու պարսկերենը արձագանքում հասարակական, գիտատեխնիկական, մշակութային և քաղաքական նոր իրողություններին և ինչ լեզվական միջոցներով են լրացնում ժամանակակից բառապաշարը։ Աշխատանքում ուշադրություն է դարձվում նաև բառերի իմաստային կառուցվածքին։ Նույն կամ մոտ իմաստ ունեցող բառերի համադրական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու իմաստային նրբերանգները, գործածական տարբերությունները, բազմիմաստության դրսևորումները և այն դեպքերը, երբ արտաքին ձևով նման բառերը տարբեր լեզուներում ունեն տարբեր նշանակություններ։ Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է թարգմանության, երկլեզու բառարանագրության և լեզուների ուսուցման տեսանկյունից։ Ուսումնասիրությունը կարող է անդրադառնալ նաև ժամանակակից հասարակական կյանքի և մշակույթի ազդեցությանը երկու լեզուների բառապաշարի զարգացման վրա։ Նոր իրողությունների, տեխնոլոգիական առաջընթացի, միջազգային հաղորդակցության և գլոբալացման պայմաններում հայերենն ու պարսկերենը մշտապես համալրվում են նոր բառերով և արտահայտություններով, որոնց մի մասը ձևավորվում է ներքին բառաստեղծական միջոցներով, իսկ մյուս մասը ներթափանցում է այլ լեզուներից։ Այդ գործընթացների համադրումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու երկու լեզուների բառային համակարգերի շարժունակությունն ու զարգացման միտումները։ Աշխատանքի արժեքը պայմանավորված է նաև հայերենագիտության և իրանագիտության փոխկապակցման հնարավորությամբ։ Երկու լեզուների բառապաշարի համեմատական ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել ինչպես հայերենի և պարսկերենի միջև լեզվական կապերի առավել խորքային բացահայտմանը, այնպես էլ դրանց ժամանակակից վիճակի համակարգված նկարագրությանը։ Ստացված արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ թարգմանության, բառարանագրության, լեզուների դասավանդման և միջմշակութային հաղորդակցության ոլորտներում։ Ընդհանուր առմամբ, հետազոտությունը ներկայացնում է ժամանակակից հայերենի և պարսկերենի բառային կազմերը որպես զարգացող և փոխազդեցությունների ենթարկվող համակարգեր՝ բացահայտելով դրանց կառուցվածքային, իմաստային, ծագումնաբանական և գործառական ընդհանրություններն ու տարբերությունները։ Այն կարող է հետաքրքրել լեզվաբաններին, հայերենագետներին, իրանագետներին, թարգմանիչներին, բառարանագիրներին, լեզվի ուսուցիչներին և հայ-իրանական լեզվամշակութային կապերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող հետազոտողներին։

Lեզվաբանություն

Այս աշխատանքը նվիրված է հաղորդակցական-խոսքային գործունեության մեթոդական կազմակերպման տեսական հիմքերի ձևավորման գործընթացի ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով լեզվամանկավարժության, հոգելեզվաբանության և դիդակտիկայի փոխկապակցված մոտեցումները։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում է այն գիտական հիմքը, որի վրա կառուցվում է խոսքային գործունեության ուսուցման և զարգացման մեթոդիկան՝ ներառյալ հաղորդակցական կարողությունների ձևավորման օրինաչափությունները, լեզվական հմտությունների աստիճանական զարգացումը և ուսուցման գործընթացի կազմակերպման սկզբունքները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հաղորդակցական մոտեցման (communicative approach) դերին, որը լեզվի ուսուցումը դիտարկում է որպես իրական հաղորդակցական իրավիճակներում կիրառվող գործունեություն, այլ ոչ միայն լեզվական կանոնների յուրացում։ Աշխատությունում քննարկվում են նաև խոսքային գործունեության հիմնական տեսակները՝ խոսելը, լսելը, կարդալը և գրելը, և դրանց փոխազդեցությունը ուսուցման գործընթացում։ Վերլուծվում են մեթոդական համակարգերի ձևավորման փուլերը, ուսուցման նպատակների սահմանման սկզբունքները և ուսումնական նյութերի ընտրության չափանիշները։ Նպատակն է ձևավորել համապարփակ տեսական հիմք, որը կծառայի որպես հիմք արդյունավետ հաղորդակցական-խոսքային ուսուցման մեթոդների մշակման և կիրառման համար։

Սոցիոլոգիա

Հրատարակությունը նախատեսված է գրադարանների համար որպես մեթոդական ուղեցույց՝ նվիրված կանանց դերի, իրավունքների և հասարակական նշանակության լուսաբանմանը։ Այն ներառում է առաջարկություններ թեմատիկ գրքային ցուցահանդեսների, գրական միջոցառումների, ընթերցողական քննարկումների, դասախոսությունների և տեղեկատվական ծրագրերի կազմակերպման վերաբերյալ՝ նպաստելով կանանց ձեռքբերումների, հասարակական ակտիվության և հավասար իրավունքների գաղափարների տարածմանը։ Նյութում ներկայացվում են թեմային առնչվող գրականության մատենագիտական ցանկեր, աշխատանքի կազմակերպման մեթոդական ցուցումներ և մշակութային-լուսավորչական նախաձեռնությունների օրինակներ, որոնք կարող են կիրառվել տարբեր տեսակի գրադարաններում։ Հրատարակությունն արժեքավոր գործնական ձեռնարկ է գրադարանավարների և մշակութային ոլորտի մասնագետների համար՝ աջակցելով ընթերցողների շրջանում գենդերային հավասարության, կրթության և հասարակական մասնակցության վերաբերյալ իրազեկության բարձրացմանը։