Նոր գրքեր: Հասարակական-քաղաքական գիտություններ: Ինֆորմացիոն ցանկ (1986, թիվ 4)

Իրավաբանություն

Սահմանադրության գերակայության ապահովումը հանդիսանում է սահմանադրականության հաստատման կարևորագույն երաշխիքներից մեկը, քանի որ այն ապահովում է պետության իրավական համակարգի կայունությունը, օրենքի գերակայությունը և պետական իշխանության գործունեության սահմանափակումը սահմանադրական նորմերով։ Սահմանադրությունը պետության հիմնական օրենքն է, որն ունի բարձրագույն իրավական ուժ և որի դրույթներին պետք է համապատասխանեն բոլոր օրենքները, ենթաօրենսդրական ակտերը և պետական մարմինների որոշումները։ Սահմանադրության գերակայությունը նշանակում է, որ ոչ մի պետական մարմին, պաշտոնատար անձ կամ քաղաքացի իրավունք չունի գործել սահմանադրությանը հակասող ձևով։ Իրավական պետության պայմաններում սահմանադրության գերակայությունը հանդիսանում է ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների պաշտպանության և պետական իշխանության օրինականության հիմքը։ Սահմանադրականության հաստատման համար կարևոր է, որ պետությունում գործեն արդյունավետ իրավական և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ, որոնք կապահովեն սահմանադրական նորմերի իրականացումն ու պաշտպանությունը։ Այս գործընթացում առանձնահատուկ դեր ունի սահմանադրական դատարանը, որը վերահսկում է օրենքների և այլ իրավական ակտերի համապատասխանությունը սահմանադրությանը և կանխում սահմանադրական կարգի խախտումները։ Սահմանադրության գերակայության ապահովումը կապված է նաև իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի հետ, որի շնորհիվ օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունները գործում են փոխադարձ վերահսկողության պայմաններում՝ կանխելով իշխանության կենտրոնացումը և կամայականությունը։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև անկախ դատական համակարգի առկայությունը, քանի որ միայն անկախ դատարաններն են կարող ապահովել սահմանադրական իրավունքների արդյունավետ պաշտպանությունը։ Սահմանադրության գերակայությունը նպաստում է մարդու և քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների իրականացմանը, քանի որ սահմանադրությունն ամրագրում է անձի իրավական կարգավիճակի հիմնական սկզբունքները և պետության պարտավորությունները մարդու նկատմամբ։ Եթե սահմանադրության գերակայությունը չի պահպանվում, ապա առաջանում են իրավական անկայունություն, իշխանության չարաշահումներ, կոռուպցիա և մարդու իրավունքների խախտումներ, որոնք վտանգում են սահմանադրականության հիմքերը։ Ժամանակակից ժողովրդավարական պետություններում սահմանադրության գերակայությունը համարվում է ոչ միայն իրավական, այլ նաև քաղաքական մշակույթի կարևոր ցուցանիշ, քանի որ այն արտահայտում է պետության և հասարակության հարգանքը իրավունքի և ժողովրդավարական արժեքների նկատմամբ։ Սահմանադրական նորմերի իրականացումը, իրավական գիտակցության զարգացումը և քաղաքացիների մասնակցությունը պետական կառավարմանը նպաստում են սահմանադրականության ամրապնդմանը և իրավական պետության կայացմանը։ Այսպիսով, սահմանադրության գերակայության ապահովումը հանդիսանում է սահմանադրականության հաստատման հիմնական երաշխիքներից մեկը, որն ապահովում է պետական իշխանության օրինականությունը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը և հասարակության կայուն զարգացումը։

Մաթեմատիկա

Ոսկե հատումը մաթեմատիկական հարաբերակցություն է, որը համարվում է համաչափության և ներդաշնակության հատուկ տեսակ և լայնորեն կիրառվում է արվեստում, ճարտարապետությունում, բնության ուսումնասիրության մեջ և գիտության տարբեր ոլորտներում։ Այն արտահայտվում է այնպես, որ ամբողջը հարաբերվում է իր մեծ մասին այնպես, ինչպես մեծ մասը՝ փոքր մասին, և այս հարաբերակցությունը մոտավորապես հավասար է 1.618 թվին։ Ոսկե հատման գաղափարը հայտնի է դեռ հին ժամանակներից, և այն ուսումնասիրել են ինչպես հույն մաթեմատիկոսները, այնպես էլ հետագա դարերի գիտնականները։ Այս հարաբերակցությունը հաճախ հանդիպում է բնության մեջ՝ օրինակ՝ ծաղիկների թերթիկների դասավորության, խխունջների պարույրների, ծառերի ճյուղավորման և նույնիսկ մարդու մարմնի որոշ համամասնությունների մեջ։ Ոսկե հատումը կարևոր դեր ունի նաև արվեստում և ճարտարապետությունում, քանի որ այն օգնում է ստեղծել աչքին հաճելի և ներդաշնակ կոմպոզիցիաներ։ Շատ հայտնի շենքեր և արվեստի գործեր նախագծվել են այս սկզբունքով՝ փորձելով հասնել հավասարակշռության և գեղեցկության առավել բարձր մակարդակի։ Մաթեմատիկայում ոսկե հատումը կապված է Ֆիբոնաչիի թվերի հետ, քանի որ այդ շարքի հարակից անդամների հարաբերությունը մոտենում է ոսկե թվին։ Այս հատկությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես մաթեմատիկական օրինաչափությունները կարող են արտացոլվել իրական աշխարհի կառուցվածքներում։ Ոսկե հատումը համարվում է նաև էսթետիկայի կարևոր հիմքերից մեկը, քանի որ մարդու աչքը հաճախ ավելի ներդաշնակ է ընկալում այն պատկերները, որոնք կառուցված են այս հարաբերակցությամբ։ Այսպիսով, ոսկե հատումը ոչ միայն մաթեմատիկական հասկացություն է, այլև բնության, արվեստի և գիտության միջև կապող կարևոր սկզբունք, որը բացահայտում է աշխարհի կառուցվածքային ներդաշնակությունը և համաչափությունը։

Ֆինանսներ

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության մրցունակության բարձրացման գործընթացում առկա ֆինանսական հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ կենտրոնանալով ֆինանսական ռեսուրսների ձևավորման, բաշխման և արդյունավետ օգտագործման վրա։ Հետազոտության շրջանակում դիտարկվում են այն հիմնական ֆինանսատնտեսական գործոնները, որոնք ազդում են երկրի տնտեսական աճի, ներդրումային ակտիվության, արտադրողականության, ձեռնարկությունների ֆինանսական կայունության և միջազգային շուկաներում հայկական արտադրանքի դիրքերի ամրապնդման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տնտեսության ֆինանսավորման աղբյուրների սահմանափակությանը, վարկային ռեսուրսների հասանելիությանը, տոկոսադրույքների ազդեցությանը, ներդրումների խթանման անհրաժեշտությանը և ֆինանսական շուկայի զարգացման խնդիրներին։ Աշխատությունը կարևորում է նաև պետական ֆինանսական քաղաքականության դերը մրցունակության ձևավորման գործում՝ անդրադառնալով հարկաբյուջետային քաղաքականությանը, պետական աջակցության մեխանիզմներին, ներդրումային ծրագրերի ֆինանսավորմանը և մասնավոր հատվածի համար բարենպաստ ֆինանսական միջավայրի ստեղծմանը։ Հատուկ նշանակություն ունի փոքր և միջին ձեռնարկությունների ֆինանսավորման խնդիրը, քանի որ դրանց համար ֆինանսական միջոցների հասանելիությունը կարևոր նախապայման է արտադրության ընդլայնման, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, նորարարության և արտահանման ներուժի զարգացման համար։ Աշխատության մեջ շեշտադրվում է նաև երկարաժամկետ ֆինանսավորման կարևորությունը, քանի որ կայուն մրցունակության ապահովումը պահանջում է ոչ միայն ընթացիկ գործունեության ֆինանսավորում, այլև կապիտալ ներդրումներ, արտադրական հզորությունների արդիականացում և բարձր արտադրողականություն ապահովող տեխնոլոգիական վերազինում։ Այս համատեքստում ֆինանսական համակարգի զարգացման խնդիրները դիտարկվում են տնտեսության կառուցվածքային վերափոխումների հետ փոխկապակցված՝ հաշվի առնելով այն անհրաժեշտությունը, որ ֆինանսական ռեսուրսները ուղղվեն առավել բարձր ավելացված արժեք ստեղծող, նորարարական և արտահանման ներուժ ունեցող ոլորտներ։ Աշխատությունը կարող է հետաքրքրել տնտեսագետներին, ֆինանսների մասնագետներին, հետազոտողներին, պետական կառավարման ոլորտի ներկայացուցիչներին և ուսանողներին, քանի որ հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Հայաստանի տնտեսական մրցունակության ֆինանսական հիմքերի, առկա սահմանափակումների և դրանց հաղթահարման հնարավոր ուղղությունների վերաբերյալ։

Քաղաքագիտություն

Ուժեղ ներգործություն ունեցող թունավոր նյութերի արտանետմամբ վթարների հետևանքների գնահատումն ու վերացումը կարևոր խնդիր է արտակարգ իրավիճակների կառավարման և բնակչության պաշտպանության ոլորտում։ Նման վթարները կարող են առաջանալ քիմիական գործարաններում, արդյունաբերական ձեռնարկություններում, պահեստներում կամ վտանգավոր նյութեր տեղափոխող տրանսպորտային միջոցների վթարների ժամանակ։ Թունավոր նյութերի արտանետումը մեծ վտանգ է ներկայացնում մարդու կյանքի, առողջության, շրջակա միջավայրի և տնտեսության համար, քանի որ այդ նյութերը կարող են արագ տարածվել օդում, ջրում և հողում՝ առաջացնելով զանգվածային թունավորումներ և երկարաժամկետ էկոլոգիական վնասներ։ Վթարների հետևանքների գնահատումը ներառում է արտանետված նյութի տեսակի, քանակի, տարածման ուղղության և վտանգավորության աստիճանի ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև բնակչության և շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր ազդեցության որոշումը։ Այս գործընթացում կարևոր դեր ունեն մասնագետների արագ արձագանքը, տեխնիկական միջոցների կիրառումը և ժամանակակից կանխատեսման համակարգերը, որոնք օգնում են գնահատել վտանգի տարածման սահմանները և հնարավոր ռիսկերը։ Վթարի հետևանքների վերացման հիմնական նպատակն է նվազեցնել մարդկային կորուստները, կանխել թունավոր նյութերի հետագա տարածումը և վերականգնել անվտանգ պայմանները։ Այդ նպատակով իրականացվում են տարհանում, բնակչության իրազեկում, պաշտպանիչ միջոցների օգտագործում, տարածքի մեկուսացում և վնասակար նյութերի չեզոքացում։ Կարևոր նշանակություն ունի նաև բժշկական օգնության կազմակերպումը, քանի որ թունավոր նյութերի ազդեցությունը կարող է առաջացնել շնչառական խնդիրներ, այրվածքներ, թունավորումներ և այլ ծանր հետևանքներ։ Նման իրավիճակներում անհրաժեշտ է համակարգված համագործակցություն փրկարար ծառայությունների, բժշկական հաստատությունների, ոստիկանության և տեղական կառավարման մարմինների միջև։ Բացի անմիջական վտանգից, քիմիական վթարները կարող են ունենալ նաև երկարաժամկետ ազդեցություն բնության և մարդկանց կյանքի վրա՝ վնասելով ջրային պաշարները, հողը և կենդանական աշխարհը։ Այդ պատճառով կարևոր է ոչ միայն հետևանքների արագ վերացումը, այլ նաև կանխարգելիչ միջոցառումների իրականացումը, անվտանգության կանոնների պահպանումը և վտանգավոր նյութերի պահպանման ու տեղափոխման խիստ վերահսկողությունը։

Աշխարհագրություն

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է Հայաստանի տարածքի բյուրեղային հիմքի երկրաբանական կառուցվածքին, կազմին և ձևավորման պատմական փուլերին՝ ընդգծելով տարածաշրջանի լիթոսֆերային զարգացման և տեկտոնական էվոլյուցիայի առանձնահատկությունները։ Նյութում վերլուծվում են բյուրեղային հիմքը կազմող հիմնական մետամորֆ և ինտրուզիվ ապարների համալիրները, դրանց միներալոգիական կազմը և ձևավորման պայմանները տարբեր երկրաբանական դարաշրջաններում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տարածաշրջանի տեկտոնական կառուցվածքի ձևավորմանը՝ կապված Կովկասյան լեռնային համակարգի զարգացման, միկրոկոնտինենտային բլոկների շարժումների և օվկիանոսային հնագույն կառույցների փակման գործընթացների հետ։ Աշխատությունը նաև ընդգծում է խորքային երկրաբանական հետազոտությունների, գեոֆիզիկական մեթոդների և սեյսմիկ տվյալների դերը բյուրեղային հիմքի կառուցվածքի բացահայտման գործում։ Միաժամանակ դիտարկվում են այդ կառուցվածքների նշանակությունը օգտակար հանածոների տեղաբաշխման, երկրաբանական ռիսկերի գնահատման և տարածաշրջանի ընդհանուր գեոդինամիկ զարգացման ուսումնասիրության համար։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է 1991-2011 թվականներին Մերձավոր Արևելքում միջարաբական համագործակցության ձևավորման, զարգացման և հիմնական հակասությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության շրջանակում վերլուծվում են արաբական պետությունների միջև քաղաքական, տնտեսական, անվտանգային և դիվանագիտական համագործակցության գործընթացները՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանի բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրը։ Այս ժամանակահատվածը բնորոշվում է մի շարք նշանակալի իրադարձություններով, որոնք էապես ազդել են արաբական երկրների փոխհարաբերությունների և ընդհանուր դիրքորոշումների ձևավորման վրա, այդ թվում՝ Ծոցի պատերազմը, Իրաքի նկատմամբ միջազգային պատժամիջոցները, իսրայելա-արաբական հակամարտության զարգացումները, պաղեստինյան հիմնախնդրի շուրջ գործընթացները և տարածաշրջանում արտաքին ուժերի ազդեցության փոփոխությունները։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում է նաև Արաբական պետությունների լիգայի դերը՝ որպես միջարաբական համագործակցության հիմնական ինստիտուցիոնալ հարթակ, և գնահատվում են կազմակերպության հնարավորություններն ու սահմանափակումները տարածաշրջանային խնդիրների կարգավորման գործում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հանգամանքին, որ արաբական երկրների ընդհանուր մշակութային և պատմական հիմքերը միշտ չէ, որ հանգեցնում էին միասնական քաղաքական դիրքորոշումների։ Տարբեր պետությունների ազգային շահերը, արտաքին քաղաքական կողմնորոշումները, տնտեսական հնարավորությունների անհավասարությունը և տարածաշրջանային մրցակցությունները հաճախ խոչընդոտում էին համատեղ քաղաքականության ձևավորմանը։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև Իրաքի, Պաղեստինի, Լիբանանի և տարածաշրջանային անվտանգության հետ կապված խնդիրների ազդեցությունը միջարաբական հարաբերությունների վրա։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպես էին տարածաշրջանային ճգնաժամերը և միջազգային քաղաքականության փոփոխությունները վերափոխում արաբական պետությունների համագործակցության մեխանիզմները և առաջնահերթությունները։ 2000-ականների ընթացքում համագործակցությանն ու միասնական դիրքորոշումների ձևավորմանը զուգահեռ պահպանվում էին նաև խորքային տարաձայնություններ, որոնք հատկապես նկատելի դարձան տարածաշրջանում քաղաքական վերափոխումների նախաշեմին և 2011 թվականի իրադարձությունների ընթացքում։ Աշխատության արդյունքները կարող են նպաստել Մերձավոր Արևելքի ժամանակակից քաղաքական գործընթացների, արաբական աշխարհի ներքին հարաբերությունների և տարածաշրջանային անվտանգության խնդիրների ավելի խորքային ընկալմանը։ Այն կարող է հետաքրքրել միջազգային հարաբերությունների, քաղաքագիտության, արաբագիտության և տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների մասնագետներին, հետազոտողներին ու ուսանողներին։