Բանբեր Հայաստանի գրադարանների ։ 2017, N 2

Աշխարհագրություն

Աշխարհագրական-երկրագրական եզրույթների և հասկացությունների հայերեն-արաբերեն, արաբերեն-հայերեն բառարան աշխատությունը մասնագիտական երկլեզու տեղեկատու բառարան է, որը նախատեսված է աշխարհագրության և երկրագիտական ոլորտներում օգտագործվող եզրույթների համակարգված թարգմանության և ճիշտ կիրառության համար, այն ընդգրկում է աշխարհագրական օբյեկտների, ռելիեֆի ձևերի, կլիմայական երևույթների, ջրաբանական, էկոլոգիական և տարածաշրջանային ուսումնասիրություններին վերաբերող հիմնական հասկացությունների լայն շրջանակ՝ ներկայացնելով դրանց հայերեն և արաբերեն համարժեքները, գիրքը բացատրում է նաև գիտական տերմինների կիրառության առանձնահատկությունները տարբեր մասնագիտական համատեքստերում, ինչը օգնում է ճիշտ հասկանալ աշխարհագրական գրականությունը երկու լեզուներով և խուսափել թարգմանական և տերմինաբանական սխալներից, միաժամանակ այն կարևոր օժանդակ աղբյուր է թարգմանիչների, ուսանողների, աշխարհագետների և Մերձավոր Արևելքի ու տարածաշրջանային հետազոտություններով զբաղվող մասնագետների համար, քանի որ նպաստում է գիտական հաղորդակցության ճշգրտությանը և տերմինաբանական միասնականությանը։

Մանկավարժություն

Աշխատությունը նվիրված է 5-8-րդ դասարաններում սովորող հայ աշակերտների ռուսերեն բանավոր և գրավոր խոսքում հանդիպող քերականական սխալների համակարգված դասակարգմանը և դրանց տարբերակված կանխարգելման մեթոդների մշակմանը։ Հետազոտության հիմքում ընկած է այն խնդիրը, որ ռուսերենը հայախոս սովորողների համար հաճախ հանդես է գալիս որպես երկրորդ լեզու, և մայրենի լեզվի քերականական կառուցվածքի ազդեցությունը կարող է պայմանավորել ռուսերենում որոշակի բնորոշ սխալների առաջացումը։ Այդ սխալների բացահայտումը, պատճառների ուսումնասիրությունը և դրանց կանխարգելման համապատասխան մեթոդների ընտրությունը կարևոր նշանակություն ունեն ռուսաց լեզվի ուսուցման արդյունավետության բարձրացման համար։ Աշխատության հիմնական նպատակներից է պարզել, թե դպրոցականների խոսքում ինչպիսի քերականական շեղումներ են առավել հաճախ հանդիպում, ինչ օրինաչափություններով են դրանք առաջանում և ինչպես կարելի է ուսուցման գործընթացում հաշվի առնել սովորողների անհատական և տարիքային առանձնահատկությունները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել ռուսերենի հոլովների, թվի, սեռի, բայաձևերի, ժամանակների, նախադասության կառուցվածքի, բառերի համաձայնության և կառավարման հետ կապված սխալները։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել այն դեպքերին, երբ աշակերտը ռուսերեն քերականական ձևը կառուցում է հայերենի համապատասխան կառուցվածքի ազդեցությամբ։ Նման միջլեզվային ազդեցությունը կարող է դրսևորվել ինչպես բառերի ձևաբանական փոփոխության, այնպես էլ նախադասության շարահյուսական կառուցվածքի մակարդակում։ Սխալների դասակարգումը հնարավորություն է տալիս դրանք բաժանել որոշակի խմբերի՝ ըստ քերականական բնույթի, առաջացման պատճառի, կայունության և ուսուցման ընթացքում դրանց ուղղման բարդության։ Այդպիսի դասակարգումը կարևոր է ոչ միայն սխալների նկարագրության, այլև դրանց կանխարգելման արդյունավետ համակարգ ստեղծելու համար։ Աշխատության կարևոր գաղափարներից է տարբերակված մոտեցման կիրառումը։ Բոլոր աշակերտների համար նույն վարժությունների և նույն մեթոդների կիրառումը միշտ չէ, որ ապահովում է անհրաժեշտ արդյունք, քանի որ նույն սխալը տարբեր սովորողների մոտ կարող է ունենալ տարբեր պատճառներ։ Մի դեպքում այն կարող է առաջանալ մայրենի լեզվի ազդեցությամբ, մեկ այլ դեպքում՝ կանոնի թերի յուրացման, հիշողության դժվարության, անբավարար բառապաշարի կամ խոսքային հմտության չձևավորված լինելու հետևանքով։ Հետևաբար ուսուցիչը պետք է կարողանա որոշել սխալի պատճառը և դրան համապատասխան ընտրել ուղղիչ կամ կանխարգելիչ աշխատանքների ձևը։ Հետազոտության ընթացքում կարող են կիրառվել աշակերտների գրավոր աշխատանքների, թելադրությունների, շարադրությունների, բանավոր խոսքի և ուսումնական առաջադրանքների վերլուծության մեթոդներ։ Սխալների քանակական և որակական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս որոշելու դրանց տարածվածությունը տարբեր դասարաններում և հետևելու, թե ինչպես են դրանք փոփոխվում սովորողի տարիքին ու լեզվական փորձին զուգահեռ։ Կարևոր է նաև համեմատել տարբեր մակարդակի լեզվական պատրաստվածություն ունեցող աշակերտների սխալները՝ բացահայտելու համար դրանց բնորոշ առանձնահատկությունները։ Աշխատության մեթոդական հատվածում ուշադրություն է դարձվում սխալների կանխարգելման գործնական միջոցներին։ Դրանց թվում կարող են կիրառվել նպատակային քերականական վարժություններ, համեմատական վերլուծություններ հայերենի և ռուսերենի միջև, սխալների ինքնուրույն հայտնաբերում և ուղղում, խոսքային իրավիճակների մոդելավորում, կրկնողական առաջադրանքներ և տարբեր բարդության վարժությունների համակարգ։ Հատկապես արդյունավետ կարող է լինել այնպիսի առաջադրանքների կիրառումը, որոնք աշակերտին ստիպում են ոչ միայն հիշել քերականական կանոնը, այլև այն գործնականում կիրառել իրական կամ մոտ իրական հաղորդակցական իրավիճակում։ Միջլեզվային համեմատությունը ևս կարևոր մեթոդական գործիք է, քանի որ այն հնարավորություն է տալիս սովորողին գիտակցել երկու լեզուների կառուցվածքային տարբերությունները և կանխել մայրենի լեզվից մեխանիկական փոխանցվող սխալները։ Տարբերակված ուսուցումը կարող է ենթադրել առաջադրանքների բարդության աստիճանական փոփոխություն՝ հաշվի առնելով սովորողի լեզվական մակարդակը և առավել հաճախ հանդիպող սխալների բնույթը։ Միաժամանակ կարևոր է խուսափել սխալների մեխանիկական ուղղումից և սովորողին հնարավորություն տալ հասկանալու դրանց առաջացման պատճառը։ Այդ մոտեցումը նպաստում է լեզվական ինքնավերահսկման և ինքնուրույն խոսքային հմտությունների ձևավորմանը։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ սխալների դասակարգման հիման վրա հնարավոր է ստեղծել ուսուցչի համար կիրառելի մեթոդական համակարգ, որը թույլ կտա ավելի նպատակային կազմակերպել քերականության ուսուցումը և կանխարգելիչ աշխատանքը։ Նման համակարգը կարող է օգտակար լինել ինչպես սովորական դասապրոցեսում, այնպես էլ լրացուցիչ կամ անհատական պարապմունքների ժամանակ։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը միավորում է ռուսաց լեզվի ուսուցման մեթոդիկան, համադրական լեզվաբանությունը և սխալների վերլուծության մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել հայախոս դպրոցականների ռուսերեն խոսքում քերականական սխալների հիմնական տեսակները, դրանց առաջացման պատճառները և տարբերակված կանխարգելման առավել արդյունավետ ուղիները։ Աշխատությունը կարող է արժեքավոր լինել ռուսաց լեզու դասավանդող ուսուցիչների, մեթոդիստների, լեզվաբանների, մանկավարժների և երկլեզու կամ երկրորդ լեզվի ուսուցման խնդիրներով զբաղվող հետազոտողների համար։

Մանկավարժություն

Այս աշխատությունը վերաբերում է ընտանեկան դաստիարակության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը տնտեսավարման նոր համակարգի պայմաններում՝ ընդգծելով սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունների ազդեցությունը ընտանիքի դաստիարակչական գործառույթների վրա և երեխաների անձի ձևավորման առանձնահատկությունները անցումային հասարակությունում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է վերլուծել այն փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունեցել ընտանիքի կառուցվածքում, արժեքային համակարգում և դաստիարակչական մոտեցումներում շուկայական հարաբերությունների ձևավորման և տնտեսական նոր իրականության պայմաններում։ Ուսումնասիրվում են ծնողների սոցիալ-տնտեսական վիճակի ազդեցությունը երեխաների դաստիարակության վրա, ժամանակի պակասի, աշխատանքային զբաղվածության և նյութական խնդիրների հետևանքները, ինչպես նաև ընտանեկան հարաբերությունների որակի փոփոխությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում արժեքային կողմնորոշումների փոփոխությանը՝ նյութական և հոգևոր արժեքների փոխհարաբերությանը, երեխաների սոցիալականացման գործընթացին և ընտանիք–դպրոց համագործակցության նոր պահանջներին։ Աշխատությունը նաև դիտարկում է դաստիարակության նոր մեթոդական մոտեցումները, որոնք անհրաժեշտ են ժամանակակից հասարակության պայմաններում՝ ներառյալ հաղորդակցական հմտությունների զարգացումը, սոցիալական պատասխանատվության ձևավորումը և քննադատական մտածողության խթանումը։ Միաժամանակ վերլուծվում են պետական և հասարակական ինստիտուտների դերը ընտանիքի աջակցության համակարգում։ Այսպիսով, ուսումնասիրությունը կարևոր նշանակություն ունի մանկավարժության և սոցիալական հոգեբանության համար՝ նպաստելով ընտանեկան դաստիարակության արդի խնդիրների ավելի խորքային ընկալմանը և լուծման արդյունավետ ուղիների մշակմանը։

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տարածքում ստացված կաթից և կաթնամթերքից կաթնաթթվային բակտերիաների անջատմանը, նույնականացմանը և կենսաբանական հատկությունների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել կաթնամթերքում բնականորեն հանդիպող կաթնաթթվային միկրոօրգանիզմները, ուսումնասիրել դրանց բազմազանությունը և գնահատել այն հատկանիշները, որոնք կարող են կարևոր լինել կաթնամթերքի արտադրության և որակի ձևավորման համար։ Կաթնաթթվային բակտերիաները կաթի և ֆերմենտացված կաթնամթերքի բնական միկրոֆլորայի կարևոր բաղադրիչներից են։ Դրանք կաթնաշաքարի խմորման արդյունքում առաջացնում են կաթնաթթու, նպաստում են միջավայրի թթվայնության փոփոխությանը և կարևոր դեր են կատարում կաթնամթերքի համի, հոտի, խտության ու պահպանման հատկությունների ձևավորման գործում։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել տարբեր տեսակի կաթնամթերքի նմուշներ, դրանց մանրէաբանական կազմը և կաթնաթթվային բակտերիաների առանձնացման պայմանները։ Հետազոտության կարևոր փուլերից է միկրոօրգանիզմների մաքուր կուլտուրաների ստացումը, դրանց տարբերակումը և հիմնական մորֆոլոգիական, ֆիզիոլոգիական ու կենսաքիմիական հատկանիշների ուսումնասիրությունը։ Բակտերիաների նույնականացումը հնարավորություն է տալիս պարզելու, թե ինչպիսի տեսակներ կամ խմբեր են գերակշռում ուսումնասիրված նմուշներում և ինչ առանձնահատկություններ ունեն դրանք։ Առանձնահատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել կաթնաթթվային բակտերիաների թթվագոյացման ակտիվությանը, տարբեր ջերմաստիճանային պայմաններում աճի առանձնահատկություններին, աղերի և այլ գործոնների նկատմամբ դիմադրությանը, ինչպես նաև կաթի բաղադրիչների փոխակերպման ունակությանը։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են բնական միկրոֆլորայի կենսաբանական ներուժը գնահատելու և առավել արժեքավոր մանրէային շտամների հայտնաբերման համար։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև առանձնացված բակտերիաների տեխնոլոգիական նշանակությանը։ Որոշ կաթնաթթվային բակտերիաներ կարող են ունենալ այնպիսի հատկություններ, որոնք օգտակար են թթվասերային, մածունային, պանրային և այլ ֆերմենտացված կաթնամթերքի արտադրության գործընթացներում։ Դրանց կիրառումը կարող է նպաստել արտադրանքի կայուն որակի ապահովմանը, համային հատկանիշների ձևավորմանը և պահպանման ժամկետի երկարացմանը։ Տեղական կաթից և կաթնամթերքից առանձնացված միկրոօրգանիզմների ուսումնասիրությունը նաև հնարավորություն է տալիս բացահայտելու տարածաշրջանային մանրէային ռեսուրսներ, որոնք կարող են տարբերվել այլ աշխարհագրական տարածքներից ստացված կուլտուրաներից։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք ծառայել տեղական կաթնաթթվային բակտերիաների շտամների պահպանման, հետագա կենսատեխնոլոգիական ուսումնասիրման և արտադրության մեջ դրանց հնարավոր կիրառության համար։ Աշխատանքը միավորում է սննդի մանրէաբանության, միկրոբիոլոգիայի, կենսատեխնոլոգիայի և կաթնամթերքի արտադրության խնդիրները։ Այն կարող է հետաքրքրել մանրէաբաններին, սննդի տեխնոլոգներին, կենսատեխնոլոգներին, կաթնամթերքի արտադրության մասնագետներին, գյուղատնտեսական գիտությունների ներկայացուցիչներին և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողներին ու հետազոտողներին։ Ուսումնասիրությունը հատկապես արժեքավոր է այն տեսանկյունից, որ բնական կաթնաթթվային միկրոֆլորայի ուսումնասիրության միջոցով հնարավորություն է տալիս գնահատել տեղական կաթնամթերքի մանրէաբանական առանձնահատկությունները և բացահայտել այնպիսի միկրոօրգանիզմներ, որոնք կարող են հետագայում կիրառվել ֆերմենտացված կաթնամթերքի արտադրության և կենսատեխնոլոգիական գործընթացների կատարելագործման նպատակով։

Տնտեսագիտություն

Այս աշխատանքը նվիրված է հասարակական-տնտեսական հարաբերությունների կարգավորման և կառավարման առանձնահատկություններին ճգնաժամային իրավիճակներում՝ Հայաստանի Հանրապետության օրինակով, որտեղ դիտարկվում են պետական քաղաքականության գործիքները, ինստիտուցիոնալ արձագանքման մեխանիզմները և սոցիալ-տնտեսական կայունության պահպանման ռազմավարությունները։ Հեղինակը վերլուծում է այն պայմանները, որոնցում տնտեսական շոկերը, արտաքին և ներքին ճգնաժամերը, ինչպես նաև սոցիալական լարվածության աճը պահանջում են արագ և համակարգված պետական միջամտություն՝ ուղղված ռեսուրսների արդյունավետ բաշխմանը և հասարակական հավասարակշռության վերականգնմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ճգնաժամային կառավարման փուլերին՝ կանխարգելում, արձագանքում և վերականգնում, ինչպես նաև պետական կառավարման մարմինների, տեղական ինքնակառավարման և մասնավոր հատվածի փոխգործակցության մեխանիզմներին։ Աշխատությունում քննարկվում են սոցիալական պաշտպանության գործիքները, հարկաբյուջետային և դրամավարկային քաղաքականության հակաճգնաժամային կիրառությունները, ինչպես նաև տնտեսական կայունացման ծրագրերի արդյունավետության գնահատման մոտեցումները։ Ներկայացվում է նաև տեղեկատվական վերլուծության և կանխատեսման համակարգերի դերը որոշումների կայացման գործընթացում՝ ընդգծելով տվյալահեն կառավարման կարևորությունը արագ փոփոխվող պայմաններում։ Շեշտվում է, որ ճգնաժամային կառավարումը պահանջում է ոչ միայն տնտեսական ռեսուրսների ճիշտ բաշխում, այլ նաև սոցիալական վստահության պահպանում և ինստիտուցիոնալ ճկունություն, ինչը հանդիսանում է կայուն զարգացման կարևոր նախապայման։

Տնտեսագիտություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում ներդրումային քաղաքականության կատարելագործման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության շրջանակներում։ Հետազոտության հիմնական նպատակն է բացահայտել ներդրումային գործընթացների զարգացմանը խոչընդոտող տնտեսական, ֆինանսական, ինստիտուցիոնալ և կազմակերպական խնդիրները և ուսումնասիրել պետական ու մասնավոր հատվածների համագործակցության միջոցով դրանց հաղթահարման հնարավորությունները։ Աշխատանքում ներդրումային քաղաքականությունը դիտարկվում է որպես տնտեսական զարգացման կարևոր գործիք, որի արդյունավետ իրականացումը կարող է նպաստել կապիտալի ներգրավմանը, արտադրության ընդլայնմանը, նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, ենթակառուցվածքների զարգացմանը և տնտեսության մրցունակության բարձրացմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում պետության և մասնավոր հատվածի շահերի համադրմանը, քանի որ խոշոր և երկարաժամկետ ներդրումային ծրագրերի իրականացումը հաճախ պահանջում է ինչպես մասնավոր կապիտալի, այնպես էլ պետական աջակցության և կարգավորման համատեղ կիրառում։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության տարբեր ձևերը, այդ թվում՝ համատեղ ներդրումային ծրագրերը, հանրային ենթակառուցվածքների ֆինանսավորումը, պետական և մասնավոր ռեսուրսների համաֆինանսավորումը, արտոնությունների տրամադրումը և ներդրումային ռիսկերի բաշխման մեխանիզմները։ Աշխատանքի կարևոր ուղղություններից է ՀՀ ներդրումային միջավայրի գնահատումը՝ հաշվի առնելով իրավական և ինստիտուցիոնալ դաշտը, ֆինանսական շուկայի զարգացվածությունը, ներդրողների պաշտպանության մակարդակը, հարկային պայմանները, վարչարարական գործընթացները և տնտեսական կանխատեսելիությունը։ Կարող են վերլուծվել նաև օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ներգրավման խնդիրները, ներքին ներդրումային ռեսուրսների օգտագործման արդյունավետությունը և մասնավոր հատվածի մասնակցությունը երկրի ռազմավարական նշանակություն ունեցող ծրագրերին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում ներդրումային ռիսկերի նվազեցման մեխանիզմներին, պետական երաշխիքների կիրառմանը, ֆինանսավորման աղբյուրների բազմազանեցմանը և ներդրումային նախագծերի գնահատման ու ընտրության չափանիշների կատարելագործմանը։ Պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության արդյունավետ համակարգը կարող է հնարավորություն տալ մասնավոր կապիտալը ուղղորդել այն ոլորտներ, որոնք ունեն բարձր տնտեսական կամ սոցիալական նշանակություն, սակայն պահանջում են մեծածավալ և երկարաժամկետ ներդրումներ։ Այդպիսի ոլորտների շարքում կարող են դիտարկվել տրանսպորտային և էներգետիկ ենթակառուցվածքները, ջրային տնտեսությունը, առողջապահությունը, կրթությունը, զբոսաշրջությունը, արդյունաբերությունը և նորարարական գործունեությունը։ Աշխատանքում կարող են կիրառվել ներդրումային գործընթացների վիճակագրական և համեմատական վերլուծության, տնտեսական արդյունավետության գնահատման, ռիսկերի գնահատման և տարբեր երկրների փորձի ուսումնասիրության մեթոդներ։ Հետազոտության արդյունքների հիման վրա կարող են առաջարկվել ՀՀ ներդրումային քաղաքականության կատարելագործման ուղղություններ՝ ներդրումային միջավայրի բարելավում, պետական աջակցության թիրախավորում, մասնավոր կապիտալի ներգրավման նոր մեխանիզմների զարգացում, համագործակցության պայմանագրային և իրավական հիմքերի հստակեցում, ռիսկերի արդարացի բաշխում և ներդրումային ծրագրերի կառավարման արդյունավետության բարձրացում։ Աշխատանքի արդյունքները կարող են կիրառական նշանակություն ունենալ ՀՀ տնտեսական քաղաքականության մշակման, ներդրումային ծրագրերի պլանավորման, հանրային ենթակառուցվածքների զարգացման և պետություն-մասնավոր հատված համագործակցության մեխանիզմների կատարելագործման համար՝ նպաստելով կայուն տնտեսական աճի և ներդրումային ներուժի առավել արդյունավետ օգտագործմանը։