Экономика и менеджмент некоммерческих организаций

Քիմիա

Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է մթնոլորտային աէրոզոլների մակերեսին մետիլպերօքսիլ (CH₃O₂) ռադիկալների փոխազդեցության առանձնահատկություններին մեթանի և ացետալդեհիդի հետ՝ ընդգծելով այդ գործընթացների դերը մթնոլորտային քիմիայում, օքսիդացման շղթայական ռեակցիաներում և երկրորդային օրգանական աէրոզոլների ձևավորման մեխանիզմներում։ Աշխատությունը վերլուծում է մակերեսային և գազաֆազային ռեակցիաների միջև տարբերությունները, աէրոզոլների ֆիզիկաքիմիական հատկությունների ազդեցությունը ռեակցիոն կինետիկայի վրա, ինչպես նաև ռադիկալային փոխազդեցությունների էներգետիկ և ստոխիոմետրիկ առանձնահատկությունները։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում CH₃O₂ ռադիկալների ներգրավվածությանը մեթանի օքսիդացման ցիկլերում և ացետալդեհիդի հետ նրանց փոխազդեցության արդյունքում առաջացող միջանկյալ միացություններին, որոնք կարող են ազդել մթնոլորտային օզոնի ձևավորման և քայքայման հավասարակշռության վրա։ Ուսումնասիրությունը ներառում է նաև լաբորատոր փորձարարական տվյալների և մոդելավորման արդյունքների համադրություն՝ նպատակ ունենալով ավելի լավ հասկանալ աէրոզոլային մակերեսների դերը մթնոլորտային քիմիական գործընթացների արագացման կամ դանդաղեցման մեջ, ինչը կարևոր է կլիմայական մոդելավորման և օդի որակի գնահատման համար։

Բժշկություն

Գիտական աշխատությունը նվիրված է լեղապարկի քրոնիկական ոչ քարային բորբոքային հիվանդությունների և աղիքային միկրոֆլորայի հավասարակշռության խանգարումների փոխկապակցվածության ուսումնասիրությանը, ինչպես նաև պրոբիոտիկ պատրաստուկների կիրառման արդյունավետության գնահատմանը համալիր բուժման և վերականգնողական բժշկության շրջանակներում։ Հետազոտության թեմատիկ շրջանակում քննության են առնվում լեղապարկի և լեղուղիների ֆիզիոլոգիական գործառույթները, լեղարտադրության և լեղազատման գործընթացների առանձնահատկությունները, մարսողական համակարգի տարբեր օրգանների փոխազդեցությունը և աղիքային միկրոբիոտայի նշանակությունը օրգանիզմի բնականոն գործունեության ապահովման համար։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում քրոնիկական խոլեցիստիտի զարգացման ախտածնական մեխանիզմներին, լեղապարկի շարժողական և ֆունկցիոնալ խանգարումներին, բորբոքային գործընթացների առանձնահատկություններին և աղիքային միկրոօրգանիզմների կազմի փոփոխությունների հնարավոր ազդեցությանը հիվանդության կլինիկական ընթացքի վրա։ Ուսումնասիրվում են աղիքային դիսբիոզի առաջացման պատճառները, օգտակար և պայմանական ախտածին միկրոօրգանիզմների հարաբերակցության փոփոխությունները, մարսողական գործընթացների խանգարումները և դրանց կապը լյարդալեղային համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակի հետ։ Քննարկվում են պրոբիոտիկների կենսաբանական հատկությունները, կաթնաթթվային բակտերիաների մասնակցությունը աղիքային միկրոբիոտայի հավասարակշռության պահպանմանը, դրանց հնարավոր ազդեցությունը նյութափոխանակային գործընթացների, տեղային պաշտպանական մեխանիզմների և մարսողական համակարգի գործունեության վրա։ Անդրադարձ է կատարվում հայրենական արտադրության «Նոր Նարինե» պրոբիոտիկի կիրառման գիտական նախադրյալներին, դրա կենսաբանական առանձնահատկություններին և աղիքային միկրոբիոտայի խանգարումների շտկմանն ուղղված բուժական մոտեցումներում ունեցած հնարավոր նշանակությանը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է պրոբիոտիկի կիրառման արդյունքների գնահատումը հիվանդության կլինիկական ախտանշանների, աղիքային միկրոօրգանիզմների կազմի, կենսաքիմիական ցուցանիշների և օրգանիզմի ընդհանուր ֆունկցիոնալ վիճակի փոփոխությունների համատեքստում։ Դիտարկվում են համալիր վերականգնողական բուժման սկզբունքները, պրոբիոտիկների և բնական բուժական գործոնների համատեղ կիրառման հնարավորությունները, ինչպես նաև ֆիզիոթերապևտիկ միջամտությունների նշանակությունը մարսողական համակարգի քրոնիկական հիվանդությունների բուժման գործընթացում։ Առանձին ուշադրություն է դարձվում աղիքային միկրոբիոցենոզի փոփոխությունների գնահատման լաբորատոր մեթոդներին, արյան լիպիդային կազմի, հակաօքսիդանտային համակարգի և էներգետիկ փոխանակության ցուցանիշների ուսումնասիրությանը։ Քննության են առնվում կլինիկական հետազոտությունների կազմակերպման, հիվանդների վիճակի համեմատական գնահատման, բուժումից առաջ և հետո ստացված տվյալների վերլուծության և բուժական արդյունավետության որոշման մեթոդաբանական մոտեցումները։ Կարևորվում են նաև քրոնիկական հիվանդությունների ընթացքի վրա աղիքային միկրոբիոտայի փոփոխությունների ազդեցության ուսումնասիրությունը, վերականգնողական բուժման անհատականացման հնարավորությունները և հիվանդների կյանքի որակի բարելավմանն ուղղված միջոցառումները։ Թեմային առնչվող կլինիկական հետազոտություններից մեկում ուսումնասիրվել են քրոնիկական ոչ քարային խոլեցիստիտով և աղիքային դիսբիոզով 60 հիվանդներ։ Հրապարակված արդյունքներում նկարագրվել է պրոբիոտիկի, «Ջերմուկ» հանքային ջրի և ֆիզիկական բուժական գործոնների համակցված կիրառման պայմաններում կլինիկական ցուցանիշների բարելավում և աղիքային միկրոբիոցենոզի, լիպիդային փոխանակության ու հակաօքսիդանտային համակարգի ցուցանիշների կարգավորման միտում։

Տնտեսագիտություն

Արտադրության գործոնների ֆունկցիոնալ կախվածությունը տնտեսագիտական հասկացություն է, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես է արտադրվող արտադրանքի ծավալը կախված օգտագործվող արտադրական գործոններից։ Այս կապը արտահայտվում է արտադրության ֆունկցիայի միջոցով, որը ցույց է տալիս, որ արտադրանքի արդյունքը ձևավորվում է տարբեր գործոնների համակցությամբ՝ հիմնականում աշխատանքից, կապիտալից, հողից և ձեռնարկատիրական ունակություններից։ Այսինքն՝ որքան արդյունավետ և մեծ ծավալով են օգտագործվում արտադրության գործոնները, այնքան բարձր է վերջնական արդյունքը։ Ֆունկցիոնալ կախվածությունը ցույց է տալիս ոչ միայն գործոնների քանակական ազդեցությունը, այլ նաև դրանց փոխազդեցությունը, քանի որ մեկ գործոնի փոփոխությունը կարող է ազդել մյուսների արդյունավետության վրա։ Օրինակ՝ ժամանակակից տեխնոլոգիաների (կապիտալի) ներդրումը կարող է բարձրացնել աշխատանքի արտադրողականությունը։ Տնտեսագիտության մեջ հաճախ օգտագործվում է Կոբբ-Դուգլասի արտադրության ֆունկցիան, որը մաթեմատիկորեն արտահայտում է աշխատանքի և կապիտալի ազդեցությունը արտադրանքի վրա։ Արտադրության գործոնների ֆունկցիոնալ կախվածությունը կարևոր է տնտեսության վերլուծության համար, քանի որ այն օգնում է հասկանալ, թե ինչ պայմաններում է հնարավոր հասնել արտադրության աճի և տնտեսական զարգացման։ Այն նաև հիմք է ծառայում ձեռնարկությունների պլանավորման, ներդրումային որոշումների և պետական տնտեսական քաղաքականության մշակման համար։ Այս հասկացությունը ցույց է տալիս, որ արտադրության աճը կախված է ոչ միայն ռեսուրսների քանակից, այլ նաև դրանց արդյունավետ օգտագործումից և տեխնոլոգիական առաջընթացից։

Մանկավարժություն

«Կենցաղ կամ դաստիարակություն» վերնագիրը մատնանշում է մարդու առօրյա կյանքի, վարքագծի և դաստիարակության փոխկապակցվածության թեման։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ այն հարցին, թե ինչպես են ընտանեկան միջավայրը, հասարակական հարաբերությունները, սովորությունները և անձնական վարքը նպաստում մարդու բնավորության ու արժեքային համակարգի ձևավորմանը։ Վերնագրի հիման վրա կարելի է ենթադրել, որ գիրքը կարող էր ունենալ կրթական կամ բարոյախրատական ուղղվածություն՝ ընթերցողին ներկայացնելով կենցաղային վարքականոնների, անձնական պատասխանատվության, կարգապահության, բարեկրթության և ուրիշների նկատմամբ հարգալից վերաբերմունքի կարևորությունը։ Հնարավոր է, որ այնտեղ քննարկվել են նաև ընտանեկան դաստիարակության, երեխաների ու երիտասարդների վարքի ձևավորման, հասարակության մեջ ընդունված բարոյական նորմերի և առօրյա կյանքում դրանց կիրառման հարցեր։ Նման աշխատությունները կարող էին ծառայել որպես ուղեցույց ընտանիքների, ուսուցիչների և երիտասարդ ընթերցողների համար՝ նպաստելով ոչ միայն գիտելիքների ձեռքբերմանը, այլև վարքի ու մտածելակերպի ձևավորմանը։ Վերնագրում «կենցաղ» և «դաստիարակություն» հասկացությունների համադրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ հեղինակը կարևորել է դաստիարակության դերը մարդու առօրյա կյանքի և հասարակական վարքի մեջ։ Այնուամենայնիվ, առանց գրքի բովանդակությանը կամ տիտղոսաթերթին ծանոթանալու հնարավոր չէ հաստատել՝ աշխատությունն իրականում ինչ թեմաներ է ընդգրկում, ում է ուղղված և ինչ մեթոդներով է ներկայացնում դաստիարակության հարցերը։

Գյուղատնտեսություն

Աշխատանքը նվիրված է Վայոց ձորի մարզի պայմաններում հողի էրոզիայի կանխարգելման և դրա հետևանքների նվազեցման նպատակով հակաէրոզիոն միջոցառումների համակարգի մշակմանը և այդ միջոցառումների արդյունավետ կազմակերպման հողաշինարարական ուղիների հիմնավորմանը։ Հետազոտության հիմքում հողային ռեսուրսների պահպանության, արդյունավետ օգտագործման և դրանց արտադրական ներուժի երկարաժամկետ ապահովման խնդիրն է։ Հայաստանի հողաշինարարական օրենսդրության համաձայն՝ հողաշինարարությունը ներառում է հողերի արդյունավետ օգտագործման և պահպանության ծրագրավորումը, գյուղատնտեսական հողերի պահպանության ծրագրերի մշակումը և հողերի մոնիթորինգը, ուստի հակաէրոզիոն միջոցառումների կազմակերպումը դրա կարևոր բաղադրիչներից է։ Վայոց ձորի մարզի համար խնդիրը առանձնահատուկ նշանակություն ունի լեռնային ռելիեֆի, լանջերի զգալի թեքությունների, տեղումների սեզոնային բնույթի, մակերևութային հոսքերի և հողօգտագործման տարբեր ձևերի պայմաններում։ Այս գործոնների համակցությունը կարող է նպաստել հողի վերին՝ օրգանական նյութերով և սննդատարրերով հարուստ շերտի աստիճանական հեռացմանը, ինչի հետևանքով նվազում է հողի բերրիությունը, վատանում են դրա ջրաֆիզիկական հատկությունները և սահմանափակվում գյուղատնտեսական արտադրողականությունը։ Էրոզիան հատկապես վտանգավոր է լանջային գյուղատնտեսական տարածքներում, որտեղ սխալ ընտրված մշակման ուղղությունը կամ հողի պաշտպանական միջոցառումների բացակայությունը կարող են արագացնել մակերևութային ջրահոսքի ձևավորումը և հողանյութի տեղափոխումը։ Հետազոտության կարևոր խնդիրներից է Վայոց ձորի տարածքի բնական և տնտեսական պայմանների համալիր գնահատումը։ Դրա համար անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ռելիեֆը, լանջերի թեքությունն ու երկարությունը, հողերի տիպերը և մեխանիկական կազմը, բուսածածկույթը, տեղումների և մակերևութային հոսքերի բնույթը, գյուղատնտեսական հողերի օգտագործման ձևերը և էրոզիայի տարածվածության աստիճանը։ Այս տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս տարածքը բաժանել էրոզիոն վտանգի տարբեր մակարդակ ունեցող հատվածների և յուրաքանչյուր հատվածի համար ընտրել համապատասխան հակաէրոզիոն միջոցառումների համալիր։ Աշխատանքի առանցքային ուղղություններից է հողերի էրոզիոն վիճակի քարտեզագրումը և հողաշինարարական գոտիավորումը։ Ժամանակակից հողաշինարարական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն արձանագրել արդեն էրոզացված տարածքները, այլև առանձնացնել այն հողամասերը, որտեղ առկա են էրոզիայի զարգացման բարձր նախադրյալներ։ Այդպիսի տարածքային վերլուծությունը կարևոր է, քանի որ նույն հակաէրոզիոն միջոցը բոլոր հողամասերում չի կարող ունենալ նույն արդյունավետությունը։ Միջոցառումների ընտրությունը պետք է պայմանավորված լինի տեղանքի ռելիեֆով, հողի հատկություններով, մշակաբույսերի կառուցվածքով և ջրային հոսքի առանձնահատկություններով։ Հակաէրոզիոն հողաշինարարության կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել գյուղատնտեսական հողերի տարածքային վերակազմակերպումը։ Խնդիրը ներառում է հողամասերի ճիշտ տեղաբաշխում, դրանց չափերի և սահմանների նպատակահարմար կազմակերպում, ճանապարհների և դաշտամիջյան ուղիների տեղադրման համապատասխանություն ռելիեֆին, ինչպես նաև մշակաբույսերի այնպիսի տարածական կազմակերպում, որը կնվազեցնի մակերևութային հոսքի արագությունն ու հողի լվացումը։ Հատկապես կարևոր է խուսափել լանջի թեքությամբ ուղղված վարից և հնարավորության դեպքում կիրառել հողի մշակման հորիզոնական կամ ուրվագծային կազմակերպում։ Հակաէրոզիոն համալիրում կարող են ներառվել ագրոտեխնիկական միջոցառումներ։ Դրանց թվում են հողի մշակման համապատասխան ուղղության ընտրությունը, նվազագույն կամ հողապաշտպան մշակությունը, բազմամյա խոտաբույսերի օգտագործումը, ցանքաշրջանառության կատարելագործումը և այնպիսի մշակաբույսերի տեղաբաշխումը, որոնք ապահովում են հողի մակերեսի ավելի լավ պաշտպանություն։ Նպատակն է նվազեցնել անձրևների և ձնհալի ջրերի անմիջական ազդեցությունը հողի վրա, մեծացնել ջրի ներթափանցումը հողի մեջ և սահմանափակել մակերևութային հոսքի առաջացումը։ Վայոց ձորի պայմաններում կարևոր նշանակություն կարող են ունենալ նաև անտառմելիորատիվ միջոցառումները։ Լանջերի համապատասխան հատվածներում պաշտպանիչ անտառաշերտերի, թփուտային կամ խոտածածկ բուսականության ստեղծումը կարող է նվազեցնել մակերևութային հոսքի էներգիան, ամրացնել հողը արմատային համակարգի միջոցով և նպաստել խոնավության պահպանմանը։ Բուսածածկույթի վերականգնումը հատկապես կարևոր է էրոզիայի արդեն ենթարկված տարածքներում, որտեղ բնական բուսական ծածկի խախտումը կարող է արագացնել հողատարումը։ Հակաէրոզիոն միջոցառումների շարքում կարող են կիրառվել նաև հիդրոտեխնիկական լուծումներ։ Դրանք անհրաժեշտ են այն դեպքերում, երբ կազմակերպատնտեսական, ագրոտեխնիկական և անտառմելիորատիվ միջոցառումները բավարար չեն էրոզիոն գործընթացը կանխելու համար։ Մասնագիտական ուսումնասիրություններում որպես նման միջոցներ դիտարկվում են լայն հիմքով թումբ-սանդղավանդակները, աստիճանավոր դարավանդները, ջրաորսիչ առուները և այլ կառուցվածքներ, որոնք կարգավորում են մակերևութային հոսքը և սահմանափակում հողի լվացումը։ Հետազոտության մեջ կարող է հիմնավորվել նաև հողերի հակաէրոզիոն կազմակերպման և ջրային ռեսուրսների կառավարման փոխկապակցվածությունը։ Ջրի արագ և անկառավարելի հոսքը լանջային տարածքներում հողի էրոզիայի հիմնական շարժիչ գործոններից է, ուստի ջրահեռացման և ջրակարգավորման համակարգերի ճիշտ տեղադրումը կարող է էապես նվազեցնել հողատարումը։ Դրենաժային առուների, ջրաորսիչ կառույցների և այլ ինժեներական միջոցների տեղադրումը պետք է իրականացվի տեղանքի ռելիեֆի և ջրհավաք ավազանների առանձնահատկություններին համապատասխան։ Հողերի պահպանության կարևոր ուղղություն է նաև արդեն դեգրադացված հողերի վերականգնումը։ Վերականգնման ընթացքում անհրաժեշտ է ապահովել մակերևույթի կայունացում, բերրի հողաշերտի պահպանում կամ վերականգնում, օրգանական նյութերով հարստացում և համապատասխան բուսածածկույթի ձևավորում։ ՀՀ գործող պահանջներում գյուղատնտեսական նպատակներով հողերի վերականգնման համար նախատեսվում է նաև ագրոքիմիական, ագրոտեխնիկական, ինժեներական և հակաէրոզիոն միջոցառումների համատեղ կիրառում։ Աշխատանքի կարևոր բաղադրիչ կարող է լինել հակաէրոզիոն հողաշինարարական նախագծերի տնտեսական արդյունավետության գնահատումը։ Յուրաքանչյուր միջոցառման համար անհրաժեշտ է համադրել դրա իրականացման ծախսերը, պահպանման պահանջները և ակնկալվող արդյունքները՝ հողի բերրիության պահպանման, բերքատվության կայունացման, ջրային հոսքերի կարգավորման և հողի կորստի նվազեցման տեսանկյունից։ Այս մոտեցումը հնարավորություն կտա առանձնացնելու այն միջոցառումները, որոնք առավել նպատակահարմար են մարզի տարբեր գյուղատնտեսական գոտիների համար։ Մոնիթորինգի համակարգի ստեղծումը ևս կարևոր է երկարաժամկետ արդյունքների գնահատման համար։ Հողերի պարբերական դիտարկումը կարող է ներառել էրոզիայի խորության և տարածքի փոփոխության, հողի բերրիության ցուցանիշների, բուսածածկույթի վիճակի, մակերևութային հոսքի և կիրառված հակաէրոզիոն միջոցառումների արդյունավետության վերահսկում։ Հողերի մոնիթորինգը Հայաստանի հողաշինարարական համակարգի պաշտոնական գործառույթներից է, ինչը հիմք է ստեղծում նման ուսումնասիրությունների արդյունքները տարածքային կառավարման և հողերի պահպանության ծրագրերում կիրառելու համար։ Հետազոտության գործնական նշանակությունը կայանում է Վայոց ձորի համար հակաէրոզիոն միջոցառումների տարածքայինորեն հիմնավորված համակարգի մշակման հնարավորության մեջ։ Առաջարկվող մոտեցումները կարող են կիրառվել համայնքային և ներտնտեսային հողաշինարարական ծրագրերի կազմման, գյուղատնտեսական հողերի արդյունավետ օգտագործման, դեգրադացված տարածքների վերականգնման և էրոզիոն վտանգի նվազեցման նպատակով։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը հողի էրոզիայի դեմ պայքարը դիտարկում է ոչ թե առանձին ագրոտեխնիկական գործողությունների, այլ փոխկապակցված հողաշինարարական, ագրոտեխնիկական, անտառմելիորատիվ և անհրաժեշտության դեպքում հիդրոտեխնիկական միջոցառումների համալիրի տեսանկյունից։ Վայոց ձորի մարզի բնական պայմանների և հողօգտագործման առանձնահատկությունների հաշվառմամբ նման համակարգի մշակումը կարող է նպաստել հողային ռեսուրսների պահպանմանը, գյուղատնտեսական հողերի արտադրողականության կայունացմանը և մարզի հողային ֆոնդի երկարաժամկետ արդյունավետ կառավարմանը։

Պատմություն

Սոցիոլոգիական, մշակութաբանական և սոցիալ-հոգեբանական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հայկական ինքնության սոցիալ-մշակութային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությանը՝ անձի և էթնոսի փոխհարաբերությունների համատեքստում։ Քննության են առնվում էթնիկական ինքնության ձևավորման տեսական հիմունքները, անձի սոցիալականացման գործընթացները և ազգային պատկանելության գիտակցման նշանակությունը անհատական ու հավաքական ինքնության կառուցվածքում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական մշակութային արժեքներին, պատմական հիշողությանը, լեզվին, ավանդույթներին, ընտանեկան հարաբերություններին և դրանց դերին ազգային ինքնագիտակցության պահպանման ու փոխանցման գործում։ Վերլուծվում են անհատի և էթնիկական հանրույթի փոխազդեցության սոցիալ-հոգեբանական մեխանիզմները, մշակութային նույնականացման գործընթացները և հասարակական միջավայրի ազդեցությունը անձի արժեքային կողմնորոշումների ձևավորման վրա։ Քննարկվում են ազգային և անհատական ինքնության փոխհարաբերությունները, մշակութային շարունակականության ու փոփոխության օրինաչափությունները, ինչպես նաև ավանդական և ժամանակակից արժեքային համակարգերի փոխազդեցության հիմնախնդիրները։ Ուսումնասիրության շրջանակներում կարող են դիտարկվել հայկական ինքնության դրսևորումները տարբեր սոցիալական միջավայրերում, սերունդների միջև մշակութային փորձի փոխանցման առանձնահատկությունները և գլոբալացման ու միջմշակութային հաղորդակցության ազդեցությունները։ Անդրադարձ է կատարվում էթնիկական ինքնության պահպանման, սոցիալական համախմբվածության, մշակութային բազմազանության և անհատի ինքնաիրացման հնարավորությունների փոխկապակցվածությանը։ Աշխատանքը կարող է օգտակար լինել սոցիոլոգիայի, էթնոհոգեբանության, մշակութաբանության, սոցիալական մարդաբանության, հայագիտության և ազգային ինքնության հիմնախնդիրներով զբաղվող մասնագետների ու հետազոտողների համար։