Discover other interesting and useful materials
Here is a collection of other files that may interest you and help in your studies or creative work. To see more, you can go to the materials sectionHistory
Նոր Ջուղայի հայկական գաղթօջախը 17–18-րդ դարերի եվրոպական աղբյուրներում․ մաս առաջին
Աշխատությունը նվիրված է Նոր Ջուղայի հայկական գաղթօջախի պատմության, հասարակական կյանքի, տնտեսական գործունեության, կրոնական առանձնահատկությունների և մշակութային ժառանգության ուսումնասիրությանը՝ հիմնվելով 17–18-րդ դարերում Արևելք այցելած եվրոպացի ճանապարհորդների, վաճառականների, դիվանագետների և հոգևորականների թողած գրավոր վկայությունների վրա։ Հետազոտության առանցքում հայկական պատմության կարևորագույն էջերից մեկն է՝ Շահ Աբաս Ա-ի կազմակերպած բռնագաղթի հետևանքով հայ բնակչության տեղափոխությունը Հին Ջուղայից Պարսկաստան և Սպահանի մերձակայքում նոր հայկական բնակավայրի՝ Նոր Ջուղայի ձևավորումն ու հետագա զարգացումը։ Հեղինակը տարբեր եվրոպական հեղինակների ճանապարհորդական ուղեգրությունների, օրագրությունների, նամակների, զեկուցագրերի և պատմական նկարագրությունների համադրմամբ ներկայացնում է, թե ինչպես է հայկական գաղթօջախը ձևավորվել, հաստատվել նոր միջավայրում և աստիճանաբար վերածվել տարածաշրջանի նշանակալի հայկական համայնքներից մեկի։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում 1604–1605 թվականների բռնագաղթի հանգամանքներին, հայերի բնակեցմանը Պարսկաստանի տարբեր տարածքներում, Նոր Ջուղայի թաղամասերի ձևավորմանը, ինչպես նաև գաղթական բնակչության հասարակական կազմակերպվածությանն ու համայնքային կյանքի զարգացմանը։ Ուսումնասիրության կարևոր բաղադրիչներից է եվրոպացի ճանապարհորդների՝ Ժան Բատիստ Տավերնիեի, Ժան Շարդենի, Ադամ Օլեարիուսի, Ժան Թևնոյի, Կոռնելիս դը Բրույնի և այլ հեղինակների վկայությունների քննությունը, որոնց գրություններում պահպանվել են արժեքավոր տեղեկություններ հայ վաճառականների գործունեության, միջազգային առևտրային կապերի, տնտեսական հնարավորությունների, կենցաղի, սովորույթների, կրոնական արարողությունների և մշակութային ավանդույթների վերաբերյալ։ Հատուկ տեղ է հատկացվում Նոր Ջուղայի հայ վաճառականության և խոջայական կապիտալի դերին, Եվրոպայի ու Արևելքի միջև առևտրատնտեսական հարաբերություններին, հաղորդակցության ճանապարհներին և միջազգային տնտեսական միջավայրում հայերի ունեցած նշանակությանը։ Ներկայացվում են նաև եվրոպական պետությունների քաղաքական ու դիվանագիտական շահերը Պարսկաստանում, հակաթուրքական դաշինքներ ստեղծելու փորձերը և այդ գործընթացներում հայ համայնքի հետ ունեցած առնչությունները։ Հետազոտության մեջ կարևոր տեղ ունի կրոնական կյանքը և եվրոպական կաթոլիկ միսիոներական կազմակերպությունների գործունեությունը, որոնց ներկայացուցիչները տարբեր նպատակներով այցելել են Պարսկաստան, ուսումնասիրել տեղի քրիստոնյա բնակչությանը և փորձել ընդլայնել կաթոլիկ եկեղեցու ազդեցությունը արևելյան քրիստոնյա համայնքների շրջանում։ Այս համատեքստում բացահայտվում են հայկական եկեղեցական ինքնության պահպանման, դավանական հարաբերությունների, կրոնական ազդեցությունների և համայնքային ինքնուրույնության հետ կապված պատմական իրողությունները։ Մեծ նշանակություն ունի նաև ազգագրական և մշակութային նյութը, որը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու Նոր Ջուղայի հայերի առօրյա կյանքի, ընտանեկան հարաբերությունների, հագուստի, ծեսերի, տոնակատարությունների և հասարակական սովորույթների մասին։ Եվրոպացի հեղինակների թողած գծանկարներն ու պատկերազարդումները լրացուցիչ արժեք են հաղորդում ուսումնասիրությանը՝ տեսանելի դարձնելով ժամանակաշրջանի հայկական տարազը, կենցաղային միջավայրը և ավանդական տոնակատարությունները։ Հեղինակը եվրոպական աղբյուրները դիտարկում է ոչ միայն որպես պատմական փաստերի արձանագրություններ, այլև որպես իրենց ժամանակի քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և մշակութային պատկերացումների արտահայտություններ՝ ուշադրություն դարձնելով հեղինակների մասնագիտական դիրքորոշումներին, ճանապարհորդությունների նպատակներին և անձնական շահագրգռություններին։ Այդ մոտեցումը հնարավորություն է տալիս համադրել տարբեր ծագում և աշխարհայացք ունեցող հեղինակների տեղեկությունները, բացահայտել նրանց դիտարկումների ընդհանրություններն ու տարբերությունները և ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի մասին։ Աշխատության պատմագիտական նշանակությունը պայմանավորված է նրանով, որ այն հայկական գաղթօջախի պատմությունը ներկայացնում է նաև օտարազգի ժամանակակիցների վկայությունների միջոցով՝ լրացնելով հայկական պատմագրության մեջ առկա տեղեկությունները և ընդլայնելով պատմական իրադարձությունների ուսումնասիրման աղբյուրագիտական հիմքը։ Այն կարևոր ներդրում է Նոր Ջուղայի պատմության, իրանահայության անցյալի, հայկական սփյուռքի ձևավորման, հայ վաճառականության միջազգային գործունեության և հայ-եվրոպական պատմական հարաբերությունների ուսումնասիրության բնագավառներում։ Գիրքը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու, թե ինչպես են բռնագաղթի ծանր պայմաններում իրենց հայրենի միջավայրից հեռացած հայերը կարողացել պահպանել ազգային, կրոնական և մշակութային ինքնությունը, ստեղծել կազմակերպված համայնքային կյանք և կարևոր դեր ստանձնել Արևելքի ու Արևմուտքի միջև տնտեսական ու մշակութային կապերի զարգացման գործում։ Այն արժեքավոր գիտահետազոտական աշխատություն է հայ ժողովրդի պատմությամբ, հայկական գաղթօջախներով, Սեֆյան Պարսկաստանի պատմությամբ, եվրոպական ճանապարհորդական գրականությամբ և պատմական սկզբնաղբյուրների ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվողների, ինչպես նաև պատմաբանների, արևելագետների, հայագետների և ուսանողների համար։
Updated: 2026-11-21
Geography
Գեոէլեկտրական մեթոդների կիրառման առանձնահատկությունները և հնարավորությունները հրաբխային մարզերում ջրաերկրաբանական շրջանացման նպատակով (Սևանա լճի ջրհավաք ավազանի օրինակով)
Այս գիտական աշխատությունը նվիրված է հրաբխային մարզերում ջրաերկրաբանական շրջանացման նպատակով գեոէլեկտրական մեթոդների կիրառման առանձնահատկությունների և արդյունավետության ուսումնասիրությանը՝ որպես օրինակ դիտարկելով Սևանա լճի ջրհավաք ավազանը։ Գրքում ներկայացվում են գեոէլեկտրական հետազոտությունների տեսական հիմքերը, կիրառվող մեթոդաբանությունը և դրանց հնարավորությունները ստորերկրյա ջրերի տարածման, ջրատար հորիզոնների, երկրաբանական կառուցվածքի և հիդրոերկրաբանական պայմանների բացահայտման գործում։ Հեղինակը վերլուծում է հրաբխային ապարների էլեկտրական հատկությունները, դրանց ազդեցությունը չափումների արդյունքների վրա, ինչպես նաև գնահատում է գեոֆիզիկական տվյալների դերը ջրային ռեսուրսների որոնման, գնահատման և արդյունավետ կառավարման գործընթացներում։ Աշխատությունն ընդգրկում է դաշտային հետազոտությունների արդյունքներ, տվյալների մեկնաբանության ժամանակակից մոտեցումներ և գործնական առաջարկություններ, որոնք կարող են կիրառվել ջրաերկրաբանական քարտեզագրման, բնապահպանական ուսումնասիրությունների և բնական ռեսուրսների կայուն օգտագործման ծրագրերում։ Գիրքը նախատեսված է երկրաբանների, գեոֆիզիկոսների, հիդրոերկրաբանների, բնապահպանության և ջրային ռեսուրսների կառավարման ոլորտների մասնագետների, գիտաշխատողների և համապատասխան մասնագիտությունների ուսանողների համար։
Updated: 2026-09-12
Geography
Результаты изучения сильных землетрясений Армянского нагорья в комплексной интерпретации
Այս գիրքը նվիրված է Հայկական լեռնաշխարհում տեղի ունեցած ուժեղ երկրաշարժերի համալիր մեկնաբանությամբ ուսումնասիրության արդյունքներին՝ ներկայացնելով տարածաշրջանի սեյսմիկ ակտիվության հետազոտության կարևոր ուղղություններից մեկը։ Աշխատանքում վերլուծվում են ուժեղ երկրաշարժերի առանձնահատկությունները, դրանց առաջացման երկրաբանական պայմանները, օջախային մեխանիզմները և տարածքային դրսևորումները։ Գրքում ներկայացվում են տարբեր սեյսմոլոգիական, երկրաբանական և գեոֆիզիկական տվյալների համադրման մեթոդներ, որոնք հնարավորություն են տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմել Հայկական լեռնաշխարհի երկրաշարժային գործընթացների մասին։ Ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել սեյսմիկ վտանգի գնահատմանը, կանխարգելիչ միջոցառումների մշակմանը և տարածաշրջանի երկրաբանական կառուցվածքի ավելի խորքային ըմբռնմանը։ Այն կարող է օգտակար լինել սեյսմոլոգների, երկրաբանների, գեոֆիզիկոսների, ինժեներների, հետազոտողների, դասախոսների և բնական աղետների ուսումնասիրմամբ հետաքրքրվող ուսանողների համար։
Updated: 2026-09-07
Biology
Микроэволюционные процессы в симпатрических популяциях некоторых видов рептилий Республики Армения и сопредельных территорий
Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետության և հարակից տարածքների որոշ սողունների տեսակների համակեցական պոպուլյացիաներում ընթացող միկրոէվոլյուցիոն գործընթացների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում միևնույն աշխարհագրական տարածքում բնակվող պոպուլյացիաների ներտեսակային փոփոխականությունը, գենետիկական տարբերակումը, ձևաբանական առանձնահատկությունները և շրջակա միջավայրի պայմաններին հարմարվողականության մեխանիզմներն են։ Քննվում է, թե տարածական համակեցության պայմաններում տարբեր պոպուլյացիաների միջև գենային հոսքը, բնական ընտրությունը, գենետիկական դրեյֆը և այլ էվոլյուցիոն գործոններ ինչպես կարող են ազդել դրանց կառուցվածքի և երկարաժամկետ զարգացման վրա։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հատկացվում համակեցական պոպուլյացիաների համեմատական ուսումնասիրությանը, քանի որ աշխարհագրական ակնհայտ մեկուսացման բացակայության պայմաններում դրանց միջև ձևավորվող տարբերությունները կարևոր նյութ են էվոլյուցիոն գործընթացների մեխանիզմները հասկանալու համար։ Ուսումնասիրվում են կենդանիների ձևաբանական և կենսաբանական հատկանիշների փոփոխականությունը, պոպուլյացիաների կառուցվածքը, բնակավայրերի էկոլոգիական պայմանները և դրանց հնարավոր փոխկապակցվածությունները։ Գենետիկական տվյալների կիրառումը կարող է հնարավորություն տալ գնահատելու պոպուլյացիաների միջև նմանության և տարբերության աստիճանը, գենետիկական բազմազանությունը և էվոլյուցիոն կապերը՝ դրանք համադրելով ձևաբանական ու էկոլոգիական տվյալների հետ։ Կարևոր տեղ է զբաղեցնում Հայաստանի և հարակից տարածքների լանդշաֆտային ու բնակլիմայական բազմազանության նշանակությունը, քանի որ բարձրությունների, ջերմաստիճանային պայմանների, խոնավության և կենսամիջավայրերի տարբերությունները կարող են ձևավորել ընտրողական տարբեր ճնշումներ։ Հետազոտությունը կարող է անդրադառնալ նաև տեսակների տարածման սահմաններին, տեղային հարմարվողականությանը և պոպուլյացիաների միջև հնարավոր փոխազդեցություններին։ Նման ուսումնասիրությունները կարևոր են ոչ միայն էվոլյուցիոն կենսաբանության, այլև տարածաշրջանի կենսաբազմազանության պահպանության տեսանկյունից, քանի որ պոպուլյացիաների գենետիկական և էկոլոգիական առանձնահատկությունների բացահայտումը նպաստում է պահպանության համար նշանակալի միավորների ճանաչմանը։ Ընդհանուր առմամբ աշխատանքը համադրում է էվոլյուցիոն կենսաբանության, պոպուլյացիոն գենետիկայի, հերպետոլոգիայի և էկոլոգիայի մոտեցումները՝ նպատակ ունենալով բացահայտել սողունների բնական պոպուլյացիաներում ընթացող միկրոէվոլյուցիոն փոփոխությունների օրինաչափությունները։
Updated: 2026-09-22
Philosophy
18-րդ դարի երկրորդ կեսի հնդկահայ լուսավորիչների բարոյագիտական հայացքները
Աշխատությունը նվիրված է 18-րդ դարի երկրորդ կեսին Հնդկաստանի հայկական համայնքում ձևավորված լուսավորական մտքի ներկայացուցիչների բարոյագիտական հայացքների ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության կենտրոնում հնդկահայ լուսավորիչների գաղափարական ժառանգությունն է, նրանց պատկերացումները մարդու, հասարակության, բարոյականության, կրթության, աշխատանքի, առաքինության և հասարակական պատասխանատվության վերաբերյալ։ Ուսումնասիրությունը լուսաբանում է այն մտավոր և հասարակական միջավայրը, որտեղ ձևավորվել են տվյալ շրջանի հնդկահայ գործիչների աշխարհայացքը և բարոյափիլիսոփայական մոտեցումները՝ դրանք կապելով հայկական գաղթօջախի մշակութային կյանքի, կրթական շարժման և ազգային ինքնագիտակցության զարգացման հետ։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում բարոյական դաստիարակության նշանակությանը և այն գաղափարին, որ կրթությունն ու գիտելիքը կարող են նպաստել անհատի կատարելագործմանը, հասարակական առաջընթացին և ազգային կյանքի վերակազմավորմանը։ Քննարկվում են մարդու արժանապատվության, ազատության, պարտքի, պատասխանատվության, արդարության և բարու ու չարի վերաբերյալ պատկերացումները, ինչպես նաև անհատի անձնական բարոյականության և հասարակության բարօրության փոխկապակցվածությունը։ Աշխատանքը հնարավորություն է տալիս բացահայտելու լուսավորական գաղափարների ներթափանցումն ու տեղայնացումը հայկական մտավոր միջավայրում և ցույց տալու, թե ինչպես են համաշխարհային լուսավորական մտածողության որոշ սկզբունքներ զուգորդվել հայկական հոգևոր, կրթական և մշակութային ավանդույթների հետ։ Ուսումնասիրության կարևոր ուղղություններից է նաև կրոնական և աշխարհիկ արժեքների փոխհարաբերության դիտարկումը, քանի որ այդ շրջանի բարոյագիտական մտածողության մեջ ավանդական արժեքները կարող էին միահյուսվել բանականության, կրթության և հասարակական բարեփոխումների գաղափարների հետ։ Հնդկահայ լուսավորիչների հայացքների քննությունը հնարավորություն է տալիս ավելի ամբողջական պատկերացում կազմելու 18-րդ դարի հայ փիլիսոփայական և հասարակական մտքի զարգացման մասին, ինչպես նաև գնահատելու հայկական գաղթօջախների դերը ազգային մշակույթի և մտավոր կյանքի պատմության մեջ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել փիլիսոփայության, բարոյագիտության, հայ փիլիսոփայական մտքի պատմության, հայագիտության և հայկական գաղթօջախների պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մասնագետների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։
Updated: 2026-09-15
History
Հայկական հարց․ հատոր Ա
«Հայկական հարց» աշխատության առաջին հատորը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմության կարևորագույն հիմնախնդիրներից մեկի՝ Հայկական հարցի ձևավորման, պատմական զարգացման և միջազգային քաղաքական հարաբերություններում դրա ունեցած նշանակության ուսումնասիրությանը։ Հայկական հարցը հայ ժողովրդի ազգային իրավունքների, պատմական հայրենիքում անվտանգ ու արժանապատիվ գոյության, ինքնորոշման, ազգային ինքնության պահպանման և պատմական արդարության վերականգնման հետ կապված բազմաշերտ պատմաքաղաքական հիմնախնդիր է, որն առանձնահատուկ նշանակություն է ստացել Օսմանյան կայսրության կազմում հայ բնակչության վիճակի, կայսրության ներքին ճգնաժամերի և XIX դարի միջազգային հարաբերությունների վերափոխումների համատեքստում։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակը հնարավորություն է տալիս անդրադառնալու Հայկական հարցի առաջացման պատմական նախադրյալներին, հայ ժողովրդի քաղաքական և հասարակական կյանքի առանձնահատկություններին, Օսմանյան կայսրությունում հայերի ազգային, իրավական, տնտեսական ու հասարակական դրությանը, ինչպես նաև հայ բնակչության անվտանգության և իրավունքների պաշտպանության խնդրի աստիճանական միջազգայնացմանը։ Առանձնահատուկ կարևորություն ունի Հայկական հարցի և Արևելյան հարցի փոխկապակցվածության դիտարկումը, քանի որ Օսմանյան կայսրության տարածքային ամբողջականության, եվրոպական տերությունների աշխարհաքաղաքական շահերի, տարածաշրջանային ազդեցության և դիվանագիտական մրցակցության պայմաններում հայ ժողովրդի հիմնախնդիրները աստիճանաբար վերածվեցին միջազգային քաղաքական օրակարգի բաղադրիչի։ Այս պատմական գործընթացի ուսումնասիրությունը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչպես ներքին ազգային և հասարակական խնդիրները կարող են ձեռք բերել միջազգային նշանակություն՝ ներգրավելով տարբեր պետությունների, դիվանագիտական կառույցների և քաղաքական ուժերի շահերը։ Գրքի ուսումնասիրության առանցքային ուղղություններից է նաև հայ ազգային-ազատագրական շարժման ձևավորման ու զարգացման պատմական միջավայրը, ազգային ինքնագիտակցության աճը, հասարակական մտքի զարգացումը և հայության քաղաքական պահանջների աստիճանական հստակեցումը։ Հայկական հարցի պատմությունը ներկայացնում է ոչ միայն դիվանագիտական բանակցությունների և միջազգային պայմանագրերի հաջորդականություն, այլև հայ ժողովրդի ազգային գոյության, իրավունքների պաշտպանության, հասարակական կազմակերպման և քաղաքական ինքնուրույնության ձգտումների բարդ ընթացք։ Այս առումով կարևոր է դիտարկել եվրոպական տերությունների քաղաքականությունը, նրանց հայտարարությունների և իրական գործողությունների փոխհարաբերությունը, միջազգային դիվանագիտության ազդեցությունը հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա, ինչպես նաև հայկական հիմնախնդիրների շուրջ ձևավորված քաղաքական մոտեցումների հակասություններն ու սահմանափակումները։ Աշխատության թեմատիկ նշանակությունը պայմանավորված է նաև Հայկական հարցի հետագա պատմական զարգացումների ըմբռնման հնարավորությամբ, քանի որ դրա տարբեր փուլերը սերտորեն կապված են հայ ժողովրդի նոր և նորագույն պատմության կարևոր իրադարձությունների, ազգային ողբերգությունների, պետականության վերականգնման ձգտումների և միջազգային ճանաչման գործընթացների հետ։ Հատորը կարևոր նյութ է Հայկական հարցը ոչ թե մեկուսացված պատմական իրադարձությունների ամբողջություն, այլ երկարատև և բազմաշերտ պատմական գործընթաց դիտարկելու համար՝ բացահայտելով դրա քաղաքական, ազգային, իրավական և միջազգային չափումները։ Աշխատության պատմագիտական արժեքը պայմանավորված է նաև այն հանգամանքով, որ Հայկական հարցի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս վեր հանելու հայ ժողովրդի պատմական փորձի և միջազգային հարաբերությունների ընդհանուր օրինաչափությունների փոխկապակցվածությունը, հասկանալու մեծ տերությունների շահերի ազդեցությունը փոքր ժողովուրդների ճակատագրի վրա և գնահատելու ազգային իրավունքների պաշտպանության խնդրի տեղը միջազգային քաղաքականության մեջ։ Գրքի մշակութային և ազգային նշանակությունը դրսևորվում է հայ ժողովրդի պատմական հիշողության պահպանման, ազգային ինքնագիտակցության խորացման և պատմական իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապերի ընկալման գործում։ Այն արժեքավոր է հայոց պատմությամբ, հայագիտությամբ, արևելագիտությամբ, միջազգային հարաբերություններով և քաղաքական պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների, հետազոտողների ու մասնագետների համար՝ նպաստելով Հայկական հարցի պատմական բովանդակության, դրա ձևավորման պայմանների և հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրում ունեցած նշանակության առավել ամբողջական ըմբռնմանը։
Updated: 2026-11-18