Моделирование структурных изменений переходных экономик стохастическими методами

Տնտեսագիտական, մաթեմատիկական և տնտեսաչափական բնույթի գիտական աշխատությունը նվիրված է անցումային տնտեսություններում տեղի ունեցող կառուցվածքային վերափոխումների ուսումնասիրությանը, դրանց զարգացման օրինաչափությունների բացահայտմանը և տնտեսական գործընթացների մոդելավորման հավանականային ու վիճակագրական մեթոդների կիրառմանը։ Հետազոտության հիմնական ուղղությունը կապված է կենտրոնացված պլանային տնտեսությունից շուկայական հարաբերությունների անցման պայմաններում տնտեսական համակարգի կառուցվածքային փոփոխությունների, արտադրական ռեսուրսների վերաբաշխման, սեփականության հարաբերությունների վերակազմակերպման և տնտեսական աճի վրա ազդող անորոշ գործոնների գնահատման հետ։ Անցումային տնտեսությունները բնութագրվում են տնտեսական ինստիտուտների վերափոխմամբ, շուկայական մեխանիզմների ձևավորմամբ, արտադրության ճյուղային կառուցվածքի փոփոխություններով, ֆինանսական համակարգի զարգացմամբ և պետական կարգավորման նոր գործիքների ներդրմամբ։ Նման գործընթացները հաճախ ընթանում են բարձր անորոշության պայմաններում, երբ տնտեսական ցուցանիշների փոփոխությունները կախված են ոչ միայն կանխատեսելի տնտեսական գործոններից, այլև պատահական տատանումներից, արտաքին ազդեցություններից և ինստիտուցիոնալ փոփոխությունների առանձնահատկություններից։ Աշխատության թեմատիկ շրջանակն ընդգրկում է կառուցվածքային տնտեսական փոփոխությունների տեսական հիմքերը, անցումային տնտեսությունների զարգացման հիմնական փուլերը, տնտեսական համակարգերի դինամիկայի մաթեմատիկական նկարագրությունը և պատահական գործընթացների կիրառման հնարավորությունները տնտեսական երևույթների ուսումնասիրության մեջ։ Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի տնտեսության ճյուղային կառուցվածքի փոփոխությունները, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և ծառայությունների ոլորտների հարաբերակցության վերափոխումները, ինչպես նաև զբաղվածության, ներդրումների և արտադրողականության կառուցվածքային տեղաշարժերը։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է տնտեսական համակարգերի դինամիկայի ուսումնասիրությունը ժամանակային շարքերի, հավանականային բաշխումների և ստոխաստիկ մոդելների միջոցով։ Ստոխաստիկ մոտեցումը հնարավորություն է տալիս տնտեսական գործընթացների նկարագրության մեջ ներառելու պատահական ազդեցությունները և գնահատելու տարբեր տնտեսական ցուցանիշների փոփոխության հնարավոր տարբերակները։ Ի տարբերություն զուտ դետերմինիստական մոդելների, որոնցում համակարգի զարգացումը որոշվում է նախապես սահմանված կախվածություններով և սկզբնական պայմաններով, ստոխաստիկ մոդելները հաշվի են առնում տնտեսական միջավայրի անորոշությունը, պատահական շեղումները և փոփոխականների հավանականային բնույթը։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունեն տնտեսական ցուցանիշների տատանումների, կառուցվածքային փոփոխությունների արագության և տնտեսական համակարգի տարբեր վիճակների միջև անցումների ուսումնասիրությունը։ Աշխատության շրջանակում կարող են դիտարկվել Մարկովյան գործընթացների, պատահական դիֆերենցիալ հավասարումների, ժամանակային շարքերի հավանականային մոդելների և տնտեսաչափական գնահատման մեթոդների կիրառման հնարավորությունները։ Նման մոդելները կարող են օգտագործվել տնտեսական կառուցվածքի փոփոխությունների հավանականային նկարագրության, զարգացման տարբեր սցենարների համեմատության և տնտեսական ցուցանիշների ապագա շարժընթացի գնահատման նպատակով։ Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում տնտեսական համակարգի կայունության և անկայունության հիմնախնդիրները, քանի որ անցումային ժամանակաշրջանում շուկայական ինստիտուտների ձևավորումը կարող է ուղեկցվել արտադրության ծավալների փոփոխությամբ, ներդրումային ակտիվության տատանումներով, զբաղվածության կառուցվածքի վերափոխմամբ և ֆինանսական անհավասարակշռություններով։ Հետազոտության թեմատիկան ընդգրկում է նաև տնտեսական կառուցվածքային փոփոխությունների վրա ազդող ներքին և արտաքին գործոնների ուսումնասիրությունը։ Ներքին գործոնների շարքում կարող են դիտարկվել սեփականաշնորհման գործընթացները, ձեռնարկությունների վերակազմակերպումը, ֆինանսական շուկաների զարգացումը, պետական տնտեսական քաղաքականության փոփոխությունները և շուկայական մրցակցության ձևավորումը։ Արտաքին գործոնների շարքում կարևոր նշանակություն ունեն միջազգային առևտրի պայմանները, օտարերկրյա ներդրումների հոսքերը, համաշխարհային շուկաների տատանումները և միջազգային տնտեսական հարաբերությունների փոփոխությունները։ Այս գործոնների ազդեցության գնահատումը ստոխաստիկ մեթոդներով հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու տնտեսական վերափոխումների տարբեր հնարավոր ընթացքները և բացահայտելու կառուցվածքային փոփոխությունների նկատմամբ առավել զգայուն ոլորտները։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է տնտեսական աճի և կառուցվածքային վերափոխումների փոխհարաբերության վերլուծությունը։ Տնտեսական աճը կարող է ուղեկցվել արտադրության ճյուղային հարաբերակցության փոփոխությամբ, տեխնոլոգիական նորարարությունների տարածմամբ, աշխատուժի տեղաշարժով և կապիտալի վերաբաշխմամբ։ Միաժամանակ կառուցվածքային փոփոխությունները կարող են ազդել տնտեսական աճի տեմպերի, արտադրողականության և տնտեսական համակարգի երկարաժամկետ արդյունավետության վրա։ Այս փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը պահանջում է մաթեմատիկական այնպիսի մոտեցումներ, որոնք հնարավորություն են տալիս հաշվի առնելու տնտեսական ցուցանիշների փոխկապակցվածությունը և դրանց փոփոխությունների պատահական բաղադրիչները։ Հետազոտության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել նաև տնտեսական կառուցվածքի հավասարակշռության, անցումային վիճակների և զարգացման հնարավոր հետագծերի գնահատման խնդիրները։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի կառուցվածքային փոփոխությունների քանակական չափումը, որի համար կարող են կիրառվել ճյուղային մասնաբաժինների, արտադրության ծավալների, զբաղվածության կառուցվածքի, ներդրումների բաշխման և տնտեսական ակտիվության այլ ցուցանիշներ։ Նման տվյալների վիճակագրական մշակումը հնարավորություն է տալիս գնահատելու կառուցվածքային տեղաշարժերի ինտենսիվությունը, տարբեր ժամանակահատվածներում դրանց փոփոխության ուղղությունները և տնտեսական համակարգի զարգացման առանձնահատկությունները։ Աշխատության թեմատիկան առնչվում է նաև տնտեսաչափական մոդելների պարամետրերի գնահատման, դրանց վիճակագրական նշանակալիության ստուգման և մոդելավորման արդյունքների հուսալիության հիմնախնդիրներին։ Տնտեսական գործընթացների հավանականային նկարագրության համար կարևոր է համապատասխան տվյալների ընտրությունը, դրանց որակի գնահատումը և մոդելների հիմքում դրված ենթադրությունների ստուգումը։ Հատկապես անցումային տնտեսությունների դեպքում վիճակագրական տվյալների համադրելիությունը կարող է դժվարանալ հաշվառման համակարգերի, տնտեսական դասակարգումների և ինստիտուցիոնալ պայմանների փոփոխության պատճառով։ Այս հանգամանքը անհրաժեշտ է հաշվի առնել մաթեմատիկական մոդելների կառուցման և ստացված արդյունքների մեկնաբանման ընթացքում։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է կառուցվածքային փոփոխությունների կանխատեսման մեթոդների ուսումնասիրությունը։ Ստոխաստիկ մոդելները կարող են հնարավորություն տալ գնահատելու տնտեսական զարգացման հնարավոր սցենարները, դրանց հավանականային բնութագրերը և տարբեր արտաքին ազդեցությունների պայմաններում տնտեսական համակարգի արձագանքը։ Միաժամանակ նման կանխատեսումները պետք է դիտարկել որպես մոդելային գնահատականներ, որոնց ճշգրտությունը կախված է օգտագործված տվյալներից, ընտրված մեթոդներից և տնտեսական միջավայրի փոփոխականությունից։ Աշխատության շրջանակում կարող են դիտարկվել նաև համակարգչային մոդելավորման և Մոնտե Կառլոյի մեթոդի կիրառման հնարավորությունները, որոնք թույլ են տալիս բազմաթիվ պատահական իրագործումների միջոցով ուսումնասիրել տնտեսական համակարգի զարգացման տարբերակները և գնահատել հնարավոր արդյունքների բաշխումը։ Առանձին հետաքրքրություն է ներկայացնում տնտեսական քաղաքականության տարբեր միջոցառումների ազդեցության մոդելավորումը՝ ներառելով ներդրումային խթանները, հարկաբյուջետային փոփոխությունները, կառուցվածքային բարեփոխումները և արտադրական ռեսուրսների վերաբաշխման գործընթացները։ Նման ուսումնասիրությունները կարող են նպաստել տնտեսական քաղաքականության հնարավոր հետևանքների ավելի բազմակողմանի գնահատմանը՝ հաշվի առնելով անորոշությունն ու ռիսկերը։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքում կարող են կիրառվել հավանականությունների տեսության, մաթեմատիկական վիճակագրության, տնտեսաչափության, պատահական գործընթացների տեսության, դինամիկ համակարգերի վերլուծության և համակարգչային փորձարարության մեթոդներ։ Դրանց համադրումը հնարավորություն է տալիս կառուցելու տնտեսական կառուցվածքային փոփոխությունների մաթեմատիկական նկարագրություններ, գնահատելու մոդելների պարամետրերը և համեմատելու տարբեր տնտեսական զարգացման սցենարները։ Աշխատության գիտական նշանակությունը պայմանավորված է անցումային տնտեսությունների կառուցվածքային վերափոխումների ուսումնասիրման քանակական մեթոդների զարգացման, տնտեսական անորոշության մոդելավորման և տնտեսության դինամիկայի հավանականային օրինաչափությունների բացահայտման հնարավորություններով։ Հետազոտության կիրառական արժեքը կապված է տնտեսական զարգացման ծրագրերի մշակման, կառուցվածքային բարեփոխումների գնահատման, մակրոտնտեսական կանխատեսումների կատարելագործման և տնտեսական ռիսկերի վերլուծության հետ։ Այն կարող է օգտակար լինել տնտեսագետներին, տնտեսաչափության մասնագետներին, մաթեմատիկոսներին, ֆինանսական վերլուծաբաններին, տնտեսական քաղաքականության հետազոտողներին, պետական կառավարման մասնագետներին, գիտաշխատողներին, դասախոսներին, ասպիրանտներին և ուսանողներին։ Աշխատությունն ունի տնտեսագիտական, մաթեմատիկական, մեթոդաբանական և կիրառական նշանակություն՝ նպաստելով անցումային տնտեսական համակարգերի կառուցվածքային փոփոխությունների, տնտեսական գործընթացների պատահական բնույթի, հավանականային մոդելավորման մեթոդների և տնտեսական զարգացման հնարավոր հետագծերի առավել խորքային ըմբռնմանը։