Отчет Эриванской городской больницы за 1908 год

Մշակույթ

Այս ուսումնասիրությունը վերաբերում է իմպրեսիոնիզմի գեղարվեստական ժառանգության ազդեցությանը հայ գեղանկարչության զարգացման վրա XIX դարի երկրորդ կեսից մինչև XX դարի առաջին կեսը՝ ընդգծելով եվրոպական արվեստի նորարարական ուղղությունների ներթափանցումը և դրանց տեղայնացման առանձնահատկությունները հայկական մշակութային միջավայրում։ Աշխատանքը կենտրոնանում է իմպրեսիոնիզմի հիմնական գեղարվեստական սկզբունքների վրա՝ լույսի և գույնի փոփոխական ընկալում, ակնթարթային տպավորությունների փոխանցում, բնության և առօրյա կյանքի անմիջական պատկերում, և վերլուծում է, թե ինչպես են այս գաղափարները վերամշակվել հայ արվեստագետների ստեղծագործական պրակտիկայում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում այն հայ նկարիչների գործունեությանը, ովքեր կրթություն էին ստացել եվրոպական արվեստի կենտրոններում և վերադարձից հետո նպաստել են ազգային գեղանկարչական դպրոցի արդիականացմանը՝ ներմուծելով նոր տեխնիկական և ոճական լուծումներ։ Նյութը վերլուծում է նաև ազգային թեմաների և իմպրեսիոնիստական արտահայտչամիջոցների համադրությունը, որտեղ հայկական բնաշխարհը, քաղաքային միջավայրը և կենցաղային տեսարանները ստացել են նոր գեղարվեստական մեկնաբանություն։ Ուսումնասիրությունը ընդգծում է, որ այս փոխազդեցությունը նպաստել է հայ գեղանկարչության անցմանը ավանդական ակադեմիզմից դեպի ավելի ազատ և զգացմունքային արտահայտչաձևեր։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ցույց է տալիս, որ իմպրեսիոնիզմի ժառանգությունը կարևոր դեր է խաղացել հայ գեղանկարչության արդիականացման գործընթացում՝ ձևավորելով նոր գեղարվեստական մտածողություն և ընդլայնելով ազգային արվեստի արտահայտչական հնարավորությունները։

Կենսաբանություն

Այս գիտական աշխատանքը նվիրված է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում հանդիպող ձեռքաթևավորների՝ չղջիկների, տեսակային կազմի, տարածվածության, կենսաբանական առանձնահատկությունների, մակաբույծների և բնության ու մարդու համար ունեցած նշանակության համալիր ուսումնասիրությանը։ Տարածաշրջանի լեռնային ռելիեֆը, տարբեր բարձրությունների գոտիականությունը, քարանձավների և ժայռային ապաստարանների առկայությունը, ինչպես նաև անտառային, տափաստանային և կիսաանտառային կենսավայրերի համադրությունը բարենպաստ պայմաններ են ստեղծում չղջիկների բազմազան համայնքների ձևավորման համար։ Նախկին ուսումնասիրություններում տարածաշրջանի ձեռքաթևավորները ներկայացվել են մի քանի ընտանիքներով, իսկ տեսակների թիվը հետագա կարգաբանական վերանայումների արդյունքում փոփոխվել է՝ ընդգրկելով մոտ երկու տասնյակ և ավելի տեսակներ։ Աշխատության կարևոր խնդիրներից է տարածաշրջանի ձեռքաթևավորների տեսակային կազմի ճշգրտումը։ Դրա համար կարող են օգտագործվել կենդանիների արտաքին և գանգաբանական հատկանիշների ուսումնասիրություն, չափագրական տվյալներ, տարածման քարտեզագրում, ինչպես նաև ժամանակակից կարգաբանական և գենետիկական մեթոդներ։ Տեսակների ճիշտ տարբերակումը հատկապես կարևոր է, քանի որ արտաքինից միմյանց նման չղջիկների որոշ տեսակներ կարող են էապես տարբերվել իրենց կենսաբանությամբ, ապրելավայրերի ընտրությամբ և պահպանության կարգավիճակով։ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի ձեռքաթևավորների վերաբերյալ առանձին ուսումնասիրություններում, օրինակ, ուսումնասիրվել են սովորական երկարաթևի ձևաբանական և նյարդակազմաբանական առանձնահատկությունները և քննարկվել է տարածաշրջանում ենթատեսակային տարբերակման հնարավորությունը։ Հետազոտության մյուս կարևոր ուղղությունը կենդանիների կենսաբանության ուսումնասիրությունն է։ Կարող են դիտարկվել դրանց կենսակերպը, սննդառությունը, ակտիվության սեզոնային փոփոխությունները, բազմացումը, ձմեռումը, գաղթերը, ապաստարանների ընտրությունը և տարածքային վարքագիծը։ Չղջիկների մեծ մասը գիշերային ակտիվություն ունեցող միջատակեր կենդանիներ են, ուստի նրանց տարածվածությունը մեծապես կախված է սննդային ռեսուրսների առկայությունից և այնպիսի ապաստարանների պահպանվածությունից, ինչպիսիք են քարանձավները, ժայռաճեղքերը, ծառերի փչակները և որոշ շինություններ։ Տարբեր տեսակների կենսաբանական պահանջների բացահայտումը հնարավորություն է տալիս հասկանալու դրանց տարածման օրինաչափությունները և գնահատելու շրջակա միջավայրի փոփոխությունների ազդեցությունը։ Աշխատության մեջ կարող է ուսումնասիրվել նաև տեսակների տարածական բաշխվածությունը։ Լեռնային ռելիեֆի պայմաններում նույն տարածաշրջանի տարբեր բարձրադիր գոտիները կարող են ունենալ էապես տարբեր ջերմաստիճանային, խոնավության, բուսականության և սննդային պայմաններ, ինչն անդրադառնում է ձեռքաթևավորների տեսակային կազմի վրա։ Դաշտային դիտարկումների և որսումների տվյալների միջոցով հնարավոր է որոշել առանձին տեսակների հանդիպման հաճախականությունը, թվաքանակը և նախընտրելի կենսավայրերը։ Այսպիսի տվյալները կարող են հիմք հանդիսանալ տարածաշրջանի ձեռքաթևավորների ֆաունիստիկ քարտեզի կազմման համար։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մակաբույծների ուսումնասիրությունը։ Չղջիկների վրա կարող են հանդիպել տարբեր էկտոմակաբույծներ՝ տզեր, լվեր, հատուկ չղջիկային ճանճեր, տիզանման մակաբույծներ և այլ օրգանիզմներ, իսկ օրգանիզմի ներսում կարող են հանդիպել նաև էնդոմակաբույծներ։ Հայաստանի մանր կաթնասունների վերաբերյալ ժամանակակից հետազոտություններում չղջիկների մոտ հայտնաբերվել են, մասնավորապես, Hippoboscidae, Ixodidae, Argasidae, Spinturnicidae, Macronyssidae և Nycteribiidae ընտանիքներին պատկանող էկտոմակաբույծներ, ընդ որում առավել հաճախ արձանագրվել են Spinturnicidae և Macronyssidae ներկայացուցիչները։ Մակաբուծաբանական ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն չղջիկների առողջական վիճակը հասկանալու, այլև մակաբույծների և նրանց տերերի միջև փոխհարաբերությունները բացահայտելու համար։ Կարող են ուսումնասիրվել մակաբույծների տեսակային կազմը, տարածվածությունը, վարակվածության ինտենսիվությունը, սեզոնային փոփոխությունները և տարբեր չղջիկների տեսակների նկատմամբ դրանց ընտրողականությունը։ Այդ տվյալները հնարավորություն են տալիս բացահայտել այն էկոլոգիական պայմանները, որոնք նպաստում են մակաբույծների տարածմանը, ինչպես նաև հասկանալ դրանց հնարավոր դերը կենդանիների պոպուլյացիաների առողջական վիճակի ձևավորման մեջ։ Ուսումնասիրության կարևոր բաժին կարող է լինել ձեռքաթևավորների էկոլոգիական նշանակության գնահատումը։ Չղջիկները բազմաթիվ միջատների բնական կարգավորիչներ են և կարող են զգալի քանակությամբ միջատներ ոչնչացնել, այդ թվում՝ գյուղատնտեսական նշանակություն ունեցող վնասատուներ։ Այդ պատճառով նրանց ներկայությունը կարող է նպաստել բնական էկոհամակարգերի հավասարակշռությանը և որոշ դեպքերում ունենալ տնտեսական նշանակություն՝ նվազեցնելով վնասատու միջատների պոպուլյացիաները։ Միաժամանակ նրանք սննդային շղթաների կարևոր օղակ են՝ ծառայելով որպես կեր այլ գիշատիչ կենդանիների համար։ Տարածաշրջանի կենսաբազմազանության պահպանության տեսանկյունից աշխատանքը կարող է առանձնացնել հազվագյուտ, քիչ ուսումնասիրված կամ վտանգված տեսակները։ Նախկին տվյալները ցույց են տվել, որ Լեռնային Ղարաբաղի տերիոֆաունայում առկա են հազվագյուտ և ռելիկտային տեսակներ, որոնց թվում կան պահպանության կարիք ունեցող ձեռքաթևավորներ։ Այս հանգամանքը կարևոր է հատկապես ապաստարանների պահպանության, քարանձավների և այլ բնական կենսավայրերի պաշտպանության, ինչպես նաև մարդու գործունեության հետևանքով առաջացող խանգարումների նվազեցման տեսանկյունից։ Աշխատության գործնական նշանակությունն այն է, որ ստացված տվյալները կարող են կիրառվել տարածաշրջանի կենսաբազմազանության գնահատման, հազվագյուտ տեսակների պահպանության, բնական ապաստարանների կառավարման և էկոլոգիական մոնիթորինգի ծրագրերի մշակման համար։ Տեսակների տարածման, կենսաբանության և մակաբուծների վերաբերյալ տվյալների համադրումը հնարավորություն է տալիս ձեռքաթևավորներին դիտարկել որպես միասնական էկոլոգիական համակարգի բաղադրիչ, այլ ոչ միայն առանձին կենդանատեսակների հավաքածու։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը նպատակ ունի ամբողջական պատկերացում ձևավորել Լեռնային Ղարաբաղի ձեռքաթևավորների բազմազանության և կենսաբանության մասին՝ միաժամանակ բացահայտելով դրանց մակաբուծային համակարգերը, էկոլոգիական դերերը և պահպանության խնդիրները։ Այն արժեքավոր է կենդանաբանության, էկոլոգիայի, մակաբուծաբանության և բնության պահպանության մասնագետների համար, քանի որ համադրում է ֆաունիստիկ, կենսաբանական և մակաբուծաբանական տվյալները և դրանց հիման վրա գնահատում տարածաշրջանի չղջիկների գիտական ու բնապահպանական նշանակությունը։

Տնտեսագիտություն

Աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում սպառողական վարկի կառավարման հիմնախնդիրների ուսումնասիրությանը՝ ընդգծելով վարկային շուկայի արդյունավետության, ռիսկերի վերահսկման և ֆինանսական կայունության ապահովման փոխկապակցված խնդիրները։ Հեղինակը վերլուծում է սպառողական վարկավորման զարգացման միտումները՝ հաշվի առնելով բանկային համակարգի մրցակցային միջավայրը, վարկային պահանջարկի աճը և բնակչության վճարունակության մակարդակը։

Կենսաբանություն

Այս թեման վերաբերում է վիտամիններին՝ օրգանիզմի բնականոն կենսագործունեության համար անհրաժեշտ օրգանական նյութերին, որոնք, չնայած պահանջվում են շատ փոքր քանակներով, ունեն կենսական նշանակություն մարդու առողջության պահպանման համար։ Վիտամինները մասնակցում են նյութափոխանակության գործընթացներին, իմունային համակարգի ամրապնդմանը, աճին, բջիջների վերականգնմանը և բազմաթիվ ֆերմենտային ռեակցիաների կարգավորմանը։ Դրանք չեն հանդիսանում էներգիայի անմիջական աղբյուր, սակայն առանց դրանց օրգանիզմի նորմալ աշխատանքը խախտվում է, ինչը կարող է հանգեցնել տարբեր հիվանդությունների և թուլացած վիճակների։ Վիտամինները բաժանվում են երկու հիմնական խմբի՝ ջրում լուծվող (օրինակ՝ B խմբի վիտամիններ և C վիտամին) և ճարպերում լուծվող (A, D, E, K վիտամիններ), որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատուկ դերը։ Օրինակ՝ A վիտամինը կարևոր է տեսողության և մաշկի առողջության համար, D վիտամինը նպաստում է ոսկրերի ամրությանը՝ կալցիումի յուրացման միջոցով, C վիտամինը ուժեղացնում է իմունային համակարգը և օգնում վերքերի արագ բուժմանը, իսկ B խմբի վիտամինները մասնակցում են նյարդային համակարգի և էներգետիկ փոխանակության գործընթացներին։ Վիտամինների պակասը կարող է առաջացնել ավիտամինոզներ, ինչպիսիք են սկորբուտը կամ ռախիտը, իսկ չափից ավելի օգտագործումը՝ հիպերվիտամինոզ, որը նույնպես կարող է վնասակար լինել առողջության համար։ Մարդու օրգանիզմը որոշ վիտամիններ ստանում է սննդի միջոցով, իսկ որոշները կարող են սինթեզվել աղիների միկրոֆլորայի կամ արևի ազդեցության տակ, ինչպես D վիտամինը։ Վիտամինների ճիշտ և հավասարակշռված ընդունումը կարևոր է առողջ սննդակարգի մաս, և դրանք լայնորեն օգտագործվում են նաև բժշկության մեջ որպես հավելումներ տարբեր հիվանդությունների կանխարգելման և բուժման նպատակով։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Սիմեոն Երևանցու «Ջամբռ» երկի՝ որպես XVII-XVIII դարերի հայոց պատմության կարևոր սկզբնաղբյուրի ուսումնասիրությանը և գիտական գնահատմանը։ Ուսումնասիրության շրջանակում քննության են առնվում երկի ստեղծման պատմական միջավայրը, հեղինակի գործունեությունը, աշխատության կառուցվածքը, բովանդակային առանձնահատկությունները և պատմական տեղեկությունների բնույթը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն նյութերին, որոնք հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու տվյալ ժամանակաշրջանի Հայաստանի և հայության հասարակական, քաղաքական, վարչական, եկեղեցական և տնտեսական կյանքի մասին։ Վերլուծվում են հայ եկեղեցու կառույցների, թեմերի, վանքերի, հոգևոր առաջնորդության, համայնքային հարաբերությունների և եկեղեցական վարչակարգի վերաբերյալ տեղեկությունները, ինչպես նաև տարբեր բնակավայրերի և տարածքների մասին պահպանված տվյալները։ Աշխատության կարևոր ուղղություններից է սկզբնաղբյուրի տեղեկությունների համադրումը ժամանակաշրջանի այլ պատմական վկայությունների հետ՝ դրանց հավաստիությունը, առանձնահատկությունները և պատմագիտական արժեքը բացահայտելու նպատակով։ Ուսումնասիրվում են նաև հեղինակի դիրքորոշումների, աշխարհայացքի և իրադարձությունների գնահատման ազդեցությունը ներկայացված պատմական նյութի վրա։ Երկում պահպանված տեղեկությունները արժեքավոր են ոչ միայն քաղաքական պատմության, այլև հայ ժողովրդի սոցիալական կառուցվածքի, մշակութային կյանքի, կրթության, եկեղեցական ավանդույթների և տեղական ինքնակազմակերպման առանձնահատկությունների ուսումնասիրության համար։ Աշխատությունը ցույց է տալիս, որ աղբյուրի բովանդակության բազմաշերտ քննությունը հնարավորություն է տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու XVII-XVIII դարերի հայոց պատմական իրականության մասին և բացահայտելու այն գործընթացները, որոնք հետագայում ազդեցություն են ունեցել հայ հասարակության ու ազգային-եկեղեցական կյանքի զարգացման վրա։ Ուսումնասիրությունը կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ հայագիտության, աղբյուրագիտության և ուշ միջնադարի հայոց պատմության հետազոտության համար՝ միաժամանակ ընդգծելով երկի՝ որպես պատմական փաստերի, տեղեկությունների և ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի վերաբերյալ ինքնատիպ վկայության գիտական արժեքը։

Պատմություն

Այս աշխատությունը նվիրված է 1683 թվականին հայերեն գրառմամբ պահպանված Վերսալի նկարագրության ուսումնասիրությանը և ներկայացնում է բացառիկ արժեք ունեցող պատմամշակութային աղբյուր, որը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել XVII դարի վերջին Ֆրանսիայի արքունական միջավայրի, Վերսալի պալատական համալիրի և այնտեղ այցելած հայերի դիտարկումների մասին։ Աշխատության հիմքում ընկած նյութը հատկապես կարևոր է այն պատճառով, որ այն ստեղծվել է ժամանակակից հայի կողմից և հայերենով՝ այն ժամանակաշրջանում, երբ Վերսալը դեռևս գտնվում էր իր ընդարձակման և արքունական կենտրոնի վերածվելու գործընթացում։ Հետազոտության առարկան հրապարակվել է Հովսեփ Օրբելու կողմից 1921 թվականին և ներառվել է «Известия Российской академии истории материальной культуры» պարբերականի առաջին հատորում, որտեղ այն զբաղեցնում է 391–399-րդ էջերը։ Աղբյուրը հատկապես հետաքրքիր է Ֆրանսիայի և հայերի պատմական կապերի տեսանկյունից։ 1683 թվականի փետրվարի 2-ին հայկական պատվիրակություն է ընդունվել Վերսալի և Սեն-Կլու պալատներում, ինչը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակաշրջանում հայ գործիչներն արդեն կարող էին անմիջականորեն առնչվել Ֆրանսիայի արքունական միջավայրին։ Հայերեն գրառման առանձնահատկությունն այն է, որ այն պարզապես ճարտարապետական օբյեկտի չոր նկարագրություն չէ․ այն դիտողի հայացքով ներկայացված վկայություն է, որտեղ եվրոպական արքունական մշակույթը ընկալվում և նկարագրվում է հայերեն լեզվամշակութային միջավայրի շրջանակում։ Այդ պատճառով նյութը արժեքավոր է միաժամանակ մի քանի գիտակարգերի համար։ Պատմաբանի համար այն տեղեկություն է XVII դարի Ֆրանսիայի, Լյուդովիկոս XIV-ի ժամանակաշրջանի արքունական կյանքի և Վերսալի զարգացման վերաբերյալ, իսկ լեզվաբանի համար՝ վաղ աշխարհաբարին ու ժամանակի հայերեն գրավոր լեզվին առնչվող նյութ, որը կարող է ցույց տալ օտար իրականության, տեղանունների և մշակութային հասկացությունների հայերեն փոխանցման եղանակները։ Հովսեփ Օրբելու հրապարակումը հետագայում հենց այդ պատճառով գնահատվել է որպես կարևոր պատմական և լեզվաբանական նյութ պարունակող ուսումնասիրություն։ Աշխատության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նկարագրության կառուցվածքի և բովանդակության վերլուծությունը։ Վերսալի պալատական միջավայրը XVII դարում եվրոպական միապետական մշակույթի ամենանշանավոր կենտրոններից էր, և դրա մասին հայերեն ժամանակակից վկայության առկայությունը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրելու ոչ միայն պալատի ֆիզիկական տեսքը, այլև այն տպավորությունը, որ այն թողնում էր օտարազգի այցելուների վրա։ Նկարագրության մեջ արտացոլված մանրամասները կարող են վերաբերել շինությունների ճոխությանը, ներքին հարդարմանը, արքունական կենցաղին, պարտեզներին, հանդիսավոր միջավայրին և պալատական տարածքի կազմակերպմանը։ Այսպիսի տեղեկությունները հատկապես արժեքավոր են, քանի որ դրանք լրացնում են պաշտոնական ֆրանսիական աղբյուրների շրջանակը՝ ներկայացնելով նույն երևույթը հայկական դիտորդի տեսանկյունից։ Լեզվաբանական առումով աղբյուրը հետաքրքիր է նաև օտար անունների ու հասկացությունների հայերենացման պատճառով։ XVII դարի հայերեն գրավոր լեզուն իր մեջ համադրում էր գրաբարյան ավանդույթը, միջին հայերենից ժառանգված տարրերը և կենդանի խոսակցական լեզվի ազդեցությունը։ Ֆրանսիական տեղանունների, անձնանունների և մշակութային հասկացությունների փոխանցումը կարող է ցույց տալ, թե հայ հեղինակներն ինչպիսի լեզվական միջոցներով էին նկարագրում եվրոպական իրականությունը։ Այդ պատճառով նյութը կարող է օգտագործվել հայերենի պատմական բառապաշարի, օտար բառերի փոխառության, տառադարձության և թարգմանական գործելակերպի ուսումնասիրության համար։ Աղբյուրագիտական տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ նյութը պահպանվել և ուսումնասիրվել է մի քանի ձեռագրային կամ գրավոր օրինակների համադրման միջոցով։ Հրատարակության հիմքում ընկած հետազոտական աշխատանքը նախատեսում էր տարբեր օրինակների համեմատություն, լեզվական անկանոնությունների և աղավաղումների ուղղում, ինչպես նաև տարբեր ընթերցումների ներկայացում, ինչը թույլ է տալիս վերականգնել առավել վստահելի քննադատական բնագիր։ Այս մոտեցումը կարևոր է, քանի որ պատմական ձեռագրային աղբյուրներում հնարավոր են արտագրական սխալներ, լեզվական փոփոխություններ և հետագա միջամտություններ, իսկ դրանց համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս առավել ճշգրիտ վերականգնել սկզբնական տեքստը։ Աշխատության արժեքը մեծ է նաև հայկական սփյուռքի և եվրոպական մշակութային միջավայրի փոխհարաբերությունների ուսումնասիրության համար։ XVII դարում հայ վաճառականները, հոգևորականները և մտավորականները ակտիվորեն ներգրավված էին եվրոպական տարբեր քաղաքների առևտրական և մշակութային կյանքում։ Ֆրանսիայի հետ հայկական կապերի մասին տեղեկությունները ցույց են տալիս, որ հայերի ներկայությունը այնտեղ միայն տնտեսական գործունեությամբ չէր սահմանափակվում, այլ կարող էր ներառել դիվանագիտական, մշակութային և հասարակական շփումներ։ Այս համատեքստում 1683 թվականի գրառումը կարող է դիտարկվել որպես հայ-ֆրանսիական վաղ հարաբերությունների անմիջական վկայություն։ Աշխատության գիտական նշանակությունն այն է, որ այն միավորում է պատմական աղբյուրագիտությունը, հայագիտությունը, լեզվաբանությունը և եվրոպական մշակույթի ուսումնասիրությունը։ Այն հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել, թե ինչպես էր XVII դարի հայ ընթերցողին կամ դիտորդին ներկայացվում Ֆրանսիայի արքունական աշխարհը, ինչպես էին հայերենում արտահայտվում նոր մշակութային երևույթները և ինչպիսի պատկերացում էր ձևավորվում եվրոպական քաղաքական ու մշակութային կենտրոնների մասին։ Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրությունը կարևոր սկզբնաղբյուր է XVII դարի հայ-եվրոպական մշակութային շփումների, հայերեն պատմագրական և ուղեգրական գրության, Վերսալի վաղ շրջանի պատմության և ժամանակի հայերեն լեզվի զարգացման առանձնահատկությունների ուսումնասիրման համար։ Այն արժեքավոր է հատկապես այն պատճառով, որ եվրոպական արքունական իրականությունը ներկայացնում է ոչ թե միայն պաշտոնական ֆրանսիական աղբյուրների, այլ հայկական գրավոր վկայության միջոցով։