Разработка и исследование мнoгофункциональных фотоприемных структур

Սոցիոլոգիա

Աշխատությունը նվիրված է հետխորհրդային Հայաստանում բնակչության սոցիալական պաշտպանության համակարգի ձևավորման, վերափոխման և գործառնական առանձնահատկությունների սոցիոլոգիական ուսումնասիրությանը։ Հետազոտության առանցքում Հայաստանի հասարակության սոցիալ-տնտեսական փոփոխություններն են և դրանց ազդեցությունը բնակչության տարբեր խմբերի սոցիալական ապահովության, կենսամակարդակի, եկամուտների, զբաղվածության, աղքատության ռիսկերի և պետական աջակցության մեխանիզմների վրա։ Խորհրդային համակարգից անկախ պետականության և շուկայական տնտեսության անցումը Հայաստանում ուղեկցվեց սոցիալական հարաբերությունների և ինստիտուտների խորքային վերակազմավորմամբ։ Այդ գործընթացում նախկին համընդհանուր սոցիալական երաշխիքների մի մասը փոխարինվեց նոր՝ հասցեական աջակցության, նպաստների, կենսաթոշակային ապահովության, զբաղվածության և սոցիալական ծառայությունների համակարգերով։ Ուսումնասիրության կարևոր խնդիրներից է հասկանալ, թե ինչպես են այդ ինստիտուցիոնալ փոփոխությունները ընկալվել հասարակության կողմից և որքանով են դրանք համապատասխանել բնակչության իրական սոցիալական կարիքներին։ Սոցիոլոգիական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս սոցիալական պաշտպանությունը դիտարկել ոչ միայն որպես պետական ֆինանսական կամ վարչական մեխանիզմների ամբողջություն, այլև որպես պետության, հասարակության, ընտանիքի և անհատի փոխհարաբերությունների համակարգ։ Այս տեսանկյունից կարևոր են սոցիալական արդարության, սոցիալական անհավասարության, խոցելիության, սոցիալական ներառման, հասարակական համերաշխության և պետական քաղաքականության նկատմամբ վստահության խնդիրները։ Աշխատության շրջանակում կարող են ուսումնասիրվել բնակչության տարբեր սոցիալական խմբերի վիճակը և սոցիալական պաշտպանության համակարգից նրանց օգտվելու հնարավորությունները։ Առանձին ուշադրություն կարող է դարձվել ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքներին, գործազուրկներին, տարեցներին, հաշմանդամություն ունեցող անձանց, երեխաներին, միայնակ ծնողներին և սոցիալական այլ ռիսկերի ենթակա խմբերին։ Նման խմբերի կարիքները տարբեր են, ուստի սոցիալական պաշտպանության արդյունավետությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ոչ միայն տրամադրվող աջակցության չափը, այլև դրա հասանելիությունը, հասցեականությունը, շարունակականությունը և համապատասխանությունը կոնկրետ սոցիալական իրավիճակին։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է սոցիալական պաշտպանության պետական քաղաքականության և բնակչության իրական ընկալումների համեմատական ուսումնասիրությունը։ Պաշտոնական ծրագրերի առկայությունը դեռևս չի նշանակում, որ քաղաքացիները դրանք հավասարապես հասանելի կամ արդյունավետ են համարում։ Սոցիոլոգիական հարցումների, հարցազրույցների և վիճակագրական տվյալների միջոցով հնարավոր է բացահայտել բնակչության վերաբերմունքը սոցիալական աջակցության տարբեր ձևերի նկատմամբ, գնահատել համակարգի նկատմամբ վստահության մակարդակը և պարզել, թե ինչ խնդիրներ են առավել հաճախ հանդիպում սոցիալական ծառայություններից օգտվելիս։ Հատուկ ուշադրության է արժանի սոցիալական պաշտպանության հասցեականության խնդիրը։ Շուկայական տնտեսության պայմաններում սահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ բաշխումը պահանջում է առավել խոցելի խմբերի նույնականացում և նրանց ուղղված աջակցության մեխանիզմների կատարելագործում։ Միաժամանակ չափազանց նեղ հասցեականությունը կարող է որոշ խմբերի դուրս թողնել աջակցության համակարգից, իսկ չափազանց լայն մոտեցումը կարող է նվազեցնել ծրագրերի ֆինանսական արդյունավետությունը։ Այդ պատճառով աշխատանքը կարող է քննարկել սոցիալական արդարության և ռեսուրսների արդյունավետ բաշխման միջև հավասարակշռության հարցը։ Ուսումնասիրության մեջ կարևոր տեղ կարող է զբաղեցնել նաև ընտանիքի դերը։ Հետխորհրդային Հայաստանում ընտանիքը հաճախ հանդես է գալիս որպես սոցիալական աջակցության ոչ ֆորմալ կարևոր ինստիտուտ՝ լրացնելով պետական և համայնքային մեխանիզմների հնարավորությունները։ Տարբեր սերունդների միջև ֆինանսական և կենցաղային աջակցությունը, արտագնա աշխատանքի արդյունքում ստացվող փոխանցումները և ընտանիքի ներսում խնամքի կազմակերպումը կարող են զգալի ազդեցություն ունենալ սոցիալական ռիսկերի հաղթահարման վրա։ Այս երևույթը ցույց է տալիս, որ սոցիալական պաշտպանությունը չի սահմանափակվում միայն պետական քաղաքականությամբ, այլ ներառում է նաև հասարակական և ընտանեկան փոխօգնության ցանցերը։ Աշխատությունը կարող է անդրադառնալ նաև հետխորհրդային անցման ընթացքում առաջացած սոցիալական բևեռացման և անհավասարության խնդիրներին։ Տնտեսական վերափոխումները ստեղծեցին նոր զբաղվածության և եկամուտների հնարավորություններ, սակայն միաժամանակ խորացրին որոշ սոցիալական տարբերություններ և առաջացրին անապահովության նոր ձևեր։ Այդ պայմաններում սոցիալական պաշտպանության համակարգի խնդիրն էր մեղմել շուկայական վերափոխումների բացասական հետևանքները և կանխել առավել խոցելի խմբերի սոցիալական մեկուսացումը։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքը կարող է ներառել սոցիոլոգիական հարցումներ, խորքային հարցազրույցներ, փաստաթղթերի և պետական ծրագրերի վերլուծություն, վիճակագրական տվյալների ուսումնասիրություն և սոցիալական խմբերի համեմատական հետազոտություն։ Այս մեթոդների համադրումը հնարավորություն է տալիս միաժամանակ ուսումնասիրել ինչպես համակարգի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը, այնպես էլ դրա իրական ազդեցությունը քաղաքացիների կյանքի վրա։ Գիտական նշանակությունն այն է, որ սոցիալական պաշտպանության համակարգը դիտարկվում է հասարակական հարաբերությունների լայն համատեքստում՝ պետական քաղաքականության, տնտեսական փոփոխությունների, սոցիալական անհավասարության և բնակչության վարքագծային արձագանքների փոխկապակցվածության մեջ։ Աշխատության արդյունքները կարող են օգտակար լինել սոցիալական քաղաքականության արդյունավետության գնահատման, սոցիալական ծրագրերի կատարելագործման և բնակչության տարբեր խմբերի կարիքներին ավելի համապատասխան քաղաքականությունների մշակման համար։ Ուսումնասիրությունը կարող է հետաքրքրել սոցիոլոգներին, սոցիալական քաղաքականության մասնագետներին, հանրային կառավարման ոլորտի հետազոտողներին, սոցիալական աշխատողներին, տնտեսագետներին և Հայաստանի հետխորհրդային հասարակության զարգացման խնդիրներով զբաղվող գիտնականներին։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը նպատակ ունի բացահայտելու հետխորհրդային Հայաստանի սոցիալական պաշտպանության համակարգի ձևավորման հիմնական միտումները, դրա ինստիտուցիոնալ և հասարակական առանձնահատկությունները, բնակչության տարբեր խմբերի սոցիալական կարիքների և պետական աջակցության միջև առկա հարաբերակցությունը, ինչպես նաև գնահատելու համակարգի արդյունավետությունն ու սոցիալական արդարության ապահովման հնարավորությունները։

Գրականություն

Աշխատությունը նվիրված է Ամո Սաղիանի պոեզիայում մարդու և բնության փոխհարաբերությունների ուսումնասիրությանը՝ բացահայտելով բնաշխարհի գեղարվեստական ընկալման, մարդկային ապրումների և բնության կերպավորման հիմնական առանձնահատկությունները։ Ուսումնասիրության շրջանակում դիտարկվում է բնությունը ոչ միայն որպես բանաստեղծական միջավայր կամ նկարագրության առարկա, այլև որպես ստեղծագործությունների գաղափարական և հուզական կարևոր բաղադրիչ, որի միջոցով արտահայտվում են մարդու ներաշխարհը, հիշողությունները, հայրենիքի նկատմամբ սերը, կյանքի և ժամանակի մասին մտորումները։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն եղանակներին, որոնց միջոցով բանաստեղծը բնության երևույթներին, տարվա եղանակներին, լեռներին, դաշտերին, ծառերին, ծաղիկներին, ջրին և հայրենի բնաշխարհի այլ տարրերին հաղորդում է մարդկային հատկանիշներ ու հուզական նշանակություն։ Բնության պատկերները հաճախ հանդես են գալիս որպես մարդու հոգեվիճակի արտահայտման միջոց՝ ստեղծելով զուգահեռներ արտաքին աշխարհի փոփոխությունների և ներքին ապրումների միջև։ Աշխատության մեջ ուսումնասիրվում է նաև մարդու և բնության միասնության գաղափարը, որի շրջանակում մարդը ներկայացվում է որպես բնության անբաժանելի մաս և միաժամանակ՝ նրա գեղեցկությունը ճանաչող ու վերարժևորող էակ։ Քննարկվում են հայրենի բնաշխարհի պատկերների միջոցով ազգային ինքնության, հայրենի հողի, հիշողության և մշակութային պատկանելիության արտահայտման առանձնահատկությունները։ Վերլուծվում են բանաստեղծական պատկերները, խորհրդանիշները, փոխաբերությունները, բնապատկերային նկարագրությունները և լեզվաոճական միջոցները, որոնց օգնությամբ ձևավորվում է մարդու և բնության ներդաշնակ կամ երբեմն հակասական հարաբերության գեղարվեստական պատկերը։ Ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բնությունը տվյալ պոեզիայում ունի ոչ միայն գեղագիտական, այլև փիլիսոփայական և բարոյական նշանակություն՝ հնարավորություն տալով խորհելու մարդու կյանքի, ժամանակի անցողիկության, հիշողության, սիրո և գոյության արժեքների մասին։ Աշխատությունը կարող է օգտակար լինել Ամո Սաղիանի ստեղծագործության, հայ պոեզիայի բնապատկերային մտածողության և մարդ-բնություն հարաբերության գրական արտացոլման ուսումնասիրությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների, ուսանողների և գրականագետների համար։

Պատմություն

Այս ուսումնասիրությունը նվիրված է պատմական տարածաշրջանների ձևավորման, զարգացման և քաղաքական-մշակութային գործընթացների քննությանը՝ կենտրոնանալով Հյուսիսային Արցախի պատմական իրականության տարբեր շերտերի վերլուծության վրա։ Աշխատությունում դիտարկվում են տարածքի հնագույն բնակեցման փուլերը, միջնադարյան պետական և վարչական կառուցվածքները, ինչպես նաև տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական և մշակութային զարգացումները տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում աղբյուրագիտական նյութերի քննությանը՝ պատմիչների վկայություններին, քարտեզագրական տվյալներին և հնագիտական հայտնագործություններին, որոնք թույլ են տալիս բազմակողմանիորեն վերականգնել տարածաշրջանի պատմական պատկերը։ Քննարկվում են նաև քաղաքական սահմանների փոփոխությունները, բնակչության տեղաշարժերը և մշակութային փոխազդեցությունները, որոնք ձևավորել են տարածքի պատմական ինքնությունը։ Աշխատությունը նպատակ ունի ներկայացնել քննադատական և համադրական մոտեցում՝ տարբեր պատմագիտական դպրոցների տեսակետների համադրմամբ։

Մշակույթ

Այս աշխատանքը նվիրված է Հայկական ՍՍՀ կուլտուրայի և արվեստի վերաբերյալ նոր հրատարակվող գրականության ընթացիկ մատենագիտական տեղեկատվության համակարգված ներկայացմանը՝ որպես տեղեկատվական-տեղեկատու բնույթի հրատարակություն, որի նպատակն է ապահովել օգտվողներին արդի և պարբերաբար թարմացվող տվյալներով մշակութային ոլորտի նորագույն հրապարակումների մասին։ Հեղինակը նկարագրում է մատենագիտական տեղեկատվության կազմակերպման սկզբունքները՝ ընդգծելով նյութերի ընտրության, դասակարգման և համակարգման մեթոդները, որոնք թույլ են տալիս ձևավորել մշակույթի և արվեստի ոլորտին վերաբերող գիտական և հանրամատչելի գրականության ամբողջական պատկեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ընթացիկ մատենագիտական ցուցակների դերին՝ որպես գիտական հետազոտությունների, գրադարանային սպասարկման և տեղեկատվական որոնման կարևոր գործիք, որոնք նպաստում են ընթերցողների և հետազոտողների ժամանակին տեղեկացվածությանը նոր հրատարակությունների մասին։ Աշխատությունը նաև ներկայացնում է գրականության տարբեր տեսակներ՝ գիտական մենագրություններ, հոդվածներ, տեղեկատուներ և արվեստի վերաբերյալ ուսումնասիրություններ, որոնք ընդգրկվում են տվյալ մատենագիտական հոսքերում։ Նշվում է, որ նման ընթացիկ տեղեկատուները կարևոր դեր ունեն մշակութային կյանքի զարգացման, գիտական հաղորդակցության ընդլայնման և տեղեկատվական հոսքերի համակարգման գործում՝ ապահովելով գիտելիքի արագ շրջանառություն և հասանելիություն մասնագիտական համայնքների համար։

Պատմություն

Աշխատությունը նվիրված է Ջավախքի պատմաքննական ուսումնասիրությանը XIX դարում և XX դարի առաջին քառորդում՝ ներկայացնելով տարածաշրջանի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և ժողովրդագրական զարգացումները։ Գրքում վերլուծվում են Ջավախքի՝ որպես պատմական հայկական տարածքի, անցած ուղին, վարչաքաղաքական փոփոխությունները, բնակչության կազմի ու հասարակական հարաբերությունների վերափոխումները, ինչպես նաև տարածաշրջանում տեղի ունեցած կարևոր պատմական իրադարձությունների ազդեցությունը։ Հեղինակը անդրադառնում է Ռուսական կայսրության ժամանակաշրջանի կառավարչական համակարգին, ազգային-մշակութային կյանքի առանձնահատկություններին, կրթական և եկեղեցական հաստատությունների գործունեությանը, ինչպես նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի, Հայոց ցեղասպանության հետևանքների և XX դարի սկզբի քաղաքական գործընթացների ազդեցությանը Ջավախքի հասարակության վրա։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է պատմական աղբյուրների, արխիվային նյութերի և գիտական հետազոտությունների վրա՝ նպատակ ունենալով վերականգնել տարածաշրջանի բազմաշերտ պատմական պատկերը և ներկայացնել նրա տեղն ու նշանակությունը հայոց պատմության համատեքստում։

Իրավաբանություն

Աշխատությունը նվիրված է իրավական պետության գաղափարի պատմական ձևավորման, տեսական բովանդակության և զարգացման հիմնական փուլերի ուսումնասիրությանը՝ տարբեր ժամանակաշրջանների քաղաքական-իրավական ուսմունքների համատեքստում։ Հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացված է այն գաղափարների և սկզբունքների վրա, որոնց աստիճանական զարգացումը հանգեցրել է պետական իշխանությունը իրավունքով սահմանափակելու, մարդու ազատություններն ու իրավունքները պաշտպանելու և իշխանության իրականացումը իրավական նորմերին ենթարկելու ժամանակակից պատկերացումների ձևավորմանը։ Քննության են առնվում պետության, իրավունքի, արդարության, ազատության և իշխանության փոխհարաբերությունների վերաբերյալ վաղ փիլիսոփայական մոտեցումները՝ բացահայտելով դրանց նշանակությունը հետագա իրավաքաղաքական հայեցակարգերի զարգացման համար։ Պատմական զարգացման ընթացքում առանձնացվում են այն գաղափարական նախադրյալները, որոնց հիման վրա աստիճանաբար ձևավորվել են օրենքի գերակայության, պետական իշխանության սահմանափակման, քաղաքացիների իրավական հավասարության և իշխանության պատասխանատվության սկզբունքները։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում բնական իրավունքի տեսություններին, որոնց շրջանակում մարդու որոշ իրավունքներ և ազատություններ դիտարկվել են որպես պետական իշխանությունից անկախ և նրան նախորդող արժեքներ։ Ուսումնասիրվում է հասարակական դաշինքի գաղափարի ազդեցությունը պետության իրավական բնույթի ընկալման վրա՝ իշխանության օրինականության հիմքում հասարակության համաձայնությունը և անհատի իրավունքների պաշտպանությունը դիտարկելու տեսանկյունից։ Կարևորվում է իշխանությունների բաժանման սկզբունքի ձևավորումը և դրա նշանակությունը պետական իշխանության կենտրոնացման սահմանափակման, տարբեր իշխանական մարմինների միջև փոխադարձ հավասարակշռության և վերահսկողության ապահովման համար։ Դիտարկվում են նաև սահմանադրականության գաղափարների զարգացումը, սահմանադրության՝ որպես բարձրագույն իրավական ուժ ունեցող ակտի նշանակությունը և պետական մարմինների գործունեությունը իրավական սահմաններում կազմակերպելու անհրաժեշտությունը։ Առանձին քննության առարկա է իրավունքի գերակայության գաղափարը, որի համաձայն պետական իշխանությունը ոչ միայն ստեղծում և կիրառում է իրավական նորմեր, այլև ինքն է ենթարկվում իրավական սահմանափակումների։ Այս սկզբունքը կապվում է իրավական որոշակիության, օրենքի առջև հավասարության, կամայական իշխանության սահմանափակման և անձի իրավունքների արդյունավետ պաշտպանության հետ։ Ուսումնասիրվում է նաև իրավական պետության և ժողովրդավարության փոխհարաբերությունը՝ ներկայացուցչական կառավարման, քաղաքական մասնակցության, հանրային իշխանության հաշվետվողականության և քաղաքացիական հասարակության զարգացման համատեքստում։ Կարևորվում է անկախ դատական իշխանության դերը, քանի որ իրավական նորմերի իրական գերակայությունը ենթադրում է մարդու իրավունքների պաշտպանության և պետական մարմինների գործողությունների իրավաչափության վերահսկման գործուն մեխանիզմների առկայություն։ Իրավական ուսմունքների պատմական համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել, թե ինչպես են տարբեր փիլիսոփայական և իրավաբանական դպրոցներ մեկնաբանել պետության ու իրավունքի հարաբերակցությունը և ինչպիսի տարբեր լուծումներ են առաջարկել իշխանության սահմանների վերաբերյալ։ Քննության են առնվում դասական բնական իրավական, իրավական պոզիտիվիստական, ազատական, սահմանադրական և այլ տեսական ուղղությունների մոտեցումները՝ դրանց ընդհանրությունների և սկզբունքային տարբերությունների բացահայտմամբ։ Առանձին ուշադրություն է հատկացվում այն հանգամանքին, որ իրավական պետությունը չի սահմանափակվում միայն օրենքների և պետական ինստիտուտների ձևական գոյությամբ։ Դրա բովանդակային կողմը ենթադրում է մարդու արժանապատվության, հիմնական իրավունքների, իրավական հավասարության և արդար դատաքննության երաշխավորում, ինչպես նաև պետական իշխանության կանխատեսելի ու իրավաչափ իրականացում։ Դիտարկվում է իրավական պետության հայեցակարգի զարգացումը նոր և նորագույն ժամանակներում, երբ այն աստիճանաբար կապվում է սահմանադրական ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների միջազգային պաշտպանության և սոցիալական պետության վերաբերյալ պատկերացումների հետ։ Կարևորվում է նաև իրավական մշակույթի և իրավագիտակցության նշանակությունը, քանի որ իրավական պետության սկզբունքների արդյունավետ իրականացումը կախված է ոչ միայն օրենսդրական կարգավորումներից, այլև պետական հաստատությունների գործունեության որակից, հասարակության իրավական արժեքներից և իրավունքի նկատմամբ վստահությունից։ Պատմատեսական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս ցույց տալ, որ ժամանակակից իրավական պետության գաղափարը ձևավորվել է երկարատև մտավոր զարգացման արդյունքում և ներառում է տարբեր դարաշրջաններում մշակված մի շարք սկզբունքների համադրություն։ Աշխատությունը կարևոր նշանակություն ունի նաև ժամանակակից պետական և իրավական համակարգերի գնահատման տեսանկյունից, քանի որ պատմականորեն ձևավորված չափանիշները հնարավորություն են տալիս վերլուծել սահմանադրական կարգի, իշխանությունների բաժանման, դատական անկախության, մարդու իրավունքների պաշտպանության և պետական պատասխանատվության իրականացման աստիճանը։ Հետազոտության տեսական նշանակությունը պայմանավորված է իրավական պետության գաղափարի ծագման և զարգացման վերաբերյալ համակարգված պատկերացում ձևավորելու, տարբեր իրավափիլիսոփայական մոտեցումների միջև կապերը բացահայտելու և ժամանակակից իրավական համակարգերում դրանց ազդեցությունը գնահատելու հնարավորությամբ։ Նյութը կարող է օգտակար լինել պետության և իրավունքի տեսության, իրավական ու քաղաքական ուսմունքների պատմության, սահմանադրական իրավունքի, իրավափիլիսոփայության և քաղաքագիտության ոլորտների մասնագետների, իրավաբանների, հետազոտողների, դասախոսների և ուսանողների համար։